Duits volkslied: tekst, vertaling en geschiedenis

Het Duitse volkslied is het derde couplet van het Lied der Deutschen, van Hoffmann von Fallersleben (1841) op muziek van Haydn: eenheid, recht en vrijheid.

Duits · · 6 min lezen

Learn GermanGratis app met audio, quizzen en complete boekenGratis downloaden

Het Duitse volkslied is het derde couplet van Das Lied der Deutschen ("Het lied van de Duitsers"), ook wel Deutschlandlied genoemd. Het begint met Einigkeit und Recht und Freiheit: "eenheid en recht en vrijheid". De dichter August Heinrich Hoffmann von Fallersleben schreef de tekst in 1841 op het eiland Helgoland, de melodie is van Joseph Haydn uit 1797. Het lied werd in 1922 voor het eerst volkslied. Sinds 1952 wordt bij officiële gelegenheden alleen het derde couplet gezongen, en sinds 1991 is alleen dat couplet het volkslied van het herenigde Duitsland.

De tekst in het Duits en in het Nederlands

Dit is de gezongen tekst, zoals de Duitse federale regering hem publiceert. De laatste twee regels worden twee keer gezongen.

Duits Betekenis
Einigkeit und Recht und Freiheit Eenheid en recht en vrijheid
für das deutsche Vaterland! voor het Duitse vaderland!
Danach lasst uns alle streben, Laten we daar allemaal naar streven,
brüderlich mit Herz und Hand! broederlijk, met hart en hand!
Duits Betekenis
Einigkeit und Recht und Freiheit Eenheid en recht en vrijheid
sind des Glückes Unterpfand: zijn het onderpand van het geluk:
Blüh im Glanze dieses Glückes, Bloei in de glans van dit geluk,
blühe, deutsches Vaterland! bloei, Duits vaderland!
Blüh im Glanze dieses Glückes, Bloei in de glans van dit geluk,
blühe, deutsches Vaterland! bloei, Duits vaderland!

Je ziet het meteen: bijna elk woord heeft een Nederlands broertje. Het hele volkslied is één couplet van acht regels. Het noemt drie waarden, vraagt iedereen om er samen voor te werken en eindigt met een wens: dat het land daardoor mag bloeien. Er komt geen vijand in voor, geen veldslag en geen vorst, en dat is een van de redenen waarom juist dit couplet gekozen is.

En "Deutschland über alles"?

Das Lied der Deutschen heeft drie coupletten. Veel mensen buiten Duitsland kennen de eerste regel van het eerste couplet, Deutschland, Deutschland über alles, en vragen zich af waarom Duitsers die niet zingen.

In 1841 bestond er geen Duitse staat. Duitstaligen woonden verspreid over een lappendeken van koninkrijken, hertogdommen en vrije steden, elk met een eigen vorst en eigen grenzen. De regel vroeg mensen een verenigd Duitsland boven de trouw aan hun eigen staatje en vorst te stellen. Het was een oproep tot eenheid in eigen land, geen aanspraak om boven andere volken te staan.

Na 1933 gebruikten de nationaalsocialisten het eerste couplet om hun veroveringsoorlog te rechtvaardigen, en bij officiële gelegenheden lieten ze het samen met het lied van hun partij spelen. Na de oorlog viel die betekenis niet meer weg te poetsen. De Bondsrepubliek hield het lied daarom aan, maar koos het derde couplet als volkslied. Het eerste en tweede couplet horen niet bij het volkslied en worden bij officiële gelegenheden niet gezongen.

Het verhaal achter het volkslied

Hoffmann von Fallersleben schreef het gedicht op 26 augustus 1841, tijdens een verblijf op Helgoland, een klein eiland in de Noordzee dat toen bij Groot-Brittannië hoorde. Zoals veel liberalen van zijn generatie verlangde hij naar een Duitsland dat tegelijk één en vrij was, en zijn drie kernwoorden, eenheid, recht en vrijheid, zeggen precies dat.

Schilderij van een oudere Hoffmann von Fallersleben met hoed, leunend op een stok
Hoffmann von Fallersleben, de dichter van het volkslied, geschilderd door Ernst Henseler in 1898. Ernst Henseler, 1898. Publiek domein.

Hij liet geen nieuwe melodie schrijven. Hij koos de melodie die Haydn in 1797 had gecomponeerd voor Gott erhalte Franz den Kaiser, een lied voor de Oostenrijkse keizer Frans. Het Duitse volkslied wordt dus gezongen op muziek die in Wenen is ontstaan. Het gedicht werd op 1 september 1841 in Hamburg gedrukt, en op 5 oktober zong een Hamburgs mannenkoor het voor het eerst in het openbaar.

Tijdens de revoluties van 1848 en 1849 werd het veel gezongen, al was het nog geen volkslied, en daarna raakte het half in de vergetelheid. Aan het eind van de eeuw kwam het terug. Op 9 augustus 1890, toen Groot-Brittannië Helgoland aan het Duitse Keizerrijk overdroeg, klonk het lied voor het eerst bij een officiële gelegenheid, op hetzelfde eiland waar het geschreven was.

