Ты czy вы? Jak się zwracać do kogoś po rosyjsku, skoro nie ma „pana”

Po rosyjsku do jednej osoby mówisz ты albo вы. Ты to nasze „ty”: do rodziny, przyjaciół, dzieci i rówieśników w luźnej sytuacji. Вы zastępuje polskie „pan, pani, państwo”: do nieznajomych dorosłych, starszych, nauczycieli, urzędników i każdego, do kogo zwracasz się imieniem i otczestwem. Вы to także zwykłe „wy” do grupy. Najważniejsza różnica dla Polaka: rosyjska grzeczność nie używa trzeciej osoby. Zamiast „Czy pan wie?” mówisz dosłownie „Czy wy wiecie?”: Вы знаете?

W razie wątpliwości zaczynaj od вы. To nigdy nie jest błąd.

Polski i rosyjski obok siebie

	Po polsku	Po rosyjsku
Do przyjaciela	Wiesz, gdzie jest dworzec?	Ты знаешь, где вокзал?
Do nieznajomego	Czy pan wie (pani wie), gdzie jest dworzec?	Вы знаете, где вокзал?
Do grupy przyjaciół	Wiecie, gdzie jest dworzec?	Вы знаете, где вокзал?
Do grupy nieznajomych	Czy państwo wiedzą, gdzie jest dworzec?	Вы знаете, где вокзал?

Cztery polskie zdania, dwa rosyjskie. Rosyjskie вы nie rozróżnia mężczyzny i kobiety ani jednej osoby i wielu, a czasownik jest zawsze w 2. osobie liczby mnogiej.

Polakowi ten model może się wydać dziwny, ale nie jest całkiem obcy. Na wsi do rodziców i starszych mówiło się kiedyś „per wy” („Mamo, wy już jedliście?”), a w PRL próbowano upowszechnić takie grzecznościowe wy w urzędach, w wojsku i w partii. W rosyjskim to po prostu norma.

Formy ты i вы

	ты	вы
Czas teraźniejszy	ты знаешь (wiesz)	вы знаете (pan wie, wiecie)
Czas przeszły	ты был, ты была (byłeś, byłaś)	вы были (pan był, pani była, byliście)
Tryb rozkazujący	скажи (powiedz)	скажите (proszę powiedzieć)
Biernik, dopełniacz	тебя	вас
Celownik	тебе	вам
Zaimek dzierżawczy	твой, твоя, твоё	ваш, ваша, ваше
Powitanie	Привет! lub Здравствуй!	Здравствуйте!

Zwróć uwagę na czas przeszły. Po polsku „pan był” i „pani była” różnią się rodzajem. Po rosyjsku вы были jest jedno dla wszystkich: Вы были дома? (Był pan w domu? Była pani w domu?)

Gdzie wraca rodzaj

Krótkie przymiotniki idą za czasownikiem i też stoją w liczbie mnogiej:

• Вы правы. (Ma pan rację. Ma pani rację.)
• Вы готовы? (Jest pan gotowy? Jest pani gotowa?)

Pełne przymiotniki i rzeczowniki zgadzają się jednak z prawdziwą osobą, tak jak po polsku:

• Вы такой добрый. (Pan jest taki dobry.) do mężczyzny
• Вы такая добрая. (Pani jest taka dobra.) do kobiety
• Вы такие добрые. (Państwo są tacy dobrzy.) do grupy

Codzienne zwroty w obu formach

ты	вы	Po polsku
Как тебя зовут?	Как вас зовут?	Jak masz na imię? / Jak pan ma na imię?
Как у тебя дела?	Как у вас дела?	Co słychać?
Спасибо тебе.	Спасибо вам.	Dziękuję ci. / Dziękuję panu.
Извини.	Извините.	Przepraszam.
Садись.	Садитесь.	Siadaj. / Proszę usiąść.
Это твоя сумка?	Это ваша сумка?	To twoja torba? / To pana torba?
Пока!	До свидания!	Cześć! / Do widzenia!

A co z „panem”?

Odruch każe przetłumaczyć „pan” jako господин, a „pani” jako госпожа. Nie rób tego w codziennej rozmowie. Господин Иванов brzmi oficjalnie, jak w piśmie urzędowym albo przemówieniu. Słowo пан Rosjanie kojarzą z Polską i używają go o Polakach albo żartem. W Braciach Karamazow tak właśnie zwracają się do siebie Polacy, których Mitia spotyka w Mokrem.

