Alman dilində artikllər: der, die, das necə yadda qalır?
Der, die, das azərbaycanlıya niyə çətin gəlir və necə yadda qalır? İşə yarayan qaydalar, söz sonluqları, istisnalar və gündəlik məşq üsulları.
Artiklləri yadda saxlamağın tək bir sehrli yolu yoxdur, amma işi xeyli asanlaşdıran üç vərdiş var: hər ismi artikli ilə öyrənmək, söz sonluqlarındakı qəlibləri tanımaq və sözləri ayrılıqda yox, cümlə içində görmək. Hamısını əzbərləmək lazım deyil, onsuz da heç kim belə öyrənmir.
Niyə bu qədər çətin gəlir
Azərbaycan dilində qrammatik cins yoxdur. “O” həm kişi, həm qadın üçün işlənir, “masa” da nə kişi, nə qadın cinsindədir. Alman dilində isə hər ismin cinsi var və bu, çox vaxt mənadan asılı deyil. Der Tisch (masa) kişi cinsində, die Tür (qapı) qadın cinsində, das Fenster (pəncərə) orta cinsdədir. Masanın niyə kişi cinsində olduğunu soruşmağın faydası yoxdur, dilin quruluşu belədir.
Rus dilini bilirsinizsə, üç cins anlayışı sizə tanışdır. Yuxarıdakı üç nümunədə cinslər hətta tutuşur: стол, дверь, окно da uyğun olaraq kişi, qadın və orta cinsdədir. Amma çox sözdə tutuşmur: “kitab” rus dilində qadın cinsindədir (книга), alman dilində isə orta cinsdə (das Buch). Ona görə rus dilindəki cinsə arxalanmayın, hər sözün artiklini ayrıca öyrənin.
Üstəlik artikl cümlədəki vəzifəyə görə də dəyişir: der Tisch lazım gələndə den Tisch və ya dem Tisch olur. Biz bu işi şəkilçi ilə görürük (“masanı, masaya”), alman dili isə artiklə. Hər şey ismin əsas cinsini bilməkdən başlayır.
1. İsmi artikli ilə birlikdə öyrənin
Ən vacib vərdiş budur. Tisch yox, der Tisch kimi öyrənin. Söz kartlarınızda, dəftərinizdə, hər yerdə belə yazın. Artikl sözdən ayrı məlumat yox, sözün bir hissəsi olsun.
Sözü artikli ilə birlikdə ucadan demək də kömək edir. Bir müddətdən sonra der Tisch qulağınıza düzgün, die Tisch isə səhv gəlməyə başlayır.
2. Söz sonluqlarındakı qəlibləri öyrənin
Bu hissə həqiqətən işinizi asanlaşdırır, çünki bəzi sonluqlar demək olar ki, həmişə eyni artikli alır.
| Sözün sonu və ya növü | Artikl | Nümunə |
|---|---|---|
| -ung | die | die Zeitung (qəzet) |
| -heit, -keit | die | die Freiheit (azadlıq) |
| -schaft | die | die Freundschaft (dostluq) |
| -tion | die | die Nation (millət) |
| -chen, -lein | das | das Mädchen (qız) |
| -ment | das, çox vaxt | das Instrument (alət) |
| Günlər, aylar, fəsillər | der | der Montag, der Mai, der Winter |
Bir də tez-tez rast gəlinən, amma qəti olmayan bir meyil var: -e ilə bitən isimlərin çoxu qadın cinsindədir (die Blume, gül). Amma der Junge (oğlan) və das Auge (göz) kimi istisnaları unutmayın.
Das Mädchen burada yaxşı nümunədir. “Qız” deməkdir, amma orta cinsdədir, çünki artikli məna yox, -chen şəkilçisi müəyyən edir.
3. Mürəkkəb isimlərdə son sözə baxın
Alman dili uzun sözləri ilə məşhurdur, amma bu dəfə bu xüsusiyyət işimizə yarayır. Mürəkkəb ismin artiklini həmişə son söz müəyyən edir:
- das Haus (ev) + die Tür (qapı) = die Haustür (evin qapısı)
- die Tür + der Griff (dəstək) = der Türgriff (qapının dəstəyi)
Azərbaycan dilindəki “ev qapısı, qapı dəstəyi” kimi birləşmələrdə də əsas söz sondadır, alman dili də elə bu məntiqlə işləyir. Yəni əsas sözləri bildikdə yüzlərlə uzun sözün artiklini də öz-özünə öyrənmiş olursunuz.
4. Beyninizdə bir görüntü yaradın
Yaddaş üsulu sınamaq istəyirsinizsə, rənglər və ya şəkillər kömək edə bilər. Məsələn, der sözlərini göy, die sözlərini qırmızı, das sözlərini yaşıl qələmlə yazın. Başqa yol da hər qrupa bir səhnə ayırmaqdır: der sözlərini iri bir kişi personajın, die sözlərini bir qadın personajın əlində təsəvvür etmək.
Bunların elmi cəhətdən ən yaxşı üsul olduğunu demək olmaz, amma bəzi öyrənənlərə həqiqətən kömək edir. Sizə uyğun deyilsə, özünüzü məcbur etməyin.
5. Sözləri cümlə içində görün
Siyahı şəklində əzbərlənən artikl tez unudulur. Eyni sözü müxtəlif cümlələrdə gördükcə düzgün forma qulağınıza yerləşir. Bunun ən rahat yolu oxumaq və dinləməkdir: oxuduğunuz hər mətn hiss etmədən etdiyiniz bir artikl təkrarıdır.
Bunları müntəzəm edin:
- Artikllər dərsimizi və ismin cinsi dərsimizi testləri ilə birlikdə bitirin
- Yeni sözləri səsləndirilmiş söz siyahılarımızda artikli ilə birlikdə dinləyin
- Qısa mətnlər oxuyarkən isimlərin artikllərinə xüsusi diqqət yetirin
Artikli səhv işlətsəniz nə olar
Çox vaxt yenə başa düşüləcəksiniz. Almanlar da der əvəzinə die dediyiniz üçün söhbəti kəsmir. Artikl səhvi danışmaqdan qaçmaq üçün yaxşı səbəb deyil.
Bunu da əvvəldən qəbul edin: yüksək səviyyəyə çatsanız belə, arabir artikl üçün lüğətə baxacaqsınız. Bunda ayıb heç nə yoxdur. Məqsəd hamısını bilmək yox, ən çox işlətdiyiniz sözlərdə düzgün artiklin öz-özünə dilinizə gəlməsidir.
Məşqə başlayın
Hər dərsin və söz siyahısının yanında qısa test var, hesab açmadan sınaya bilərsiniz. Sıfırdan başlayırsınızsa, alman dilini necə öyrənmək olar yazımız addım-addım yol göstərir. Artikllərin alman dilinin ümumi çətinliyində nə yer tutduğunu isə alman dili çətindirmi yazımızda izah etmişik.
Learn German tətbiqimizdə sözləri artikli və səsləndirilməsi ilə birlikdə, aralıqlı təkrar üsulu ilə öyrənə bilərsiniz. Tətbiqi yükləmək pulsuzdur, bəzi kitablar və əlavə məzmun üçün öyrənərkən qazandığınız almazlar və ya Premium lazımdır.