De gedaanteverwisseling van Kafka: samenvatting en betekenis

Handelsreiziger Gregor Samsa wordt wakker als monsterlijk ongedierte. Zijn familie voedt hem, vreest hem en wil uiteindelijk van hem af.

Duits · · 9 min lezen

Learn GermanGratis app met audio, quizzen en complete boekenGratis downloaden

De gedaanteverwisseling (Die Verwandlung), in nieuwere vertalingen ook De metamorfose, is een lang verhaal van Franz Kafka, geschreven in 1912 en verschenen in 1915. Gregor Samsa, een handelsreiziger die zijn ouders en zijn zus onderhoudt, wordt op een ochtend wakker als een monsterlijk wezen. Hij kan niet naar zijn werk, hij kan niet praten en hij komt amper zijn bed uit. Het boek volgt wat zijn familie de maanden daarna met hem doet.

Het is Kafka's bekendste werk en meestal het eerste dat mensen van hem lezen. Het is kort, geschreven in helder Duits, en op veel plekken grappig, wat lezers die alleen somberheid verwachten verrast.

De eerste zin en het woord "Ungeziefer"

Het boek opent met een van de bekendste zinnen uit de Duitse literatuur:

Als Gregor Samsa eines Morgens aus unruhigen Träumen erwachte, fand er sich in seinem Bett zu einem ungeheueren Ungeziefer verwandelt.

Toen Gregor Samsa op een ochtend uit onrustige dromen ontwaakte, merkte hij dat hij in zijn bed in een monsterlijk ongedierte was veranderd.

Ungeziefer is geen diersoort. Het is een verzamelwoord voor alles wat je huis plaagt: luizen, vlooien, wandluizen, kakkerlakken. De oude stam betekende een onrein dier, ongeschikt om te offeren. Kafka gebruikt het woord één keer in het hele boek, en het woord Insekt komt er niet in voor. Gregor heeft een harde, gepantserde rug, een bruine buik met boogvormige segmenten en talloze dunne pootjes, maar wat hij precies is, blijft vaag. Kafka vroeg zijn uitgever zelfs om het wezen niet op het omslag te tekenen.

Nederlandse lezers zitten hier dicht bij het origineel: ongedierte is bijna letterlijk hetzelfde woord, met hetzelfde verzamelkarakter. Vertalingen die voor "insect" of "kever" kiezen, maken Gregor concreter dan Kafka hem schreef. Het Duitse woord is erger dan een beest: het is iets wat je de deur uit wilt hebben.

De personages

Gregor Samsa reist in stoffen. Sinds de zaak van zijn vader vijf jaar geleden failliet ging, betaalt hij alles, ook de schuld van zijn ouders bij zijn baas. Zijn eerste gedachte is ontzetting, zijn tweede zijn trein:

»Was ist mit mir geschehen?« dachte er. Es war kein Traum.

"Wat is er met me gebeurd?" dacht hij. Het was geen droom.

Grete, zijn zus, is zeventien en speelt viool. Gregor wilde haar in het geheim naar het conservatorium sturen. Zij brengt hem eten en ruimt zijn kamer op, en zij zegt aan het eind hardop wat de familie denkt:

Ich will vor diesem Untier nicht den Namen meines Bruders aussprechen und sage daher bloß: wir müssen versuchen es loszuwerden.

Ik wil de naam van mijn broer niet uitspreken in het bijzijn van dit monster, dus ik zeg alleen: we moeten proberen ervan af te komen.

De vader (der Vater), later meneer Samsa (Herr Samsa), werkt al vijf jaar niet meer en is dik en traag geworden. Hij is de gewelddadigste figuur in het boek en verwacht altijd het ergste:

»Ich habe es ja erwartet,« sagte der Vater, »ich habe es euch ja immer gesagt, aber ihr Frauen wollt nicht hören.«

"Ik had het wel verwacht," zei de vader, "ik heb het jullie altijd gezegd, maar jullie vrouwen willen niet luisteren."

De moeder (die Mutter) heeft astma en valt flauw als ze haar zoon ziet, maar zij geeft de hoop als laatste op. De eerste ochtend neemt ze hem in bescherming tegenover zijn chef:

Der Junge hat ja nichts im Kopf als das Geschäft.

Die jongen heeft niets anders in zijn hoofd dan de zaak.

