Kafka, Dönüşüm: Özeti, Karakterleri ve Anlamı
Dönüşüm özeti: Pazarlamacı Gregor Samsa bir sabah dev bir böceğe dönüşmüş olarak uyanır. Ailesi önce ona bakar, sonra ondan kurtulmak ister.
Dönüşüm (Die Verwandlung), Franz Kafka'nın 1912'de yazıp 1915'te yayımladığı uzun öykü. Ailesini tek başına geçindiren gezgin pazarlamacı Gregor Samsa, bir sabah yatağında korkunç bir yaratığa dönüşmüş olarak uyanıyor. İşe gidemiyor, konuşamıyor, yataktan bile zor kalkıyor. Kitap, sonraki aylarda ailesinin onunla ne yaptığını anlatıyor.
Türkiye'de lise yıllarında elden ele dolaşan kitaplardan biri; çoğu okur Kafka'yla onunla tanışıyor. Kısa, anlaşılır bir Almancayla yazılmış ve beklenmedik yerlerde insanı güldürüyor.
İlk cümle ve "Ungeziefer" kelimesi
Kitap, Alman edebiyatının belki de en çok alıntılanan cümlesiyle açılıyor:
Als Gregor Samsa eines Morgens aus unruhigen Träumen erwachte, fand er sich in seinem Bett zu einem ungeheueren Ungeziefer verwandelt.
Gregor Samsa bir sabah huzursuz rüyalardan uyandığında, kendini yatağında korkunç bir haşereye dönüşmüş buldu.
Ungeziefer bir hayvanın adı değil. Bit, pire, tahtakurusu gibi evde görmek istemediğimiz bütün zararlıları kapsayan bir toplu ad; Türkçedeki "haşere" kelimesine çok yakın. Kökü, kurban edilmeye layık olmayan, murdar hayvan anlamına geliyor. Kafka bu kelimeyi bütün kitapta yalnızca bir kez kullanıyor; Insekt (böcek) kelimesi ise hiç geçmiyor. Gregor'un sert, zırh gibi bir sırtı, halkalı kahverengi bir karnı ve sayısız ince bacağı var, ama tam olarak ne olduğu söylenmiyor. Kafka, yayıncısından kitabın kapağına yaratığın çizilmemesini bile istemişti.
Türkçe çevirilerin çoğu bu kelimeyi "böcek" diye karşılıyor: dev bir böcek, korkunç bir böcek. Kitap Türkiye'de bu yüzden "böceğe dönüşen adamın hikayesi" diye bilinir. Oysa Almancadaki kelime daha da itici: bir hayvan türü değil, evden atılması gereken bir şey.
Karakterler
Gregor Samsa kumaş satan bir gezgin pazarlamacı. Babasının işi beş yıl önce batmış, o günden beri evin bütün yükünü o taşıyor; ailesinin patronuna olan borcunu da o ödüyor. Dönüşümü fark ettiği an aklına gelen ilk şey şaşkınlık, ikincisi kaçırdığı tren:
»Was ist mit mir geschehen?« dachte er. Es war kein Traum.
"Bana ne oldu?" diye düşündü. Bu bir rüya değildi.
Grete on yedi yaşındaki kız kardeşi. Müziği seviyor, keman çalıyor; Gregor onu konservatuvara göndermeyi gizlice planlıyordu. Ağabeyine yemeği o getiriyor, odasını o temizliyor. Sonunda ailenin aklındakini yüksek sesle söyleyen de o:
Ich will vor diesem Untier nicht den Namen meines Bruders aussprechen und sage daher bloß: wir müssen versuchen es loszuwerden.
Bu canavarın önünde ağabeyimin adını ağzıma almak istemiyorum, o yüzden sadece şunu söylüyorum: Ondan kurtulmaya çalışmalıyız.
Baba (der Vater), sonradan Herr Samsa, beş yıldır hiç çalışmamış, kilo almış, ağırlaşmış bir adam. Kitabın en sert karakteri; Gregor'la ilgili her zaman en kötüsünü düşünüyor:
»Ich habe es ja erwartet,« sagte der Vater, »ich habe es euch ja immer gesagt, aber ihr Frauen wollt nicht hören.«
"Ben bunu bekliyordum," dedi baba, "size hep söyledim, ama siz kadınlar dinlemezsiniz ki."
Anne (die Mutter) astımlı, oğlunu görünce bayılıyor; ama umudunu en son kaybeden o. İlk sabah oğlunu iş yerindeki amirine karşı savunuyor:
Der Junge hat ja nichts im Kopf als das Geschäft.
Oğlanın aklında işten başka bir şey yok ki.
Şef (der Prokurist), Gregor saat beş trenini kaçırdığı için bizzat eve gelen amiri. Kilitli kapının ardından Gregor'u tehdit ediyor, sonra onun cevabını duyuyor:
»Das war eine Tierstimme,« sagte der Prokurist, auffallend leise gegenüber dem Schreien der Mutter.
