-di mi, -miş mi? Görülen ve Duyulan Geçmiş Zaman
-di'li ve -miş'li geçmiş zamanın farkı zaman değil, bilginin kaynağı. Okuldaki kural, gündelik kullanım ve bir yabancıya nasıl anlatılacağı.
Konuşurken hiçbirimiz "geldi mi demeliyim, gelmiş mi?" diye durup düşünmeyiz. Ama okulda konu anlatırken, bir metni düzeltirken ya da Türkçe öğrenen bir arkadaşınız "Neden Ayşe evlenmiş dedin de evlendi demedin?" diye sorduğunda, cevabı toparlamak sanıldığı kadar kolay değil. Kısaca şöyle: iki geçmiş zaman arasındaki fark zamanda değil, bilginin nereden geldiğinde.
- -di, gördüğünüz, yaptığınız ya da kesin bildiğiniz şeyler için: Ali dün geldi.
- -miş, başkasından duyduğunuz, bir izden çıkardığınız ya da o an fark ettiğiniz şeyler için: Ali dün gelmiş.
Okulda bu yüzden birine görülen geçmiş zaman (-di'li geçmiş zaman), ötekine duyulan ya da öğrenilen geçmiş zaman (-miş'li geçmiş zaman) deriz.
Kısa tablo
| -di | -miş | |
|---|---|---|
| Ne söyler? | Gördüm ya da kesin biliyorum | Duydum, çıkardım ya da şimdi fark ettim |
| İngilizcede çoğu zaman | bir şey eklenmez | apparently, it seems, I hear, it turns out |
| Örnek | Ali dün geldi. | Ali dün gelmiş. |
| Biçimler | -dı, -di, -du, -dü (sert ünsüzden sonra -tı, -ti, -tu, -tü) | -mış, -miş, -muş, -müş |
| Tipik kullanım | Kendi anılarımız, tanık olduklarımız, bilinen gerçekler | Aktarılan haber, çıkarım, şaşırma, masal |
Biçimler
İki ek de büyük ünlü uyumuna uyar: ekin ünlüsü fiil kökünün son ünlüsüne göre değişir. Ama yalnızca -di ünsüz benzeşmesine girer: sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p, okuldaki "FıSTıKÇı ŞaHaP") biten köklerden sonra d, t olur. -miş'in m'si hiç değişmez.
| Kökün son ünlüsü | -di | -miş | Örnekler |
|---|---|---|---|
| a, ı | -dı / -tı | -mış | aldı, almış; yaptı, yapmış |
| e, i | -di / -ti | -miş | geldi, gelmiş; gitti, gitmiş |
| o, u | -du / -tu | -muş | okudu, okumuş; tuttu, tutmuş |
| ö, ü | -dü / -tü | -müş | gördü, görmüş; öptü, öpmüş |
Kişi ekleri de farklıdır. Gelmek fiiliyle:
| -di | -miş | |
|---|---|---|
| ben | geldim | gelmişim |
| sen | geldin | gelmişsin |
| o | geldi | gelmiş |
| biz | geldik | gelmişiz |
| siz | geldiniz | gelmişsiniz |
| onlar | geldiler | gelmişler |
Olumsuz: zaman ekinden önce -me / -ma gelir: gelmedim, gelmemiş. Soru: -di'de kişi eki soru ekinden önce gelir (Geldin mi?), -miş'te sonra (Gelmiş misin?). Biz bunu hiç düşünmeden yaparız, Türkçe öğrenen biri içinse ezberlenecek ayrı bir kuraldır.
-di ne zaman?
Kendi yaşadıklarımız. Dün sinemaya gittim.
Tanık olduklarımız. Maç 2-1 bitti. Maçı izlediniz, o yüzden -di.
Herkesin kesin bildiği gerçekler. İstanbul 1453'te fethedildi.
"... yaptın mı?" sorusuna cevap. Yemek yedin mi? Evet, yedim. İngilizce burada present perfect kullanır (Have you eaten? Yes, I have.), Türkçe ise -di. Yabancıların en çok şaşırdığı yerlerden biri bu.
-miş ne zaman?
Başkasından duyulan haber. Duydun mu? Ayşe evlenmiş! Aynı cümleyi Ayşe evlendi diye kurarsanız, düğündeymişsiniz ya da haberi ilk elden biliyormuşsunuz gibi olur.
İzden çıkarılan sonuç. Yerler ıslak, gece yağmur yağmış. Yağmuru görmediniz, yalnızca sonucunu görüyorsunuz.
Şaşırma ve birden fark etme. Aa, saat on olmuş! Çok büyümüşsün! Kimse size bir şey söylemedi, o an fark ettiniz.
Farkında olmadan yaptıklarımız. Telefonumu evde unutmuşum. Uyuya*kalmışım.* Birinci kişiyle -miş ancak yaptığınız şeyin o sırada farkında değilseniz anlamlıdır.
