Portugalskie słowa z arabskiego: od azeite do oxalá

Azeite, arroz, açúcar, alface, armazém, oxalá: ponad trzydzieści portugalskich słów z arabskiego i to, czego uczą o rodzajniku al-.

Arabski · · 5 min czytania

Kto uczy się portugalskiego, szybko zauważa, ile słów zaczyna się na al- albo a-: alface (sałata), algodão (bawełna), azeite (oliwa), arroz (ryż), açúcar (cukier). To nie przypadek. To arabski rodzajnik, który przykleił się do rzeczownika ponad tysiąc lat temu. Portugalski ma setki słów arabskiego pochodzenia, a wiele z nich trafia na stół codziennie. Dla kogoś, kto uczy się arabskiego, to gotowa lekcja wymowy.

Skąd się wzięły

W 711 roku wojska arabskie i berberyjskie przeprawiły się przez Cieśninę Gibraltarską i w kilka lat opanowały prawie cały Półwysep Iberyjski, który nazwały al-Andalus. Na ziemiach dzisiejszej Portugalii Lizbonę odbito w 1147 roku, a Algarve, ostatnią twierdzę, w 1249 roku. Przez ponad cztery stulecia w okolicach Lizbony i ponad pięć w Algarve arabski był językiem władzy, handlu i nauki. Jeszcze długo po rekonkwiście ludzie uprawiali ziemię, budowali i targowali się, używając arabskich słów. Zostały głównie tam, gdzie Arabowie przynieśli coś nowego: w rolnictwie, nawadnianiu, handlu, administracji i nauce.

Przyklejony rodzajnik

Najbardziej rzuca się w oczy arabski rodzajnik ال (al-), który zrósł się z rzeczownikiem. Wszedł do portugalskiego w takiej postaci, w jakiej go wymawiano: cały przed literami księżycowymi, upodobniony przed słonecznymi. To zasada liter słonecznych i księżycowych, której uczy dziś każdy kurs arabskiego:

Po portugalsku Po arabsku Co stało się z al-
alface (sałata) الْخَسّ al-chass Zostało w całości: خ jest księżycowa
algodão (bawełna) الْقُطْن al-quṭn Zostało w całości: ق jest księżycowa
azeite (oliwa) الزَّيْت az-zajt „l” zmieniło się w „z”: ز jest słoneczna
arroz (ryż) الرُّزّ ar-ruzz „l” zmieniło się w „r”: ر jest słoneczna
açúcar (cukier) السُّكَّر as-sukkar „l” zmieniło się w „s”: س jest słoneczna
açougue (sklep mięsny) السُّوق as-sūq „l” zmieniło się w „s”, a „targ” zmienił się w miejsce, gdzie kupuje się mięso

W kuchni

Po portugalsku Po arabsku Transkrypcja Znaczenie po arabsku
azeite الزَّيْت az-zajt olej, oliwa
azeitona الزَّيْتُونَة az-zajtūna oliwka, drzewo oliwne
arroz الرُّزّ ar-ruzz ryż
açúcar السُّكَّر as-sukkar cukier
alface الْخَسّ al-chass sałata
laranja نَارَنْج nārandż gorzka pomarańcza (słowo pochodzenia perskiego)
açafrão الزَّعْفَرَان az-zaʿfarān szafran
almôndega الْبُنْدُقَة al-bunduqa kulka, orzech laskowy
xarope شَرَاب szarāb napój

We współczesnym arabskim زَيْت (zajt) to każdy olej, a oliwa z oliwek to زَيْتُ الزَّيْتُون (zajtu z-zajtūn), „olej z oliwek”. Portugalski zachował najszlachetniejszą część. A almôndega, czyli klops, wzięła nazwę od słowa oznaczającego kulkę albo orzech laskowy.

W domu, handlu i pracy

Po portugalsku Po arabsku Transkrypcja Znaczenie po arabsku
armazém (magazyn) الْمَخْزَن al-machzan skład, magazyn
alfândega (urząd celny) الْفُنْدُق al-funduq zajazd, składnica (dziś „hotel”)
alfaiate (krawiec) الْخَيَّاط al-chajjāṭ krawiec, ten, kto szyje
almofada (poduszka ozdobna) الْمِخَدَّة al-michadda poduszka
aldeia (wieś) الضَّيْعَة aḍ-ḍajʿa posiadłość wiejska, wieś
alicate (kombinerki) اللَّقَّاط al-laqqāṭ pęseta, coś, co chwyta
almirante (admirał) أَمِير amīr dowódca, książę
refém (zakładnik) رَهِين rahīn zastawiony, dany jako zastaw

Alfaiate i armazém to dwie lekcje gramatyki. Al-chajjāṭ jest zbudowane według wzorca فَعَّال, typowego dla nazw zawodów, tak jak نَجَّار (nadżdżār, stolarz) i خَبَّاز (chabbāz, piekarz). Al-machzan powstało według wzorca مَفْعَل, typowego dla nazw miejsc, tak jak مَكْتَب (maktab, biuro). Oba wyjaśniamy w tekście o rdzeniach i wzorcach w arabskim.