"Bu bir hayvan sesiydi," dedi şef, annenin çığlıklarının yanında şaşırtıcı derecede alçak bir sesle.
Üç kiracı (die drei Zimmerherren), aile paraya sıkışınca odalardan birini kiralayan sakallı beyler. Ortadaki konuşuyor, diğer ikisi onu tekrarlıyor:
»Auch wir kündigen augenblicklich.«
"Biz de hemen çıkıyoruz."
Hizmetçi kadın (die Bedienerin), ağır işler için gelen iri kemikli, ak saçlı yaşlı bir dul. Evde Gregor'dan korkmayan tek kişi o. Ona, herhalde sevecen sandığı sözlerle sesleniyor:
»Komm mal herüber, alter Mistkäfer!«
"Gel bakalım buraya, seni ihtiyar bok böceği!"
Kitapta Gregor'a böcek denen tek yer burası; bunu da Kafka değil, hizmetçi kadın söylüyor.
Bölüm bölüm özet
Birinci bölüm: o sabah
Gregor saat altı buçukta, sırtüstü yattığı yerden dönemeden uyanıyor; treni çoktan kaçırmış. Nefret ettiği işini düşünüyor. Ailesi kapıyı çalıyor, ardından şef geliyor ve kapının arkasından Gregor'u görevini ihmal etmekle suçluyor. Gregor'un uzun, çaresiz savunmasından kimse tek kelime anlamıyor.
Sonunda anahtarı çeneleriyle çevirip kapıyı açıyor. Şef merdivenlerden kaçıyor. Babası şefin bastonunu ve bir gazeteyi kapıp, vahşi gibi tıslayarak Gregor'u odasına sürüyor. Gregor kapıya sıkışıyor, babası onu arkadan itiyor ve Gregor kanlar içinde odasına düşüyor.
İkinci bölüm: oda
Grete ona eskiden en sevdiği içecek olan sütü getiriyor, ama Gregor sütten tiksiniyor. Ertesi sabah Grete eski bir gazetenin üstüne türlü yiyecekler diziyor; Gregor çürük sebzelere ve bayat peynire saldırıyor. Kapının ardından babasının bir kenara para biriktirdiğini öğreniyor; aileyi bir iki yıl idare edecek kadar. Kanepenin altına saklanıyor, duvarlarda ve tavanda gezinmeye başlıyor.
Grete odadaki eşyaları boşaltmak istiyor. Anne tereddüt ediyor: Odayı boşaltmak umudu bırakmak demek. Gregor bunu duyunca duvardaki kürklü kadın resmine yapışıyor. Annesi onu görüp bayılıyor. Eve dönen baba artık banka odacısı üniforması giyiyor ve Gregor onu tanıyamıyor:
Trotzdem, trotzdem, war das noch der Vater?
Yine de, yine de, bu hâlâ babası mıydı?
Baba meyve tabağındaki elmaları Gregor'a fırlatıyor. Elmalardan biri Gregor'un sırtına saplanıp orada kalıyor.
Üçüncü bölüm: keman
Elma, Gregor'un sırtında çürüyor. Artık herkes çalışıyor: Baba bankada, anne bir moda mağazası için çamaşır dikiyor, Grete tezgâhtar. Üç kiracı alıyorlar, Gregor'un odası bir hurda deposuna dönüyor. Grete artık yemeğini seçmiyor, ayağıyla içeri itiyor.
Bir akşam Grete kiracılara keman çalıyor. Kiracılar sıkılıyor, ama Gregor büyülenmiş gibi oturma odasına sürünüyor:
War er ein Tier, da ihn Musik so ergriff? Ihm war, als zeige sich ihm der Weg zu der ersehnten unbekannten Nahrung.
Müzik onu böylesine sarstığına göre bir hayvan mıydı? Özlemini çektiği o bilinmeyen besine giden yol önünde açılıyor gibiydi.
Uyarı: özetin geri kalanı sonu açık ediyor.
Kiracılar onu görünce hemen evden çıkacaklarını söylüyor. Grete anne babasına "ondan" kurtulmaları gerektiğini söylüyor, baba da ona hak veriyor. Gregor yavaşça odasına dönüyor ve Grete kapıyı arkasından Endlich! (Nihayet!) diye bağırarak kilitliyor. Karanlıkta Gregor ailesini düşünüyor:
An seine Familie dachte er mit Rührung und Liebe zurück. Seine Meinung darüber, daß er verschwinden müsse, war womöglich noch entschiedener, als die seiner Schwester.
Ailesini duygulanarak ve sevgiyle andı. Ortadan kaybolması gerektiğine dair kanısı, belki de kız kardeşininkinden bile kesindi.
