Portugalskie słowa z arabskiego: od azeite do oxalá
Azeite, arroz, açúcar, alface, armazém, oxalá: ponad trzydzieści portugalskich słów z arabskiego i to, czego uczą o rodzajniku al-.
Kto uczy się portugalskiego, szybko zauważa, ile słów zaczyna się na al- albo a-: alface (sałata), algodão (bawełna), azeite (oliwa), arroz (ryż), açúcar (cukier). To nie przypadek. To arabski rodzajnik, który przykleił się do rzeczownika ponad tysiąc lat temu. Portugalski ma setki słów arabskiego pochodzenia, a wiele z nich trafia na stół codziennie. Dla kogoś, kto uczy się arabskiego, to gotowa lekcja wymowy.
Skąd się wzięły
W 711 roku wojska arabskie i berberyjskie przeprawiły się przez Cieśninę Gibraltarską i w kilka lat opanowały prawie cały Półwysep Iberyjski, który nazwały al-Andalus. Na ziemiach dzisiejszej Portugalii Lizbonę odbito w 1147 roku, a Algarve, ostatnią twierdzę, w 1249 roku. Przez ponad cztery stulecia w okolicach Lizbony i ponad pięć w Algarve arabski był językiem władzy, handlu i nauki. Jeszcze długo po rekonkwiście ludzie uprawiali ziemię, budowali i targowali się, używając arabskich słów. Zostały głównie tam, gdzie Arabowie przynieśli coś nowego: w rolnictwie, nawadnianiu, handlu, administracji i nauce.
Przyklejony rodzajnik
Najbardziej rzuca się w oczy arabski rodzajnik ال (al-), który zrósł się z rzeczownikiem. Wszedł do portugalskiego w takiej postaci, w jakiej go wymawiano: cały przed literami księżycowymi, upodobniony przed słonecznymi. To zasada liter słonecznych i księżycowych, której uczy dziś każdy kurs arabskiego:
| Po portugalsku | Po arabsku | Co stało się z al- |
|---|---|---|
| alface (sałata) | الْخَسّ al-chass | Zostało w całości: خ jest księżycowa |
| algodão (bawełna) | الْقُطْن al-quṭn | Zostało w całości: ق jest księżycowa |
| azeite (oliwa) | الزَّيْت az-zajt | „l” zmieniło się w „z”: ز jest słoneczna |
| arroz (ryż) | الرُّزّ ar-ruzz | „l” zmieniło się w „r”: ر jest słoneczna |
| açúcar (cukier) | السُّكَّر as-sukkar | „l” zmieniło się w „s”: س jest słoneczna |
| açougue (sklep mięsny) | السُّوق as-sūq | „l” zmieniło się w „s”, a „targ” zmienił się w miejsce, gdzie kupuje się mięso |
W kuchni
| Po portugalsku | Po arabsku | Transkrypcja | Znaczenie po arabsku |
|---|---|---|---|
| azeite | الزَّيْت | az-zajt | olej, oliwa |
| azeitona | الزَّيْتُونَة | az-zajtūna | oliwka, drzewo oliwne |
| arroz | الرُّزّ | ar-ruzz | ryż |
| açúcar | السُّكَّر | as-sukkar | cukier |
| alface | الْخَسّ | al-chass | sałata |
| laranja | نَارَنْج | nārandż | gorzka pomarańcza (słowo pochodzenia perskiego) |
| açafrão | الزَّعْفَرَان | az-zaʿfarān | szafran |
| almôndega | الْبُنْدُقَة | al-bunduqa | kulka, orzech laskowy |
| xarope | شَرَاب | szarāb | napój |
We współczesnym arabskim زَيْت (zajt) to każdy olej, a oliwa z oliwek to زَيْتُ الزَّيْتُون (zajtu z-zajtūn), „olej z oliwek”. Portugalski zachował najszlachetniejszą część. A almôndega, czyli klops, wzięła nazwę od słowa oznaczającego kulkę albo orzech laskowy.
W domu, handlu i pracy
| Po portugalsku | Po arabsku | Transkrypcja | Znaczenie po arabsku |
|---|---|---|---|
| armazém (magazyn) | الْمَخْزَن | al-machzan | skład, magazyn |
| alfândega (urząd celny) | الْفُنْدُق | al-funduq | zajazd, składnica (dziś „hotel”) |
| alfaiate (krawiec) | الْخَيَّاط | al-chajjāṭ | krawiec, ten, kto szyje |
| almofada (poduszka ozdobna) | الْمِخَدَّة | al-michadda | poduszka |
| aldeia (wieś) | الضَّيْعَة | aḍ-ḍajʿa | posiadłość wiejska, wieś |
| alicate (kombinerki) | اللَّقَّاط | al-laqqāṭ | pęseta, coś, co chwyta |
| almirante (admirał) | أَمِير | amīr | dowódca, książę |
| refém (zakładnik) | رَهِين | rahīn | zastawiony, dany jako zastaw |
Alfaiate i armazém to dwie lekcje gramatyki. Al-chajjāṭ jest zbudowane według wzorca فَعَّال, typowego dla nazw zawodów, tak jak نَجَّار (nadżdżār, stolarz) i خَبَّاز (chabbāz, piekarz). Al-machzan powstało według wzorca مَفْعَل, typowego dla nazw miejsc, tak jak مَكْتَب (maktab, biuro). Oba wyjaśniamy w tekście o rdzeniach i wzorcach w arabskim.
