Język osmański: czy do jego nauki trzeba znać arabski?

Osmański to turecki zapisany alfabetem arabskim, pełen słów arabskich i perskich. Gdzie arabski pomaga go czytać, a gdzie nie wystarcza?

Arabski · · 4 min czytania

Krótka odpowiedź: nie, nie trzeba. Osmański nie jest osobnym językiem. To turecki w takiej postaci, w jakiej pisano go przed 1928 rokiem: alfabetem arabskim i z mnóstwem słów arabskich i perskich. Gramatyka jest turecka. Znajomość arabskiego bardzo jednak ułatwia sprawę, bo rozpoznajesz już litery, pisownię zapożyczeń i arabskie wyrażenia wplecione w tekst. Kto zajmuje się historią Imperium Osmańskiego, turkologią albo starymi dokumentami, prędzej czy później staje przed tym pytaniem. Sprawdźmy, gdzie arabski pomaga, a gdzie nie wystarcza.

Czym jest osmański, a czym nie jest

Turcja porzuciła alfabet arabski ustawą nr 1353 o przyjęciu i stosowaniu liter tureckich, uchwaloną 1 listopada 1928 roku. Do tego czasu turecki zapisywano alfabetem arabskim z kilkoma dodanymi literami. Kiedy dziś mówi się „osmański”, zwykle chodzi o to pismo i język tekstów w nim pisanych.

Przykładem niech będzie najbardziej znana zasada Republiki Tureckiej w zapisie osmańskim:

حاكميّت بلاقيد و شرط ملّتڭدر

Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletiñdir. We współczesnym tureckim: Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir, czyli „Suwerenność należy bezwarunkowo do narodu”. To krótkie zdanie dobrze pokazuje budowę osmańskiego:

Słowo Pochodzenie Uwagi
hâkimiyet arabskie z rdzenia ح ك م, arabskie ḥākimijja, suwerenność
bilâ arabskie „bez”, arabski przyimek بِلَا
kayd arabskie قَيْد, ograniczenie
ü perskie „i”, zapisane literą و
şart arabskie شَرْط, warunek
millet arabskie مِلَّة, naród
-iñ-dir tureckie końcówka dopełniacza i „jest”; litera ڭ występuje tylko w osmańskim

Większość słów jest arabska, spójnik perski, a końcówki i szkielet zdania tureckie. Arabista od razu rozpozna słowa, ale żeby przeczytać zdanie, musi też wiedzieć, jak osmańska ortografia zapisywała tureckie końcówki.

Gdzie arabski pomaga

Litery. Podstawowe litery osmańskiego to litery alfabetu arabskiego. Jeśli czytasz po arabsku, znasz już litery osmańskiego tekstu. Osmański dodaje kilka własnych, w większości zapożyczonych z perskiego: پ (p), چ (cz), ژ (ż), گ (g) i, jak w przykładzie wyżej, ڭ dla nosowego dźwięku zbliżonego do „n” w słowie „bank”.

Pisownia słów arabskich. W osmańskim słowa arabskie pisano w dużej mierze tak jak po arabsku. Sabah (rano), sene (rok) i sabit (stały) po turecku zaczynają się od tego samego „s”, ale w osmańskim zapisuje się je trzema różnymi literami: صباح, سنه, ثابت. Arabista zgadnie, która litera pasuje do którego słowa. Ktoś bez arabskiego musi się tego uczyć słowo po słowie.

Rdzenie i wzorce. Słownictwo osmańskie opiera się na arabskim systemie rdzeni i wzorców. Hâkim (sędzia), hükûmet (rząd), mahkeme (sąd), hikmet (mądrość) i hâkimiyet (suwerenność) mają ten sam rdzeń. Kiedy znasz rdzeń, często odgadniesz znaczenie nowego słowa w tekście.

