Present perfect və past simple fərqi: “etdim”, yoxsa “etmişəm”?

Azərbaycan dilində “bitirdim” də var, “bitirmişəm” də, amma ingilis dilində seçim başqa qaydaya tabedir. Zaman ifadələri, “-dır” qəlibi, “anadan olmuşam” tələsi.

İngilis dili · · 5 dəq oxu

Learn EnglishSözlərin tələffüzü, testlər və kitablar bir pulsuz tətbiqdəPulsuz yükləyin

Azərbaycan dilində “Tapşırığı bitirdim” də deyirik, “Tapşırığı bitirmişəm” də. İngilis dilində də iki seçim var: I finished my homework və I have finished my homework. Qısa cavab belədir: hadisənin keçmişdə nə vaxt olduğu bəllidirsə və ya deyilirsə, past simple (I finished it yesterday). Vaxt deyilmirsə və hadisənin indiyə təsiri vacibdirsə, present perfect (I've finished, so I can go out now).

Azərbaycanlı üçün yaxşı xəbər budur: bizim nəqli keçmiş (“-mışam, -ıb”) çox vaxt present perfect ilə üst-üstə düşür. “Bu filmə baxmışam”, “Açarlarımı itirmişəm”, “Heç Londonda olmusan?” cümlələri ingilis dilinə elə present perfect ilə keçir. Pis xəbər isə odur ki, bu uyğunluq hər yerdə işləmir və ən çox səhv də elə uyğunluğun bitdiyi yerdə olur.

Qısa cədvəl

Past simple Present perfect
Necə qurulur Feilin 2-ci forması: worked, went have / has + 3-cü forma: have worked, has gone
Nəyi bildirir Keçmişdə, bitmiş vaxtda olan hadisə Keçmişdəki hadisənin indiyə bağlılığı, nəticəsi və ya təcrübə
Vaxt deyilirmi Bəli, ya da kontekstdən bəllidir Xeyr, ya da indini də əhatə edən vaxt
Azərbaycan dilində çox vaxt -dı: gördüm -mışam, -ıb: görmüşəm; “-dır”
Nümunə I saw Ali yesterday. (Əlini dünən gördüm.) I've seen this film. (Bu filmə baxmışam.)

Past simple: vaxtı bəllidir

Hadisə keçmişdə, bitmiş bir vaxtda olub və o vaxt ya deyilir, ya da hamıya məlumdur:

  • I met her in 2019. (Onunla 2019-cu ildə tanış oldum.)
  • We went to Qabala last summer. (Keçən yay Qəbələyə getdik.)
  • She called you an hour ago. (Bir saat əvvəl sənə zəng etdi.)
  • Uzeyir Hajibeyli was born in 1885. (Üzeyir Hacıbəyli 1885-ci ildə anadan olub.)

Hekayə danışanda da past simple işlənir, çünki hər hadisə müəyyən bir anda baş verir: I got up, had breakfast and left. (Durdum, səhər yeməyi yedim və çıxdım.)

Past simple ilə gələn tipik vaxt ifadələri: yesterday, last week, in 2010, two days ago, when I was a child. Bunlardan biri cümlədədirsə, present perfect işlətmək olmaz: I have seen him yesterday səhvdir, düzgünü I saw him yesterday.

Present perfect: vaxt yox, nəticə və ya təcrübə

Present perfect keçmişi indiyə bağlayır. Onun üç əsas işlənməsi var.

1. Nəticəsi indi vacib olan hadisə. Nə vaxt olduğu yox, indiki vəziyyət vacibdir:

  • I've lost my keys. (Açarlarımı itirmişəm. Hələ də tapılmayıb, evə girə bilmirəm.)
  • She's broken her arm. (Qolunu sındırıb. İndi qolu gipsdədir.)

2. Həyat boyu təcrübə. “Heç ... olmusan?”, “əvvəllər”, “heç vaxt ... məmişəm”:

  • Have you ever been to London? (Heç Londonda olmusan?)
  • I've never eaten sushi. (Heç vaxt suşi yeməmişəm.)
  • He's read that book three times. (O kitabı üç dəfə oxuyub.)

3. Keçmişdə başlayıb hələ də davam edən vəziyyət. Bizim “-dır” və “-dan bəri” qəliblərimiz:

  • I've lived in Baku for ten years. (On ildir Bakıda yaşayıram.)
  • We've known each other since 2015. (2015-ci ildən bəri bir-birimizi tanıyırıq.)

Present perfect ilə gələn tipik sözlər: ever, never, already, yet, just, so far, recently, for, since.

Ən çox edilən səhv: “-dır” qəlibi

Azərbaycan dilində “On ildir Bakıda yaşayıram” indiki zamanla qurulur. Cümləni eyni məntiqlə ingilis dilinə keçirmək istəyi güclü olur: I am living in Baku since ten years. Bu cümlə səhvdir. İngilis dilində hələ davam edən vəziyyətin müddətini deyəndə present perfect lazımdır:

  • I have lived in Baku for ten years. (Düzgün)
  • I have been learning English for two years. (İki ildir ingilis dilini öyrənirəm.) Bu da present perfect continuous formasıdır, davam edən işi vurğulayır.