De procuratiehouder (der Prokurist) komt persoonlijk langs omdat Gregor de trein van vijf uur heeft gemist. Hij bedreigt Gregor door de gesloten deur en hoort dan zijn antwoord:

»Das war eine Tierstimme,« sagte der Prokurist, auffallend leise gegenüber dem Schreien der Mutter.

"Dat was een dierenstem," zei de procuratiehouder, opvallend zacht naast het geschreeuw van de moeder.

De drie kamerhuurders (die drei Zimmerherren) zijn heren met baarden aan wie de familie een kamer verhuurt als het geld op raakt. De middelste praat, de andere twee praten hem na:

»Auch wir kündigen augenblicklich.«

"Ook wij zeggen per direct op."

De werkster (die Bedienerin), een benige oude weduwe met wit haar, is de enige in huis die niet bang is voor Gregor. Ze roept hem met woorden die ze waarschijnlijk vriendelijk bedoelt:

»Komm mal herüber, alter Mistkäfer!«

"Kom eens hier, ouwe mestkever!"

Het is de enige keer dat iemand Gregor een kever noemt, en dat is de werkster, niet Kafka.

Samenvatting, deel voor deel

Deel één: de ochtend

Gregor wordt om half zeven wakker, vast op zijn rug, en zijn trein is al weg. Hij denkt aan hoe hij zijn werk haat. Zijn familie klopt op de deuren; dan komt de procuratiehouder, die hem door de deur verwijt dat hij zijn plichten verzaakt. Gregors lange, wanhopige verdediging is voor niemand te verstaan.

Uiteindelijk draait hij de sleutel om met zijn kaken en doet open. De procuratiehouder vlucht de trap af. De vader grijpt diens wandelstok en een krant en drijft Gregor sissend als een wilde terug, tot Gregor klem komt te zitten in de deuropening en bloedend naar binnen wordt geduwd.

Deel twee: de kamer

Grete brengt hem melk, vroeger zijn lievelingsdrank, en hij kan het niet meer verdragen. De volgende ochtend legt ze op een oude krant een keuze aan eten neer, en hij stort zich op de rotte groente en de oude kaas. Door de deur hoort hij dat zijn vader stilletjes geld had opgespaard, genoeg voor een jaar of twee. Hij verstopt zich onder de sofa en begint over de muren en het plafond te kruipen.

Grete wil de meubels uit zijn kamer halen. De moeder twijfelt: een lege kamer zou betekenen dat ze alle hoop opgeven. Als Gregor dat hoort, klampt hij zich vast aan het portret van een dame in bont aan de muur. Zijn moeder ziet hem en valt flauw. De vader komt thuis in het blauwe uniform van een bankbode, en Gregor herkent hem nauwelijks:

Trotzdem, trotzdem, war das noch der Vater?

En toch, en toch, was dat nog zijn vader?

De vader bekogelt hem met appels uit de fruitschaal. Eén ervan dringt Gregors rug binnen en blijft daar zitten.

Deel drie: de viool

De appel rot weg in Gregors rug. Nu werkt iedereen: de vader bij de bank, de moeder naait lingerie, Grete is verkoopster. Ze nemen drie kamerhuurders, Gregors kamer wordt een rommelhok en Grete schuift zijn eten met haar voet naar binnen.

Op een avond speelt Grete viool voor de kamerhuurders. Die vervelen zich al snel, maar Gregor, gegrepen, kruipt de woonkamer in:

War er ein Tier, da ihn Musik so ergriff? Ihm war, als zeige sich ihm der Weg zu der ersehnten unbekannten Nahrung.

Was hij een dier, als muziek hem zo aangreep? Het was alsof de weg naar het onbekende voedsel waar hij naar verlangde zich voor hem opende.

Spoilerwaarschuwing: de rest van de samenvatting verklapt het einde.

De kamerhuurders zien hem en zeggen meteen op. Grete zegt tegen haar ouders dat ze van "het" af moeten, en de vader geeft haar gelijk. Gregor kruipt langzaam terug naar zijn kamer en Grete sluit hem op met de kreet Endlich! (Eindelijk!). In het donker denkt hij aan zijn familie:

An seine Familie dachte er mit Rührung und Liebe zurück. Seine Meinung darüber, daß er verschwinden müsse, war womöglich noch entschiedener, als die seiner Schwester.

Hij dacht met ontroering en liefde aan zijn familie terug. Zijn overtuiging dat hij moest verdwijnen was misschien nog vaster dan die van zijn zus.