Gün ağarırken ölüyor. Sabah hizmetçi kadın onu buluyor; Herr Samsa Tanrı'ya şükrediyor, kiracıları kapı dışarı ediyor ve aile o günü dinlenmeye ayırıyor. Tramvayla şehrin dışına çıkıyorlar, daha küçük bir ev tutmayı konuşuyorlar ve Grete'nin güzel bir genç kız olduğunu fark ediyorlar. Kitabın son cümlesi ona ait:
Und es war ihnen wie eine Bestätigung ihrer neuen Träume und guten Absichten, als am Ziele ihrer Fahrt die Tochter als erste sich erhob und ihren jungen Körper dehnte.
Yolculuklarının sonunda kızları ilk olarak ayağa kalkıp genç bedenini gerdiğinde, bu onlara yeni hayallerinin ve iyi niyetlerinin bir onayı gibi geldi.
Dönüşüm ne anlatıyor?
Gregor'un sırtından geçinen bir aile
Kafka dönüşümün nedenini hiç açıklamıyor; onu ilgilendiren, sonrasında olanlar. Gregor evin direğiydi ve aile buna alışmıştı. O çalışamaz hale gelince ailenin birden birikimi, işi ve gücü ortaya çıkıyor. Gregor zayıfladıkça onlar güçleniyor; kitap da Gregor'un ölümüyle değil, ailenin güneşli gezisiyle bitiyor.
"Er" mi, "es" mi?
Almancada isimlerin üç cinsi var; bir varlıktan er (o, eril) ya da es (o, nötr, yani "şey") diye söz edebilirsiniz. Türkçede tek bir "o" olduğu için bu fark çeviride kayboluyor, ama Almancada çok şey söylüyor. Anlatıcı Gregor'dan hep er diye bahsediyor. Grete ise ondan kurtulmayı savunurken es diyor: Weg muß es (Gitmeli o şey). Sonra paniğe kapılıp yine er'e dönüyor: er fängt schon wieder an! (yine başlıyor!). Hizmetçi kadın cesedi bulunca es ist krepiert diyor; bu fiil hayvanlar için kullanılır, Türkçedeki "geberdi" gibi. İsimler de değişiyor: Birinci bölümde şef Gregor'a "Herr Samsa" diye hitap ediyor; Gregor ölünce anlatıcı anne babaya Herr ve Frau Samsa demeye başlıyor ve Gregor'un adı kitaptan siliniyor.
Bedenden önce iş
Gregor dönüştüğünü fark ettiğinde ilk düşündüğü şey trenler ve patronu. Kafka hayatının büyük kısmını bir sigorta kurumunda memur olarak geçirdi, yazılarını geceleri yazdı. Kitabın kara mizahı da bu çatışmadan doğuyor: sayısız bacağıyla şefinden özür dileyen bir adam.
Almanca öğrenenler için neden ilk klasik olmalı?
Kısa. Baskımızda yaklaşık 19.000 kelime, üç bölüm. Haftada bir bölüm okursanız bir ayda bitirirsiniz.
Kelimeleri gündelik. Yatak odası, kapı, yemek, para, iş. Kafka akıl almaz bir olayı en sade kelimelerle anlatıyor; öğrendiğiniz kelimelerin çoğu günlük hayatta da işinize yarar.
Dil bilgisi gerçek yazı dili. Hikaye, bütün Alman romanları gibi di'li geçmiş zamanın karşılığı olan Präteritum'la anlatılıyor (erwachte, fand, lag). Cümleler uzun ama düzenli; yan cümlelerde fiil her zaman sona gidiyor ki bu, Türkçe konuşanlara tanıdık gelecektir. Dilek kipi de sık sık karşınıza çıkıyor: Wäre doch die Schwester hier gewesen! (Keşke kız kardeşi burada olsaydı!), Wenn er uns verstünde (Bizi anlasaydı).
Zamirleri öğretiyor. Gregor'un er ile es arasında gidip gelmesini izlemek, bir romanda bulabileceğiniz en iyi zamir dersi.
Bir not: Metnimiz Kafka'nın yazımını koruyor. Bugünkü dass ve muss yerine daß ve muß göreceksiniz, ayrıca Kasten (dolap) ve Plafond (tavan) gibi birkaç Avusturya kelimesi.
Sıradaki kitabı seçmek için Almanca öğrenmek için kitap önerileri yazımıza da göz atabilirsiniz.
Almancasından okuyun
Dönüşüm'ün tamamını sitemizde ücretsiz, Almanca aslı ve her satırın altında Türkçe çevirisiyle okuyabilirsiniz. Uygulama ya da hesap gerekmiyor.
Dönüşüm bitirilecek kadar kısa, unutulmayacak kadar tuhaf ve aslından okunacak kadar sade; Almanca okuyacağınız ilk klasik için biçilmiş kaftan. Learn German uygulamamızda Dönüşüm ve dört Almanca klasik daha her satırının altında çevirisiyle tam metin olarak var; oraya ulaşmanız için gereken kelime ve dil bilgisi de. İndirmesi ücretsiz, bazı kitaplar ve ek içerikler için öğrenirken kazanılan elmaslar ya da Premium gerekiyor.
