Portugese woorden uit het Arabisch: van azeite tot oxalá
Azeite, arroz, açúcar, armazém, alfaiate en oxalá komen uit het Arabisch. Ruim dertig Portugese woorden met het Arabische origineel en wat ze je leren.
Wie in de Algarve op vakantie gaat, verblijft al in een Arabisch woord: الْغَرْب al-gharb, "het westen". En aan tafel gaat het zo door. Waar jij olie, rijst en suiker zegt, zegt een Portugees azeite, arroz en açúcar, alle drie uit het Arabisch. Het Portugees heeft honderden Arabische woorden, uit de eeuwen dat een groot deel van het huidige Portugal bij al-Andalus hoorde, het islamitische Iberië: rond Lissabon ruim vier eeuwen, in de Algarve meer dan vijf. Voor wie Arabisch leert zijn ze een cadeautje: kapstokken om wortels aan op te hangen en een gratis les over het lidwoord al-.
Waar ze vandaan komen
In 711 staken Arabische en Berberse troepen de Straat van Gibraltar over, en binnen een paar jaar beheersten ze bijna het hele schiereiland. Op het grondgebied van het latere Portugal werd Lissabon in 1147 heroverd, de Algarve, het laatste bolwerk, in 1249. Al die tijd was Arabisch de taal van bestuur, handel en wetenschap, en lang na de herovering boerden, bouwden en onderhandelden mensen nog met Arabische woorden. Ze bleven vooral hangen waar de Arabieren iets nieuws brachten: landbouw, irrigatie, handel, bestuur en wetenschap.
Het vastgeplakte lidwoord
Het meest opvallende aan deze woorden is het Arabische lidwoord ال (al-), dat samen met het zelfstandig naamwoord is overgenomen. En wel zoals het werd uitgesproken: heel voor maanletters, aangepast voor zonletters. Dat is de regel van de zon- en maanletters die je vandaag in elke cursus leert:
| Portugees | Arabisch | Wat er met al- gebeurde |
|---|---|---|
| alface (sla) | الْخَسّ al-khass | Bleef heel: خ is een maanletter |
| algodão (katoen) | الْقُطْن al-quṭn | Bleef heel: ق is een maanletter |
| azeite (olijfolie) | الزَّيْت az-zayt | De l werd z: ز is een zonletter |
| arroz (rijst) | الرُّزّ ar-ruzz | De l werd r: ر is een zonletter |
| açúcar (suiker) | السُّكَّر as-sukkar | De l werd s: س is een zonletter |
| açougue (slagerij) | السُّوق as-sūq | De l werd s, en de "markt" werd de vleeswinkel |
Het Nederlands kreeg dezelfde woorden vaak zonder lidwoord binnen: katoen, suiker. Het Portugees nam ze met lidwoord en al over.
In de keuken
| Portugees | Nederlands | Arabisch | Uitspraak | Betekenis in het Arabisch |
|---|---|---|---|---|
| azeite | olijfolie | الزَّيْت | az-zayt | de olie, de olijfolie |
| azeitona | olijf | الزَّيْتُونَة | az-zaytūna | de olijf, de olijfboom |
| arroz | rijst | الرُّزّ | ar-ruzz | de rijst |
| açúcar | suiker | السُّكَّر | as-sukkar | de suiker |
| alface | sla | الْخَسّ | al-khass | de sla |
| laranja | sinaasappel | نَارَنْج | nāranj | bittere sinaasappel (een woord van Perzische oorsprong) |
| açafrão | saffraan | الزَّعْفَرَان | az-zaʿfarān | de saffraan |
| almôndega | gehaktbal | الْبُنْدُقَة | al-bunduqa | het balletje, de hazelnoot |
| xarope | siroop | شَرَاب | sharāb | drank |
In het moderne Arabisch is زَيْت (zayt) elke olie. Olijfolie heet زَيْتُ الزَّيْتُون (zaytu z-zaytūn), "olie van olijven". Het Portugees hield het edelste deel.
In huis, handel en werk
| Portugees | Nederlands | Arabisch | Uitspraak | Betekenis in het Arabisch |
|---|---|---|---|---|
| armazém | magazijn | الْمَخْزَن | al-makhzan | de opslagplaats |
| alfândega | douane | الْفُنْدُق | al-funduq | de herberg, het handelshuis (nu "het hotel") |
| alfaiate | kleermaker | الْخَيَّاط | al-khayyāṭ | de naaier |
| almofada | kussen | الْمِخَدَّة | al-mikhadda | het hoofdkussen |
| aldeia | dorp | الضَّيْعَة | aḍ-ḍayʿa | het landgoed, het dorp |
| alicate | tang | اللَّقَّاط | al-laqqāṭ | de pincet, wat oppakt |
| almirante | admiraal | أَمِير | amīr | bevelhebber, prins |
| refém | gijzelaar | رَهِين | rahīn | in pand gegeven, als onderpand |
In alfaiate en armazém zitten twee grammaticalessen. Al-khayyāṭ volgt het patroon فَعَّال, waarmee het Arabisch beroepen vormt, net als نَجَّار (najjār, timmerman) en خَبَّاز (khabbāz, bakker). Al-makhzan volgt het patroon مَفْعَل, waarmee het Arabisch plaatsen aanduidt, net als مَكْتَب (maktab, kantoor). Beide leggen we uit in Arabische wortels en patronen.