Hij sterft terwijl het buiten licht begint te worden. De werkster vindt hem; meneer Samsa dankt God, zet de kamerhuurders op straat en de familie neemt een vrije dag. Met de tram gaan ze de stad uit, ze praten over een kleinere woning en zien opeens dat Grete een mooie jonge vrouw is geworden. De laatste zin is voor haar:

Und es war ihnen wie eine Bestätigung ihrer neuen Träume und guten Absichten, als am Ziele ihrer Fahrt die Tochter als erste sich erhob und ihren jungen Körper dehnte.

En het was voor hen als een bevestiging van hun nieuwe dromen en goede voornemens, toen hun dochter aan het eind van de rit als eerste opstond en haar jonge lichaam strekte.

Wat De gedaanteverwisseling betekent

Een familie die op Gregor leefde

Kafka legt de verandering nooit uit; het gaat hem om wat er daarna gebeurt. Gregor was de kostwinner en iedereen was daaraan gewend. Zodra hij niet meer kan werken, blijkt de familie spaargeld, banen en energie te hebben. Hoe zwakker Gregor wordt, hoe sterker de anderen, en het boek eindigt niet met zijn dood maar met een uitstapje in de zon.

"Er" of "es"

Het Duits heeft drie geslachten, en een wezen kan er (hij) of es (het) zijn. De verteller noemt Gregor altijd er. Grete zegt es als ze pleit om van hem af te komen: Weg muß es (Het moet weg). Daarna, in paniek, glipt ze terug naar er: er fängt schon wieder an! (hij begint alweer!). De werkster zegt bij het lijk es ist krepiert, met het werkwoord voor dieren, zoals ons "het is gecrepeerd". Ook de namen verschuiven: in het begin spreekt de procuratiehouder Gregor aan met "Herr Samsa"; na zijn dood noemt de verteller zijn ouders meneer en mevrouw Samsa, en Gregors naam verdwijnt uit het boek.

Eerst het werk, dan het lichaam

Pas veranderd denkt Gregor eerst aan zijn trein en zijn baas. Kafka werkte het grootste deel van zijn leven bij een verzekeringsinstelling en schreef 's nachts. De zwarte humor van het boek komt uit die botsing: een man met ontelbare pootjes die zijn excuses aanbiedt aan zijn chef.

Waarom het de beste eerste Duitse klassieker is voor leerders

Het is kort. Ongeveer 19.000 woorden in onze editie, in drie delen. Lees je één deel per week, dan ben je binnen een maand klaar.

De woordenschat is alledaags. Een slaapkamer, een deur, eten, geld, een baan: Kafka vertelt het ongelooflijke met de eenvoudigste woorden.

De grammatica is echt geschreven Duits. Het verhaal staat in het Präteritum (erwachte, fand, lag), de verleden tijd van elke Duitse roman. De zinnen zijn lang maar regelmatig, met het werkwoord achteraan in elke bijzin, net als in het Nederlands. En de Konjunktiv II van de wens komt steeds terug: Wäre doch die Schwester hier gewesen! (Was zijn zus er maar geweest!), Wenn er uns verstünde (Als hij ons begreep).

Het leert je de voornaamwoorden. Gregor volgen tussen er en es is de beste les in Duitse voornaamwoorden die een roman je kan geven.

Een detail: onze tekst houdt Kafka's spelling aan. Je ziet daß en muß in plaats van het huidige dass en muss, en een paar Oostenrijkse woorden zoals Kasten (kast) en Plafond (plafond, net als bij ons).

Lees het in het Duits

Je kunt De gedaanteverwisseling volledig en gratis op onze site lezen, in het Duits met een vertaling onder elke regel. Je hebt geen app of account nodig. Zoek je een volgend boek, kijk dan naar ons overzicht Duits leren met boeken.

De gedaanteverwisseling is kort genoeg om uit te lezen, vreemd genoeg om niet te vergeten en eenvoudig genoeg om in het origineel te lezen, en dat maakt het de ideale eerste klassieker in het Duits. Onze app Learn German heeft De gedaanteverwisseling en nog vier Duitstalige klassiekers volledig, met een vertaling onder elke regel, en daarnaast de woordenschat en grammatica die je erheen brengen. Downloaden is gratis; sommige boeken en extra's ontgrendel je met diamanten, die je onder het leren verdient, of met Premium.