Czas przeszły w tureckim: -di czy -miş?

Turecki ma dwa proste czasy przeszłe, a różnica między nimi nie dotyczy czasu, tylko źródła wiedzy. -di stosujesz do tego, co widziałeś, zrobiłeś albo wiesz na pewno: Ali dün geldi. (Ali przyszedł wczoraj.) -miş stosujesz do tego, co słyszałeś od kogoś, wywnioskowałeś z oznak albo właśnie odkryłeś: Ali dün gelmiş. (Ali podobno przyszedł wczoraj.) Tureckie gramatyki nazywają je görülen geçmiş zaman (czas przeszły „widziany”) i duyulan geçmiş zaman (czas przeszły „słyszany”).

Polski robi to słowami, turecki końcówką

Polszczyzna nie ma osobnej formy czasownika na zasłyszaną informację. Mamy za to słowa: podobno, ponoć, okazuje się, wychodzi na to, że, a w zdziwieniu „o, już…!”. Turecki wbudowuje to wszystko w końcówkę -miş. Dobry test dla Polaka: jeśli w zdaniu po polsku naturalnie pasuje „podobno” albo „okazuje się”, po turecku prawie na pewno będzie -miş.

Tabela w skrócie

	-di	-miş
Co mówi	Widziałeś to albo wiesz na pewno	Słyszałeś, wnioskujesz albo właśnie zauważyłeś
Po polsku często dodasz	nic	podobno, okazuje się, widać
Przykład	Ali dün geldi. (Ali przyszedł wczoraj.)	Ali dün gelmiş. (Ali podobno przyszedł wczoraj.)
Formy	-dı, -di, -du, -dü (po spółgłoskach bezdźwięcznych -tı, -ti, -tu, -tü)	-mış, -miş, -muş, -müş
Typowe użycie	Własne wspomnienia, to, czego byłeś świadkiem, pewne fakty	Przekazywane wiadomości, wnioski z oznak, zaskoczenie, baśnie

Formy

Obie końcówki podlegają czterostopniowej harmonii samogłosek: samogłoska końcówki zależy od ostatniej samogłoski tematu czasownika. Tylko -di zmienia też pierwszą spółgłoskę: po spółgłosce bezdźwięcznej (f, s, t, k, ç, ş, h, p) d przechodzi w t. To ta sama zasada co polskie ubezdźwięcznienie, tylko zapisywana w pisowni. m w -miş nigdy się nie zmienia.

Ostatnia samogłoska tematu	-di	-miş	Przykłady
a, ı	-dı / -tı	-mış	aldı, almış (wziął); yaptı, yapmış (zrobił)
e, i	-di / -ti	-miş	geldi, gelmiş (przyszedł); gitti, gitmiş (poszedł)
o, u	-du / -tu	-muş	okudu, okumuş (przeczytał); tuttu, tutmuş (trzymał)
ö, ü	-dü / -tü	-müş	gördü, görmüş (zobaczył); öptü, öpmüş (pocałował)

Końcówki osobowe też się różnią. Oto gelmek (przyjść):

	-di	-miş
ben (ja)	geldim	gelmişim
sen (ty)	geldin	gelmişsin
o (on, ona, ono)	geldi	gelmiş
biz (my)	geldik	gelmişiz
siz (wy, pan, pani)	geldiniz	gelmişsiniz
onlar (oni)	geldiler	gelmişler

Przeczenie: przed końcówką czasu dodajesz -me / -ma: gelmedim (nie przyszedłem), gelmemiş (podobno nie przyszedł). Pytanie: Geldin mi? (Przyszedłeś?) ma końcówkę osobową przed mi, a przy -miş stoi ona po mi: Gelmiş misin?

Zauważ, że turecki nie rozróżnia rodzaju: geldi to „przyszedł”, „przyszła” i „przyszło” naraz.

Kiedy -di

Własne doświadczenia. Dün sinemaya gittim. (Wczoraj poszedłem do kina.)

To, czego byłeś świadkiem. Maç 2-1 bitti. (Mecz skończył się 2:1.) Oglądałeś go, więc -di.

Fakty uznawane za pewne. İstanbul 1453'te fethedildi. (Stambuł został zdobyty w 1453 roku.)

Odpowiedzi na „czy już…?”. Yemek yedin mi? Evet, yedim. (Jadłeś już? Tak, jadłem.)

Kiedy -miş

Wiadomości od kogoś innego. Duydun mu? Ayşe evlenmiş! (Słyszałeś? Ayşe podobno wyszła za mąż!) Powiedziane z -di, Ayşe evlendi brzmi tak, jakbyś był na ślubie albo wiedział to z pierwszej ręki.

Wnioski z oznak. Yerler ıslak, gece yağmur yağmış. (Ziemia jest mokra, w nocy musiało padać.) Nie widziałeś deszczu, tylko jego skutek.