En funduq is springlevend: in elk Arabisch land betekent فُنْدُق vandaag "hotel".
Getallen en wetenschap
| Portugees | Nederlands | Arabisch | Uitspraak | Betekenis in het Arabisch |
|---|---|---|---|---|
| zero, cifra | nul, cijfer | صِفْر | ṣifr | leeg, nul |
| álgebra | algebra | الْجَبْر | al-jabr | het herstellen, "weer op zijn plaats zetten" |
| algarismo, algoritmo | cijfer, algoritme | الْخُوَارِزْمِيّ | al-Khwārizmī | naam van een wiskundige uit de negende eeuw |
| álcool | alcohol | الْكُحْل | al-kuḥl | fijn poeder (de kohl voor de ogen) |
In gesprekken
| Portugees | Nederlands | Arabisch | Uitspraak | Betekenis in het Arabisch |
|---|---|---|---|---|
| fulano | dinges, die en die | فُلَان | fulān | iemand, die en die |
| oxalá | hopelijk | لَوْ شَاءَ اللّٰه | law shāʾa llāh | als God het wil |
Fulān is tot vandaag hetzelfde gebleven: het Arabisch zegt فُلَان وَعِلَّان (fulān wa-ʿillān), precies zoals het Portugees fulano e sicrano zegt. En oxalá is naaste familie van إِنْ شَاءَ اللّٰه (in shāʾa llāh), "als God het wil", dat je in elk Arabisch gesprek honderd keer hoort.
Op de kaart
- Algarve: الْغَرْب (al-gharb), "het westen", het westelijkste puntje van al-Andalus.
- Alcântara: الْقَنْطَرَة (al-qanṭara), "de brug".
- Guadiana: begint met وَادِي (wādī), "dal, rivier".
- Fátima: فَاطِمَة (Fāṭima), een Arabische naam, die van de dochter van de profeet Mohammed. Volgens de overlevering dankt het Portugese bedevaartsoord zijn naam aan een Moorse prinses.
En de woorden die later kwamen
In Brazilië kwam vanaf het eind van de negentiende eeuw een nieuwe golf Arabische woorden binnen, met Libanese en Syrische immigranten, dit keer via de keuken van de Levant: quibe (كِبَّة, kibbe), esfiha (صْفِيحَة, ṣfīḥa), homus (حُمُّص, ḥummuṣ, in het Arabisch gewoon de kikkererwt) en tabule (تَبُّولَة, tabbūle). Dat zijn woorden uit het Levantijnse dialect, niet uit het middeleeuwse Arabisch van het schiereiland, en ze laten zien dat de taal nog steeds binnenkomt. Hummus en tabouleh kent de Nederlandse supermarkt intussen ook.
Wat heb je eraan als je Arabisch leert?
Met azeite en alfaiate maak je nog geen Arabische zin. De grammatica en bijna alle alledaagse woorden blijven nieuw, zoals we uitleggen in Is Arabisch moeilijk? Maar deze woorden helpen op drie manieren:
- Ezelsbruggetjes. زَيْت, سُكَّر, قُطْن en فُنْدُق blijven na één keer hangen.
- Het lidwoord cadeau. Je ziet aan echte woorden dat al- soms az-, ar- of as- wordt.
- Bekende wortels. Makhzan brengt je bij خِزَانَة (khizāna, kast), amīr bij أَمَرَ (amara, hij beval).
Veel van deze woorden staan met audio in onze Arabische woordenlijsten, en het lidwoord heeft een eigen les.
Onze app Learn Arabic heeft woordenlijsten per thema met audio, een aparte les over wortels en patronen en leesteksten van A1 tot B2. Hij komt op 1 december uit: zet je op de wachtlijst en ontdek hoeveel Arabische woorden je al kent zonder het te weten.
Learn Arabic komt op 1 december
De app is bijna klaar: het Arabische alfabet vanaf nul, grammatica, ruim 2500 woorden met uitspraak en klassiekers als De gebroken vleugels van Khalil Gibran in het origineel. Laat je e-mailadres achter, dan hoor je het zodra hij uit is.
Eén mail als de app uit is. Verder niets.