Funduq wciąż żyje: dziś w każdym kraju arabskim فُنْدُق znaczy „hotel”. Urząd celny w Lizbonie i hotel w Kairze noszą tę samą nazwę.

Liczby i nauka

Po portugalsku Po arabsku Transkrypcja Znaczenie po arabsku
zero, cifra (zero, cyfra) صِفْر ṣifr pustka, zero
álgebra الْجَبْر al-dżabr przywrócenie, „nastawienie” na miejsce
algarismo, algoritmo الْخُوَارِزْمِيّ al-Chwārizmī imię matematyka z IX wieku
álcool الْكُحْل al-kuḥl drobny proszek (kajal do oczu)

Zwróć uwagę na algarismo: imię matematyka stało się po portugalsku zwykłym słowem na cyfrę.

W rozmowie

Po portugalsku Po arabsku Transkrypcja Znaczenie po arabsku
fulano (ktoś tam) فُلَان fulān ktoś, ten a ten
oxalá (oby) لَوْ شَاءَ اللّٰه lau szā'a llāh jeśli Bóg zechce

Fulān nie zmienił się wcale: po arabsku „ten i ów” to فُلَان وَعِلَّان (fulān wa-ʿillān), tak jak po portugalsku fulano e sicrano. A oxalá to bliski krewny إِنْ شَاءَ اللّٰه (in szā'a llāh), „jeśli Bóg zechce”, które w rozmowach po arabsku usłyszysz na każdym kroku.

Na mapie

  • Algarve: الْغَرْب (al-gharb), „zachód”, zachodni kraniec al-Andalus.
  • Alcântara: الْقَنْطَرَة (al-qanṭara), „most”.
  • Guadiana: zaczyna się od وَادِي (wādī), „dolina, rzeka”.
  • Fátima: فَاطِمَة (Fāṭima), arabskie imię, które nosiła córka proroka Mahometa. Według tradycji portugalska miejscowość zawdzięcza nazwę mauretańskiej księżniczce.

Słowa, które przyszły później

Do Brazylii arabskie słowa przyszły drugą falą, z imigracją libańską i syryjską od końca XIX wieku, tym razem przez kuchnię Lewantu: quibe (كِبَّة, kibbe), esfiha (صْفِيحَة, ṣfīḥa), homus (حُمُّص, ḥummuṣ, co po arabsku znaczy po prostu ciecierzyca), tabule (تَبُّولَة, tabbūle). To słowa z dialektu lewantyńskiego, nie ze średniowiecznego arabskiego półwyspu, i pokazują, że arabski wciąż napływa do portugalskiego.

Jak to pomaga w nauce arabskiego

Z oliwy i krawca zdania nie złożysz. Gramatyka i prawie całe codzienne słownictwo pozostają nowe, o czym piszemy w tekście czy arabski jest trudny. Te słowa pomagają jednak na trzy sposoby:

  • Haczyki dla pamięci. زَيْت, سُكَّر, قُطْن i فُنْدُق zostają w głowie od pierwszego razu.
  • Rodzajnik za darmo. Bez nauki wiesz już, że al- czasem zamienia się w az-, ar- albo as-.
  • Znajome rdzenie. Machzan prowadzi do خِزَانَة (chizāna, szafa), amīr do أَمَرَ (amara, rozkazał).

Wiele z tych słów, z nagraniami, jest na naszych listach słówek arabskich, a rodzajnik ma osobną lekcję.

Nasza aplikacja Learn Arabic ma słówka tematyczne z nagraniami, osobną lekcję o rdzeniach i wzorcach oraz teksty od A1 do B2. Premiera 1 grudnia: zapisz się na listę oczekujących i przekonaj się, ile arabskich słów już znasz, choć nawet o tym nie wiesz.

Learn Arabic wychodzi 1 grudnia

Aplikacja jest prawie gotowa: alfabet arabski od zera, gramatyka, ponad 2500 słówek z nagraniami i klasyka w oryginale, np. „Połamane skrzydła” Kahlila Gibrana. Zostaw e-mail, a damy ci znać w dniu premiery.

Wyślemy tylko jeden e-mail, w dniu premiery.