Zaskoczenie i nagłe odkrycie. Aa, saat on olmuş! (O, już dziesiąta!) Çok büyümüşsün! (Ale urosłeś!) Nikt ci nic nie mówił, po prostu właśnie to zauważasz.

Coś, co zrobiłeś nieświadomie. Telefonumu evde unutmuşum. (Okazuje się, że zostawiłem telefon w domu.) Uyuyakal*mışım.* (Zaspałem.) Pierwsza osoba z -miş ma sens tylko wtedy, gdy w chwili działania nie zdawałeś sobie z niego sprawy.

Baśnie, dowcipy i legendy. Tureckie baśnie zaczynają się od Bir varmış, bir yokmuş..., czyli tureckiego „dawno, dawno temu” (dosłownie „był sobie, nie było”), a historyjki o Nasreddinie Hodży opowiada się od początku do końca w -miş: Bir gün Nasreddin Hoca eşeğine ters binmiş. (Pewnego dnia Nasreddin Hodża wsiadł na osła tyłem do przodu.)

Z rzeczownikami i przymiotnikami

Ta sama para działa z „być” w czasie przeszłym. Po samogłosce wchodzi łącznikowe y.

• Ev çok büyük*tü.* (Dom był bardzo duży.) Widziałeś go.
• Ev çok büyük*müş.* (Podobno dom jest bardzo duży.) Zauważ, że -miş może tu oznaczać teraźniejszość: to, co słyszałeś, nadal jest prawdą.
• Dün hasta*ydım.* (Wczoraj byłem chory.)
• Ahmet hasta*ymış.* (Podobno Ahmet jest chory.)
• Bu yemek çok güzel*miş!* (To jedzenie jest naprawdę dobre!) Mówione przy pierwszym kęsie.

Typowe błędy

-miş jako odpowiednik angielskiego present perfect. Niektóre podręczniki pisane po angielsku nazywają -miş czasem „perfect”, a uczący się używają go wtedy do każdego „już zrobiłem”. Już jadłem to w zwykłej mowie Ben çoktan yedim. -miş wybieraj tylko wtedy, gdy liczy się źródło informacji.

Własne wspomnienia z -miş. Dün sinemaya gitmişim brzmi tak, jakbyś dopiero od kogoś dowiedział się, że byłeś w kinie. Twój własny dzień to gittim.

Przekazywanie plotek z -di. Jeśli znajomy powiedział ci, że Mert rzucił pracę, naturalnie przekażesz to jako Mert işten ayrılmış. Mert işten ayrıldı oznacza, że wiesz to na pewno.

Zapomniane ubezdźwięcznienie. Yaptı, gitti, içti, konuştu, nigdy yapdı, gitdi. Ta zmiana dotyczy tylko -di: yapmış, gitmiş.

Złamana harmonia samogłosek. Okudu i okumuş, a nie okudi czy okumiş. Samogłoska końcówki zawsze idzie za ostatnią samogłoską tematu.

Pytania

Czy -miş brzmi niegrzecznie albo podejrzliwie? Samo w sobie nie. Mówi tylko, że informacja jest z drugiej ręki. Z ironiczną intonacją może jednak brzmieć sceptycznie: Çok zenginmiş! to coś jak „Taki niby bogaty, tak?”.

Co to jest -mişti? Czas zaprzeszły, dla czegoś, co zdarzyło się przed innym zdarzeniem w przeszłości: Ben geldiğimde o çoktan çıkmıştı. (Kiedy przyszedłem, ona już dawno wyszła.) Polski radzi sobie tu słowem „już”, turecki osobną formą.

A -iyordu? Czas przeszły ciągły, dla czynności, która trwała: Ben geldiğimde o yemek yiyordu. (Kiedy przyszedłem, ona jadła.) To bliskie polskiemu aspektowi niedokonanemu.

Czy -miş bywa też przymiotnikiem? Tak, jako imiesłów opisuje zakończony stan: kızarmış ekmek (tost, dosłownie „przypieczony chleb”), haşlanmış yumurta (jajko gotowane).

Ucz się dalej

Lekcja o czasie przeszłym ma pełną odmianę -di z quizem, a lekcja o harmonii samogłosek wyjaśnia czterostopniową zasadę, która stoi za każdą końcówką w tym tekście. Jeśli zastanawiasz się, ile pracy wymaga turecki w ogóle, zajrzyj do tekstu Czy turecki jest trudny?

Najszybciej wyczujesz różnicę między -di a -miş, czytając opowiadania, w których wybór narratora zdradza, kto co widział. Nasza aplikacja Learn Turkish prowadzi od pierwszych słów przez teksty dopasowane do poziomu aż do tureckiej literatury, z tłumaczeniem pod każdą linijką. Pobierzesz ją za darmo; niektóre książki i dodatkowe treści wymagają diamentów, które zdobywasz podczas nauki, albo Premium.