Arabskie słowa w tureckim: co pomaga, a co myli
Kitap, kalem, saat, merhaba: turecki ma tysiące słów z arabskiego. Które pomogą w nauce arabskiego, a które, jak ihtiyar czy hala, zmylą?
Kitap (książka), kalem (pióro), saat (godzina, zegarek), hayat (życie), aile (rodzina), hediye (prezent), sabah (rano), merhaba (cześć). Kto był w Turcji albo uczy się tureckiego, zna te słowa. Wszystkie pochodzą z arabskiego. Według różnych wyliczeń słownik Tureckiego Towarzystwa Językowego (TDK) oznacza jako arabskie od 5500 do 6500 słów. Jeśli znasz trochę tureckiego i zaczynasz arabski, masz więc na starcie spory kapitał. Nie obejdzie się jednak bez pułapek: część słów zmieniła po drodze znaczenie, a część wymowę tak bardzo, że trudno je rozpoznać.
Słowa, które działają od razu
Wiele słów znaczy po turecku i po arabsku prawie to samo:
| Po turecku | Po arabsku | Wymowa arabska | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| kitap | كِتَاب | kitāb | książka |
| kalem | قَلَم | qalam | pióro, długopis |
| saat | سَاعَة | sāʿa | godzina, zegarek |
| hayat | حَيَاة | ḥajāt | życie |
| aile | عَائِلَة | ʿā'ila | rodzina |
| hediye | هَدِيَّة | hadijja | prezent |
| seyahat | سِيَاحَة | sijāḥa | podróż |
| fakir | فَقِير | faqīr | biedny |
| acele | عَجَلَة | ʿadżala | pośpiech |
| sabun | صَابُون | ṣābūn | mydło |
W ich przypadku trzeba się nauczyć tylko arabskiej wymowy, bo turecki przerobił każde z nich po swojemu.
Jak turecki przerobił arabskie słowa
Wystarczy znać kilka regularnych zmian, żeby w tureckim słowie rozpoznać jego arabski pierwowzór:
- Końcowa spółgłoska stała się bezdźwięczna. Kitāb to kitap, qalb (serce) to kalp, maktūb (list) to mektup. Polak zna to zjawisko z własnej wymowy, bo „chleb” mówimy jak „chlep”. Turecki po prostu zapisał je w pisowni.
- Samogłoski weszły w harmonię. Madrasa to medrese, maḥkama (sąd) to mahkeme. Tam, gdzie arabski ma „a”, turecki często ma „e”.
- Żeńska końcówka znikła albo stała się „t”. Arabskie ة po turecku czasem odpadło (hadijja, hediye), a czasem zostało jako „t” (naṣīḥa, nasihat, rada; sijāḥa, seyahat).
- Kilka dźwięków zlało się w jeden. Tam, gdzie turecki ma jedno „s”, „z” albo „h”, arabski ma często kilka różnych liter. Sabah (rano) pisze się przez ص, sene (rok) przez س, sabit (stały) przez ث. Po turecku wszystkie trzy to zwykłe „s”.
Fałszywi przyjaciele
Według Tureckiego Towarzystwa Językowego wszystkie te słowa pochodzą z arabskiego, ale po drodze zmieniły znaczenie. Kto poznał je najpierw po turecku, w arabskim łatwo się na nich potknie:
| Po turecku | Znaczy po turecku | Po arabsku | Znaczy po arabsku |
|---|---|---|---|
| ihtiyar | starzec, stary | اِخْتِيَار ichtijār | wybór |
| hala | ciotka ze strony ojca | خَالَة chāla | ciotka ze strony matki |
| kafa | głowa | قَفَا qafā | kark |
| rica | uprzejma prośba | رَجَاء radżā' | nadzieja, życzenie; رَجَاءً radżā'an „proszę” |
| tatil | urlop, wolne | تَعْطِيل taʿṭīl | wstrzymanie, zakłócenie |
| mektep | szkoła | مَكْتَب maktab | biuro, biurko |
| maaş | pensja | مَعَاش maʿāsz | utrzymanie; emerytura |
| mesai | godziny pracy | مَسَاعٍ masāʿin | starania |
Szczególnie uważaj na hala. Po turecku to siostra ojca, a arabska chāla to siostra matki. Siostra ojca to po arabsku عَمَّة ʿamma. Wystarczy je pomylić, żeby przenieść ciotkę na drugą stronę rodziny.
Tatil to ciekawy przypadek: „urlop” po arabsku to عُطْلَة ʿuṭla, z tego samego rdzenia co tureckie tatil. Rdzeń ten sam, wzorzec inny.
