Turkse verleden tijd: -di of -miş? Het verschil uitgelegd

Het Turks heeft twee enkelvoudige verleden tijden, en het verschil gaat niet over wanneer iets gebeurde, maar over hoe je het weet. Gebruik -di voor wat je zelf zag, deed of zeker weet: Ali dün geldi. (Ali is gisteren gekomen.) Gebruik -miş voor wat je van iemand anders hoorde, uit sporen afleidde of net pas merkt: Ali dün gelmiş. (Ali schijnt gisteren gekomen te zijn.) Waar het Nederlands er een los woordje bij zet, zoals blijkbaar, schijnbaar of naar het schijnt, bouwt het Turks het in het werkwoord in. Turkse grammatica's noemen ze görülen geçmiş zaman (de geziene verleden tijd) en duyulan geçmiş zaman (de gehoorde verleden tijd).

Het overzicht

	-di	-miş
Wat het zegt	Je zag het of weet het zeker	Je hoorde het, leidde het af of merkt het net
In het Nederlands vaak	niets extra	blijkbaar, schijnt, zou hebben, naar het schijnt
Voorbeeld	Ali dün geldi. (Ali is gisteren gekomen.)	Ali dün gelmiş. (Ali is gisteren blijkbaar gekomen.)
Vormen	-dı, -di, -du, -dü (na stemloze medeklinkers -tı, -ti, -tu, -tü)	-mış, -miş, -muş, -müş
Typisch	Eigen herinneringen, wat je zag, vaststaande feiten	Doorvertelde nieuwtjes, conclusies, verrassing, sprookjes

De vormen

Beide uitgangen volgen de viervoudige klinkerharmonie: de klinker van de uitgang hangt af van de laatste klinker van de stam. Alleen bij -di verandert ook de eerste medeklinker: na een stemloze medeklinker (f, s, t, k, ç, ş, h, p) wordt de d een t. De m van -miş verandert nooit.

Laatste klinker van de stam	-di	-miş	Voorbeelden
a, ı	-dı / -tı	-mış	aldı, almış (nam); yaptı, yapmış (deed)
e, i	-di / -ti	-miş	geldi, gelmiş (kwam); gitti, gitmiş (ging)
o, u	-du / -tu	-muş	okudu, okumuş (las); tuttu, tutmuş (hield vast)
ö, ü	-dü / -tü	-müş	gördü, görmüş (zag); öptü, öpmüş (kuste)

Ook de persoonsuitgangen verschillen. Hier is gelmek (komen):

	-di	-miş
ben (ik)	geldim	gelmişim
sen (jij)	geldin	gelmişsin
o (hij, zij, het)	geldi	gelmiş
biz (wij)	geldik	gelmişiz
siz (jullie, u)	geldiniz	gelmişsiniz
onlar (zij)	geldiler	gelmişler

Ontkenning: zet -me / -ma voor de tijdsuitgang: gelmedim (ik ben niet gekomen), gelmemiş (hij is blijkbaar niet gekomen). Vraag: bij -di komt de persoonsuitgang vóór mi: Geldin mi? (Ben je gekomen?) Bij -miş komt hij erachter: Gelmiş misin?

-di gebruik je voor

Je eigen ervaringen. Dün sinemaya gittim. (Ik ben gisteren naar de bioscoop geweest.)

Wat je met eigen ogen zag. Maç 2-1 bitti. (De wedstrijd eindigde in 2-1.) Je hebt hem gezien, dus -di.

Feiten die iedereen als vaststaand ziet. İstanbul 1453'te fethedildi. (Istanbul werd in 1453 veroverd.)

Het antwoord op "Heb je...?" Yemek yedin mi? Evet, yedim. (Heb je gegeten? Ja.) Waar wij "ik heb gegeten" zeggen, zegt het Turks -di.

-miş gebruik je voor

Nieuws dat je van een ander hoorde. Duydun mu? Ayşe evlenmiş! (Heb je het gehoord? Ayşe is getrouwd!) Met -di, Ayşe evlendi, klinkt het alsof je op de bruiloft was of het uit de eerste hand weet.

Conclusies uit sporen. Yerler ıslak, gece yağmur yağmış. (De grond is nat, het heeft vannacht zeker geregend.) Je zag de regen niet, alleen het gevolg.