Funduq wciąż żyje: dziś w każdym kraju arabskim فُنْدُق znaczy „hotel”. Urząd celny w Lizbonie i hotel w Kairze noszą tę samą nazwę.
Liczby i nauka
| Po portugalsku | Po arabsku | Transkrypcja | Znaczenie po arabsku |
|---|---|---|---|
| zero, cifra (zero, cyfra) | صِفْر | ṣifr | pustka, zero |
| álgebra | الْجَبْر | al-dżabr | przywrócenie, „nastawienie” na miejsce |
| algarismo, algoritmo | الْخُوَارِزْمِيّ | al-Chwārizmī | imię matematyka z IX wieku |
| álcool | الْكُحْل | al-kuḥl | drobny proszek (kajal do oczu) |
Zwróć uwagę na algarismo: imię matematyka stało się po portugalsku zwykłym słowem na cyfrę.
W rozmowie
| Po portugalsku | Po arabsku | Transkrypcja | Znaczenie po arabsku |
|---|---|---|---|
| fulano (ktoś tam) | فُلَان | fulān | ktoś, ten a ten |
| oxalá (oby) | لَوْ شَاءَ اللّٰه | lau szā'a llāh | jeśli Bóg zechce |
Fulān nie zmienił się wcale: po arabsku „ten i ów” to فُلَان وَعِلَّان (fulān wa-ʿillān), tak jak po portugalsku fulano e sicrano. A oxalá to bliski krewny إِنْ شَاءَ اللّٰه (in szā'a llāh), „jeśli Bóg zechce”, które w rozmowach po arabsku usłyszysz na każdym kroku.
Na mapie
- Algarve: الْغَرْب (al-gharb), „zachód”, zachodni kraniec al-Andalus.
- Alcântara: الْقَنْطَرَة (al-qanṭara), „most”.
- Guadiana: zaczyna się od وَادِي (wādī), „dolina, rzeka”.
- Fátima: فَاطِمَة (Fāṭima), arabskie imię, które nosiła córka proroka Mahometa. Według tradycji portugalska miejscowość zawdzięcza nazwę mauretańskiej księżniczce.
Słowa, które przyszły później
Do Brazylii arabskie słowa przyszły drugą falą, z imigracją libańską i syryjską od końca XIX wieku, tym razem przez kuchnię Lewantu: quibe (كِبَّة, kibbe), esfiha (صْفِيحَة, ṣfīḥa), homus (حُمُّص, ḥummuṣ, co po arabsku znaczy po prostu ciecierzyca), tabule (تَبُّولَة, tabbūle). To słowa z dialektu lewantyńskiego, nie ze średniowiecznego arabskiego półwyspu, i pokazują, że arabski wciąż napływa do portugalskiego.
Jak to pomaga w nauce arabskiego
Z oliwy i krawca zdania nie złożysz. Gramatyka i prawie całe codzienne słownictwo pozostają nowe, o czym piszemy w tekście czy arabski jest trudny. Te słowa pomagają jednak na trzy sposoby:
- Haczyki dla pamięci. زَيْت, سُكَّر, قُطْن i فُنْدُق zostają w głowie od pierwszego razu.
- Rodzajnik za darmo. Bez nauki wiesz już, że al- czasem zamienia się w az-, ar- albo as-.
- Znajome rdzenie. Machzan prowadzi do خِزَانَة (chizāna, szafa), amīr do أَمَرَ (amara, rozkazał).
Wiele z tych słów, z nagraniami, jest na naszych listach słówek arabskich, a rodzajnik ma osobną lekcję.
Nasza aplikacja Learn Arabic ma słówka tematyczne z nagraniami, osobną lekcję o rdzeniach i wzorcach oraz teksty od A1 do B2. Premiera 1 grudnia: zapisz się na listę oczekujących i przekonaj się, ile arabskich słów już znasz, choć nawet o tym nie wiesz.
Learn Arabic wychodzi 1 grudnia
Aplikacja jest prawie gotowa: alfabet arabski od zera, gramatyka, ponad 2500 słówek z nagraniami i klasyka w oryginale, np. „Połamane skrzydła” Kahlila Gibrana. Zostaw e-mail, a damy ci znać w dniu premiery.
Wyślemy tylko jeden e-mail, w dniu premiery.