Rosjanin nie potrzebuje żadnego tytułu. Albo mówi samo вы, albo dodaje imię i otczestwo:

• Извините, вы не подскажете, который час? (Przepraszam, nie powie mi pan, która godzina?)
• Анна Сергеевна, вы не знаете, где ключи? (Pani Anno, nie wie pani, gdzie są klucze?)

Imię z otczestwem pełni podobną rolę jak nasze „pani Anno” czy „panie profesorze”: jest grzecznie, ale nie sztywno.

Kiedy вы, a kiedy ты

вы:

• dorośli, których nie znasz: sprzedawcy, kelnerzy, ludzie na ulicy;
• starsi, nauczyciele, lekarze, urzędnicy;
• każdy, do kogo mówisz imieniem i otczestwem;
• szef i współpracownicy w bardziej formalnej firmie, dopóki nie zaproponują inaczej;
• w oficjalnych listach do jednej osoby często wielką literą: Благодарю Вас за помощь. (Dziękuję Panu za pomoc.)

ты:

• rodzina, przyjaciele, dzieci; dorosły mówi ты do dziecka, a dziecko вы do obcego dorosłego;
• rówieśnicy w szkole i na studiach, młodzi ludzie niemal od pierwszego słowa;
• zwierzęta i Bóg: w modlitwie zwraca się do Boga per ты, tak jak po polsku;
• rodzice: dziś niemal wszyscy mówią do nich ты.

„На ты” i przejście na ty

Tu Polak czuje się jak w domu, bo wyrażenia są niemal identyczne:

• Мы на ты. (Jesteśmy na ty.)
• Мы с ним на вы. (Jesteśmy z nim na pan.)
• Давай на ты. (Mówmy sobie na ty.)
• Давайте перейдём на ты. (Przejdźmy na ty.) Grzeczne давайте, bo w chwili pytania wciąż jesteście na вы.

Propozycja zwykle wychodzi od starszego, od wyżej postawionego w pracy albo, według tradycyjnego savoir-vivre'u, od kobiety. Rosjanie znają też выпить на брудершафт, czyli nasz bruderszaft: splecione ręce, kieliszek i od tej chwili jesteście na ty.

Są też czasowniki: тыкать to mówić komuś „ty”, zwykle z nutą nietaktu, a выкать to mówić „wy”. Не тыкайте мне! (Proszę mi nie mówić per ty!) to zdanie zirytowanego nieznajomego.

Powrót z ты na вы zdarza się rzadko i coś znaczy: chłód, kłótnię albo celowy powrót do formalnej roli. W klasycznych powieściach taki moment często mówi więcej niż sam dialog.

Typowe błędy Polaków

Trzecia osoba zamiast drugiej. Polska grzeczność ciągnie do он знает, a nawet do mieszanki вы знает. Poprawnie: Вы знаете?

Czasownik w liczbie pojedynczej. Вы были, nie вы был ani вы была, nawet do jednej kobiety.

Krótki przymiotnik w liczbie pojedynczej. Вы правы, nie вы прав ani вы права.

„Господин” w sklepie. Do sprzedawcy wystarczy Извините, ... i forma вы.

Mieszanie form w jednym zdaniu. Здравствуйте, как у тебя дела? zaczyna grzecznie i ześlizguje się w ты. Wybierz jedno: Здравствуйте, как у вас дела? albo Привет, как у тебя дела?

Ćwicz dalej

Zaimki i ich formy przerobisz z nagraniami na naszych listach słówek: pierwsze kroki, zaimki dzierżawcze i zwroty w rozmowie. Jeśli porównujesz z niemieckim, zajrzyj do tekstu Du czy Sie.

Klasycy są pełni ты i вы, a chwila, w której dwie postacie zmieniają formę, często mówi więcej niż cała rozmowa. Nasza aplikacja Learn Russian prowadzi od alfabetu i pierwszych słów przez czytanki aż do Dostojewskiego i Tołstoja w całości, z tłumaczeniem pod każdą linijką. Pobierzesz ją za darmo; niektóre książki i dodatkowe treści wymagają diamentów, które zdobywasz podczas nauki, albo Premium.