Verrassing en plotseling besef. Aa, saat on olmuş! (O, het is al tien uur!) Çok büyümüşsün! (Wat ben jij groot geworden!) Niemand heeft je iets verteld: je merkt het net.

Dingen die je deed zonder het te merken. Telefonumu evde unutmuşum. (Ik heb mijn telefoon thuis laten liggen, merk ik nu.) Uyuyakal*mışım.* (Ik heb me verslapen.) De eerste persoon met -miş past alleen als je je eigen handeling op dat moment niet doorhad.

Sprookjes, moppen en legendes. Turkse sprookjes beginnen met Bir varmış, bir yokmuş... (Er was eens, letterlijk "er was er een, er was er geen"), en verhalen over Nasreddin Hodja worden van begin tot eind met -miş verteld: Bir gün Nasreddin Hoca eşeğine ters binmiş. (Op een dag ging Nasreddin Hodja achterstevoren op zijn ezel zitten.)

Met zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden

Hetzelfde paar werkt met "zijn" in het verleden. Na een klinker komt er een buffer-y tussen.

• Ev çok büyük*tü.* (Het huis was heel groot.) Je hebt het gezien.
• Ev çok büyük*müş.* (Het huis schijnt heel groot te zijn.) Let op: -miş kan hier over het heden gaan. Wat je hoorde, geldt nog steeds.
• Dün hasta*ydım.* (Gisteren was ik ziek.)
• Ahmet hasta*ymış.* (Ik hoor dat Ahmet ziek is.)
• Bu yemek çok güzel*miş!* (Dit eten is echt lekker!) Gezegd terwijl je het voor het eerst proeft.

Veelgemaakte fouten

-miş gebruiken voor "ik heb ... gedaan". Sommige lesboeken noemen -miş de "voltooide" tijd, en dan ligt het voor de hand om het te gebruiken waar wij "ik heb gegeten" zeggen. Maar "ik heb al gegeten" is in gewone spreektaal Ben çoktan yedim. Gebruik -miş alleen als de bron van je informatie ertoe doet.

Je eigen herinneringen met -miş vertellen. Dün sinemaya gitmişim klinkt alsof je net van iemand anders hoort dat je naar de bioscoop bent geweest. Je eigen dag is gittim.

Nieuws doorgeven met -di. Heeft een vriend je verteld dat Mert ontslag heeft genomen, dan is Mert işten ayrılmış de natuurlijke manier om het door te vertellen. Mert işten ayrıldı beweert dat je het zeker weet.

De medeklinkerwissel vergeten. Yaptı, gitti, içti, konuştu, nooit yapdı, gitdi. Die wissel geldt alleen voor -di: yapmış, gitmiş.

De klinkerharmonie breken. Okudu en okumuş, niet okudi of okumiş.

Vragen

Klinkt -miş twijfelachtig of onbeleefd? Niet vanzelf. Het zegt alleen dat de informatie uit de tweede hand komt. Met een ironische toon kan het sceptisch klinken: Çok zenginmiş! kan betekenen "O, dus hij is zo rijk?"

Wat is -mişti? De voltooid verleden tijd, voor iets wat al gebeurd was vóór een ander moment in het verleden: Ben geldiğimde o çoktan çıkmıştı. (Toen ik aankwam, was ze al lang weg.)

En -iyordu? De verleden tijd voor iets wat aan de gang was: Ben geldiğimde o yemek yiyordu. (Toen ik aankwam, zat ze te eten.)

Is -miş ook een bijvoeglijk naamwoord? Ja, als deelwoord beschrijft het een afgeronde toestand: kızarmış ekmek (geroosterd brood), haşlanmış yumurta (gekookt ei). Net als ons "gekookt" en "geroosterd".

Verder oefenen

De les over de Turkse verleden tijd heeft de volledige vervoeging van -di met een quiz, en de les over klinkerharmonie legt de regel uit achter elke uitgang in dit stuk. Wil je weten hoeveel werk Turks in het algemeen is, lees dan is Turks moeilijk?

Het gevoel voor -di en -miş krijg je het snelst door verhalen te lezen, waar de keuze van de verteller laat zien wie wat gezien heeft. Onze app Learn Turkish brengt je van je eerste woorden via teksten op jouw niveau naar Turkse literatuur, met een vertaling onder elke regel. Downloaden is gratis; voor sommige boeken en extra inhoud heb je diamanten nodig, die je verdient tijdens het leren, of Premium.