Po turecku pojedyncze, po arabsku mnogie
Jednym z najdziwniejszych zwyczajów tureckiego jest traktowanie arabskiej liczby mnogiej jak pojedynczej. Te słowa są po arabsku w liczbie mnogiej:
| Po turecku | Arabska liczba mnoga | Arabska liczba pojedyncza |
|---|---|---|
| evlat (dziecko, potomek) | أَوْلَاد aulād, dzieci | وَلَد walad, dziecko |
| ahbap (kumpel) | أَحْبَاب aḥbāb, ukochani | حَبِيب ḥabīb, ukochany |
| esnaf (drobni kupcy) | أَصْنَاف aṣnāf, rodzaje, klasy | صِنْف ṣinf, rodzaj |
| evrak (dokumenty) | أَوْرَاق aurāq, liście, kartki | وَرَقَة waraqa, liść, kartka |
| akraba (krewni) | أَقْرِبَاء aqribā', bliscy | قَرِيب qarīb, bliski, krewny |
Kiedy Turek mówi evlatlar albo akrabalar, dodając turecką końcówkę -lar, z arabskiego punktu widzenia to liczba mnoga od liczby mnogiej. Te słowa świetnie wprowadzają w arabską liczbę mnogą łamaną, w której słowo nie dostaje końcówki, tylko zmienia się od środka. Więcej w lekcji o liczbie mnogiej.
Rodziny słów: poznaj rdzeń
Największa wartość tych słów polega na tym, że pokazują system rdzeni w działaniu. İlim (nauka), âlim (uczony), malum (wiadomy), muallim (nauczyciel), talim (szkolenie), ulema (uczeni) i alamet (znak) pochodzą z jednego rdzenia ع ل م. Kitap, kâtip (pisarz, urzędnik), mektup i mektep wywodzą się z rdzenia ك ت ب. Kiedy rozpoznajesz takie rodziny, znaczenie nowego arabskiego słowa często zgadniesz, zanim zajrzysz do słownika. Jak działa ten system, piszemy w tekście o rdzeniach i wzorcach w arabskim.
Arabski rodzajnik też zostawił w tureckim ślady: bizzat (osobiście), bittabi (oczywiście), bilhassa (zwłaszcza) czy imiona Abdurrahman i Abdülkadir. Dlaczego rodzajnik brzmi w nich za każdym razem inaczej, wyjaśniamy w tekście o literach słonecznych i księżycowych.
Na ile to naprawdę pomaga
W słownictwie bardzo. W czytaniu i słuchaniu znajome słowa dają punkty oparcia, zwłaszcza w tekstach abstrakcyjnych i urzędowych: hukuk (prawo), ilim (nauka), tarih (historia) czy iktisat (ekonomia) spotkasz także w arabskiej gazecie. Są jednak dwie granice:
- Podstawowe słowa są zwykle nowe. Duża część znajomych słów pochodzi z religii, prawa, nauki i administracji. Takie słowa jak woda (مَاء mā'), chleb (خُبْز chubz) czy iść (ذَهَبَ dhahaba) trzeba poznać od zera.
- Gramatyka jest zupełnie inna. Rozpoznać słowa to nie to samo, co zrozumieć zdanie. Budowę arabskiego zdania trzeba poznać osobno.
Mimo to ktoś, kto mówi po turecku, zaczyna arabski, znając na starcie dużo więcej słów niż ktoś, kto mówi tylko po angielsku czy po niemiecku. Ile to zmienia w czasie nauki, liczymy w tekście ile trwa nauka arabskiego. A jeśli dopiero zastanawiasz się nad tureckim, zajrzyj do tekstu czy turecki jest trudny.
Od czego zacząć
Na naszych darmowych listach słówek arabskich słowa są ułożone tematami i mają nagrania. Usłyszeć arabską wymowę słowa, które znasz z tureckiego, to najszybszy sposób, żeby je utrwalić.
W naszej aplikacji Learn Arabic słówka mają nagrania, są ułożone tematami i wracają w powtórkach, a obok są lekcje gramatyki o rdzeniach i wzorcach oraz teksty dopasowane do poziomu. Aplikacja ukaże się 1 grudnia w App Store i Google Play. Zapisz się na listę oczekujących, a w dniu premiery dostaniesz od nas wiadomość.
Learn Arabic wychodzi 1 grudnia
Aplikacja jest prawie gotowa: alfabet arabski od zera, gramatyka, ponad 2500 słówek z nagraniami i klasyka w oryginale, np. „Połamane skrzydła” Kahlila Gibrana. Zostaw e-mail, a damy ci znać w dniu premiery.
Wyślemy tylko jeden e-mail, w dniu premiery.