Arabska liczba mnoga i połączenia. W tekstach osmańskich często pojawiają się arabskie liczby mnogie łamane (evrak, dokumenty; eşya, rzeczy; ulema, uczeni; ahvâl, okoliczności) i utarte wyrażenia z arabskim rodzajnikiem (Darülfünun, uniwersytet; bilhassa, zwłaszcza; bizzat, osobiście). To fragmenty arabskiej gramatyki wbudowane w turecki tekst. Dlaczego rodzajnik raz czyta się ül, a raz üş, wyjaśniamy w tekście o literach słonecznych i księżycowych.

Czytanie bez samogłosek. Większość tekstów osmańskich nie ma znaków samogłosek. Kto czyta po arabsku, przywykł rozpoznawać słowo po wzorcu i czytać bez nich.

Gdzie arabski nie wystarcza

Pisownia słów tureckich. Osmańska ortografia zapisuje tureckie słowa według własnych zasad. Turecki ma osiem samogłosek, a alfabet arabski nie ma dla nich dość liter. Na przykład و może oznaczać o, ö, u i ü. Tego arabski cię nie nauczy. Nauczy cię tylko praktyka w czytaniu osmańskich tekstów.

Perski. Wiele osmańskich połączeń wyrazowych tworzy się według zasad perskich: połączenia rzeczownika z rzeczownikiem lub przymiotnikiem, jak Divân-ı Hümâyûn (Dywan Cesarski), i przyrostki takie jak -hâne (dom), -kâr czy -dâr. Nawet kütüphane (biblioteka) jest w połowie arabska, w połowie perska: arabskie kutub (książki) i perskie hâne (dom). Tu arabski nie pomoże.

Gramatyka turecka. Budowa zdania w osmańskim jest turecka. Arabskie zdania zaczynające się od czasownika, męskie i żeńskie formy czasowników czy arabskie końcówki przypadków niewiele dadzą przy czytaniu osmańskiego. Jeśli nie znasz współczesnego tureckiego, od jego gramatyki trzeba zacząć.

W jakiej kolejności się uczyć

To zależy od celu:

Cel Propozycja
Czytać tylko osmańskie dokumenty i książki Od razu osmański, a do tego gramatyka współczesnego tureckiego, jeśli jej jeszcze nie znasz. Warto też poświęcić trochę czasu arabskim rdzeniom i wzorcom
I osmański, i arabski Najpierw alfabet arabski i podstawy gramatyki, potem osmański. Arabskie podstawy przyspieszą naukę osmańskiego
Badania historyczne, religioznawcze lub literackie Oba języki. Część źródeł będzie po osmańsku, część po arabsku
Mówić po arabsku, pracować w krajach arabskich Arabski. Osmański niewiele tu wnosi

Arabski przyspiesza naukę słownictwa osmańskiego, a osmański ułatwia w arabskim tylko litery i część znajomych słów. Żeby budować zdania po arabsku, trzeba osobno nauczyć się arabskiej gramatyki.

Od czego zacząć

Jeśli obok osmańskiego chcesz poznać arabski, pierwszy krok to alfabet i rdzenie. Tekst jak nauczyć się alfabetu arabskiego daje czterotygodniowy plan. Potem przejdź do tematów, które najbardziej przydadzą się przy osmańskim: darmowych lekcji o rdzeniach i wzorcach, liczbie mnogiej i idafie, czyli połączeniu dwóch rzeczowników. Jeśli brakuje ci strony tureckiej, zacznij od tekstu czy turecki jest trudny.

Nasza aplikacja Learn Arabic uczy współczesnego arabskiego standardowego: alfabet i znaki samogłosek, 18 lekcji gramatyki, słówka z nagraniami i teksty dopasowane do poziomu, a po nich klasyka taka jak Kalila i Dimna. Aplikacja ukaże się 1 grudnia w App Store i Google Play. Zapisz się na listę oczekujących, a w dniu premiery dostaniesz od nas wiadomość.

Learn Arabic wychodzi 1 grudnia

Aplikacja jest prawie gotowa: alfabet arabski od zera, gramatyka, ponad 2500 słówek z nagraniami i klasyka w oryginale, np. „Połamane skrzydła” Kahlila Gibrana. Zostaw e-mail, a damy ci znać w dniu premiery.

Wyślemy tylko jeden e-mail, w dniu premiery.