İkinci tələ for və since sözləridir: müddət üçün for (for ten years, on ildir), başlanğıc nöqtəsi üçün since (since 2015, 2015-ci ildən bəri). Bizdə ikisi də “-dır, -dan bəri” ilə verildiyi üçün tez-tez qarışdırılır.

Nəqli keçmişin tələsi: “anadan olmuşam”

Nəqli keçmiş present perfect-ə nə qədər yaxın olsa da, Azərbaycan dilində onu vaxtı bəlli olan hadisələrlə də rahat işlədirik. “1995-ci ildə anadan olmuşam”, “Universiteti 2018-ci ildə bitirmişəm” tamamilə təbii səslənir. İngilis dilində isə vaxt deyilibsə, present perfect qadağandır:

  • I was born in 1995. (Doğru) I have been born in 1995 səhvdir.
  • I graduated in 2018. (Doğru) I have graduated in 2018 səhvdir.

Bir tələ də var. Nəqli keçmiş bəzən hadisəni öz gözünüzlə görmədiyinizi, sonradan bildiyinizi göstərir: “Əli gəlib” həm “Əli gəlib, buradadır”, həm də “deyirlər, Əli gəlib” mənasında ola bilər. İngilis dilindəki present perfect-də belə “eşitmişəm” çaları yoxdur. Ali has arrived sadəcə “Əli gəlib, buradadır” deməkdir. Eşitdiyinizi bildirmək üçün ingilis dili başqa sözlərə əl atır: Apparently Ali has arrived və ya I heard Ali arrived.

Praktik qayda: seçimi Azərbaycan dilindəki şəkilçi deyil, vaxtın deyilib-deyilməməsi müəyyən edir. Cümlədə “dünən”, “keçən il”, “2018-ci ildə” varsa, “-mışam” desəniz də ingilis dilində past simple seçin.

“Nə vaxt?” sualı həmişə past simple ilədir

Hadisənin vaxtını soruşursunuzsa, həm sual, həm cavab past simple ilə olur:

  • When did you arrive? (Nə vaxt gəldin?) When have you arrived? səhvdir.
  • What time did the film start? (Film saat neçədə başladı?)

Söhbət çox vaxt present perfect ilə açılır, təfərrüata keçəndə isə past simple-a qayıdır:

  • Have you ever been to Paris? (Heç Parisdə olmusan?)
  • Yes, I went there last year. It was amazing. (Hə, keçən il getdim. Möhtəşəm idi.)

Birinci sual təcrübəni soruşur, vaxt göstərilmir. Cavabda “keçən il” gələn kimi past simple-a keçilir.

Today, this week, this year

Hələ bitməmiş vaxt üçün hər ikisi işlənə bilər, amma məna dəyişir:

  • I've had three coffees today. (Bu gün üç fincan qəhvə içmişəm. Gün bitməyib, bəlkə dördüncüsü də olacaq.)
  • I had a coffee this morning. (Bu səhər bir fincan qəhvə içdim. İndi günortadan sonradır, səhər bitib.)

Amerika və Britaniya ingilis dili

Amerika ingilis dilində, xüsusən just, already və yet ilə, gündəlik danışıqda past simple çox geniş yayılıb: Did you eat yet? Britaniya ingilis dilində eyni sual daha çox Have you eaten yet? kimi səslənir. IELTS və Cambridge kimi imtahanlarda present perfect-li variantı əsas götürün.

Tez-tez edilən səhvlər

Keçmiş vaxt ifadəsi ilə present perfect. I have visited Rome in 2022 səhvdir, I visited Rome in 2022 düzgündür.

“-dır” üçün indiki zaman. I am working here since 2020 səhvdir, I have worked here since 2020 və ya I have been working here since 2020 düzgündür.

Səhv 3-cü forma. I have went səhvdir, I have gone düzgündür. Qaydasız feillərin 2-ci və 3-cü formaları çox vaxt fərqlidir: go, went, gone; see, saw, seen; eat, ate, eaten.

Həyatda olmayan adam üçün present perfect. Shakespeare has written many plays əvəzinə Shakespeare wrote many plays. Artıq həyatda olmayan adam haqqında təcrübə kimi yox, keçmiş hadisə kimi danışılır.

Davam edin

Bu fərq qaydaları əzbərlədikcə yox, ingilis dilində çox oxuyub dinlədikcə yerinə oturur. Oxumağın niyə bu qədər kömək etdiyini kitab oxumaq dil öyrənməyə kömək edirmi yazımızda izah etmişik.

Learn English tətbiqimiz sizi söz və qrammatikadan səviyyəyə uyğun mətnlərə, oradan da hər sətrin altında tərcüməsi olan “Dorian Qreyin portreti” və Şerlok Holms kimi klassiklərə qədər aparır. Kursa buradan başlaya bilərsiniz. Tətbiqi yükləmək pulsuzdur, bəzi kitablar və əlavə məzmun üçün öyrənərkən qazandığınız almazlar və ya Premium lazımdır.