Masallar, fıkralar, efsaneler. Bir varmış, bir yokmuş... diye başlayan masallar ve Nasreddin Hoca fıkraları baştan sona -miş'le anlatılır: Bir gün Nasreddin Hoca eşeğine ters binmiş. Anlatan olayı görmemiştir, kulaktan kulağa gelmiştir.
İsimlerle: -ydı ve -ymış
Aynı ayrım ek fiilde de var. Okulda -ydı'ya hikâye, -ymış'a rivayet deriz. Ünlüden sonra araya y girer.
- Ev çok büyük*tü.* Evi gördünüz.
- Ev çok büyük*müş.* Böyle anlatıyorlar. Dikkat: buradaki -miş şimdiyi de anlatabilir, duyduğunuz şey hâlâ geçerli.
- Dün hasta*ydım.*
- Ahmet hasta*ymış.* Ahmet'in hasta olduğunu duydunuz.
- Bu yemek çok güzel*miş!* İlk lokmayı alırken söylenir: şimdi fark ettiniz.
Sık sorulanlar
-miş kaba ya da şüpheci mi duyulur? Kendi başına hayır, yalnızca bilginin ikinci elden geldiğini söyler. Ama alaycı bir tonla söylenince şüphe katar: Çok zenginmiş! "Öyle mi, çok zengin miymiş?" gibi duyulur.
-mişti nedir? Okuldaki adıyla -miş'li geçmiş zamanın hikâyesi: geçmişteki bir olaydan da önce olmuş bir şeyi anlatır. Ben geldiğimde o çoktan çıkmıştı.
Ya -iyordu? Şimdiki zamanın hikâyesi: geçmişte süren bir eylem. Ben geldiğimde o yemek yiyordu.
-miş sıfat da olur mu? Olur, sıfat-fiil olarak bitmiş bir durumu anlatır: kızarmış ekmek, haşlanmış yumurta.
Bir yabancıya nasıl anlatılır?
Türkçe öğrenen birine kuralı "-di geçmiş, -miş de başka bir geçmiş" diye anlatmak işe yaramaz. En iyisi, ona her seferinde şu soruyu sordurmak: Bunu nereden biliyorum? Gördüysem ya da kesin biliyorsam -di, duyduysam, çıkardıysam ya da şimdi fark ettiysem -miş. İngilizce konuşan birine, -miş'in çoğu zaman İngilizcedeki apparently ya da it turns out gibi bir sözün işini gördüğünü söylemek de işe yarar.
Türkçe öğrenenlerin en sık yaptığı hatalar ve nasıl düzelteceğiniz:
-miş'i "have done" yerine kullanmak. Bazı ders kitapları -miş'e "perfect" der, öğrenci de her present perfect cümlesini -miş'le kurar. Oysa I've already eaten doğal Türkçede Ben çoktan yedim. -miş yalnızca bilginin kaynağı önemliyse gerekir.
Kendi anılarını -miş'le anlatmak. Dün sinemaya gitmişim dendiğinde, sinemaya gittiğini sonradan başkasından öğrenmiş gibi duyulur. Kendi gününü anlatan gittim der.
Duyduğu haberi -di'yle aktarmak. Bir arkadaşı Mert'in işten ayrıldığını söylediyse, doğal aktarım Mert işten ayrılmış olur. Mert işten ayrıldı demek, bunu kesin bildiğini iddia etmektir.
Ünsüz benzeşmesini unutmak. Yaptı, gitti, içti, konuştu; yapdı ya da gitdi değil. Bu değişim yalnızca -di'de var: yapmış, gitmiş.
Ünlü uyumunu bozmak. Okudu ve okumuş; okudi ya da okumiş değil. Ekin ünlüsü her zaman kökün son ünlüsüne uyar.
Öğrenenler bu ayrımı en çabuk hikâye dinleyerek ve okuyarak kapıyor. Bir masalda ya da romanda anlatıcının seçtiği ek, kimin neyi gördüğünü hemen belli eder. Kürk Mantolu Madonna'da anlatıcının ofis dedikodusunu aktarırken kullandığı bankanın mütercimi imiş bunun güzel bir örneği; romanı Kürk Mantolu Madonna özeti yazımızda anlattık.
Öteki dillerde geçmiş zaman
Türkçe geçmişi "nereden biliyorum?" sorusuyla ikiye ayırıyor. Başka diller aynı ikiliği bambaşka ölçütlerle kuruyor: Fransızca ve İspanyolca bitmiş olayla süreni, İngilizce ise geçmişte kalanla bugüne uzananı ayırıyor. Merak ederseniz: passé composé ve imparfait, pretérito ve imperfecto, present perfect ve past simple.
Bu farkları kendiniz yaşamak isterseniz FluenTech ile yeni bir dil öğrenmeye başlayın.