Op 11 augustus 1922, Grondwetsdag van de Republiek van Weimar, riep rijkspresident Friedrich Ebert het uit tot volkslied. Hij hoopte dat een lied over eenheid en vrijheid de Duitsers die de jonge democratie nog wantrouwden, voor haar zou winnen.

Na de Tweede Wereldoorlog aarzelde de nieuwe Bondsrepubliek. Bondspresident Theodor Heuss liet in 1950 een nieuw volkslied schrijven, maar dat sloeg nooit aan. In 1952 regelde hij de kwestie met bondskanselier Konrad Adenauer in een briefwisseling: Das Lied der Deutschen bleef het volkslied, en bij staatsplechtigheden zou het derde couplet gezongen worden.

Na de hereniging bevestigden bondspresident Richard von Weizsäcker en bondskanselier Helmut Kohl dat in een nieuwe briefwisseling, tussen 19 en 23 augustus 1991. Sindsdien is het derde couplet het volkslied van de Bondsrepubliek Duitsland, voor Oost en West.

Woorden om te leren

die Einigkeit: eenheid, eensgezindheid. Het bijvoeglijk naamwoord einig (het eens, verenigd) met het achtervoegsel -keit. Woorden op -keit en -heit zijn altijd vrouwelijk en krijgen dus die; -heit is ons -heid. In het dagelijks leven hoor je vaak Wir sind uns einig (We zijn het eens).

das Recht: recht, gerechtigheid. Hetzelfde woord als in het Nederlands, ook in Menschenrechte (mensenrechten). Let wel op: Du hast recht betekent "Je hebt gelijk", niet "je hebt recht".

die Freiheit: vrijheid. frei plus -heit, net als vrij plus -heid. Ich habe heute frei is gewoon "Ik ben vandaag vrij".

das Vaterland: vaderland. Ook in het Wilhelmus speelt het vaderland een rol. In het Duits klinkt het woord tegenwoordig plechtig en ouderwets; in een gesprek zeg je eerder Heimat of gewoon Deutschland. Kijk naar de uitgangen: das deutsch*e Vaterland* met lidwoord, maar deutsch*es Vaterland* zonder. Ontbreekt het lidwoord, dan neemt het bijvoeglijk naamwoord die taak over. Juist hier gaan Nederlandstaligen in het Duits vaak de mist in.

danach streben: ernaar streven. Het werkwoord is streben nach met de derde naamval. Danach werkt als ons daarnaar en verwijst terug naar eenheid, recht en vrijheid. Het Duits maakt zulke woorden met da- en een voorzetsel: damit (daarmee), darauf (daarop), daran (daaraan).

lasst uns: laten we. De gebiedende wijs van lassen tegen een groep die je met ihr aanspreekt. Tegen één vriend zeg je Lass uns gehen! (Laten we gaan!).

brüderlich: broederlijk. Bruder plus -lich, met umlaut, net als freundlich (vriendelijk) van Freund. Duits -lich is ons -lijk.

mit Herz und Hand: met hart en hand, dus met gevoel en met daden. Het Duits houdt van zulke paren: Hand in Hand (hand in hand), mit Haut und Haaren (met huid en haar).

das Glück: geluk, en net als in het Nederlands zowel "blij zijn" als "boffen". Viel Glück! (Veel succes!) en zum Glück (gelukkig) zijn alledaagse uitdrukkingen.

des Glückes: van het geluk. Dit is de tweede naamval met de lange uitgang -es; tegenwoordig schrijf je meestal des Glücks. In gewoon proza zou het achter het zelfstandig naamwoord staan: das Unterpfand des Glücks. Vooraan zetten is dichterlijke woordvolgorde.

das Unterpfand: onderpand, waarborg. Een literair woord dat je buiten dit lied nauwelijks tegenkomt. Het stamwoord leeft voort in das Pfand: het statiegeld dat je in een Duitse supermarkt terugkrijgt als je flessen inlevert.

blühen, blüh, blühe: bloeien. Blühe en blüh zijn allebei de gebiedende wijs voor du: de vorm met -e is ouder en plechtiger, de korte hoor je tegenwoordig. Die Rosen blühen (De rozen bloeien).

der Glanz, im Glanze: glans, luister. Im Glanze bewaart een oude -e van de derde naamval; modern Duits zegt im Glanz. Die oude uitgang leeft nog in nach Hause (naar huis) en zu Hause (thuis), zoals wij nog "ten huize" kennen.

Verder met Duits

In deze acht regels zitten al een bijvoeglijke uitgang, een gebiedende wijs, een tweede naamval en een *da-*woord. Om daarop voort te bouwen heb je onze gratis Duitse woordenlijsten met audio, zonder account. En wil je weten hoeveel werk de taal voor jou is, lees dan Is Duits moeilijk?.

Onze app Learn German brengt je van je eerste woorden via teksten op jouw niveau naar Kafka en Zweig, met een vertaling onder elke regel. Downloaden is gratis; sommige boeken en extra's ontgrendel je met diamanten, die je onder het leren verdient, of met Premium.