Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar: de eerste zin van Anna Karenina in het Russisch

Anna Karenina begint met een van de meest geciteerde zinnen uit de wereldliteratuur. In het Russisch zijn het maar twaalf woorden:

Все счастливые семьи похожи друг на друга, каждая несчастливая семья несчастлива по-своему.

Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar; elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen manier.

Tolstojs roman verscheen tussen 1875 en 1877 in afleveringen en kwam in 1878 als boek uit. Sindsdien wordt de zin eindeloos aangehaald, vaak door mensen die nooit verder zijn gekomen. Het loont om hem langzaam in het Russisch te lezen, want bijna elk woord leert je iets.

De zin, woord voor woord

Russisch	Letterlijk	Waar je op let
Все	alle	Meervoud van весь. Congrueert met семьи.
счастливые	gelukkige	Volledig bijvoeglijk naamwoord, nominatief meervoud.
семьи	gezinnen	Nominatief meervoud van семья.
похожи	(zijn) gelijk	Korte vorm van похожий, meervoud. Geen werkwoord "zijn".
друг на друга	op elkaar	De vaste uitdrukking voor "elkaar".
каждая	elk	Vrouwelijk, passend bij семья.
несчастливая	ongelukkige	Volledig bijvoeglijk naamwoord, vrouwelijk enkelvoud.
семья	gezin	Nominatief enkelvoud.
несчастлива	(is) ongelukkig	Korte vorm, vrouwelijk enkelvoud.
по-своему	op zijn eigen manier	Bijwoord gevormd van свой.

Een kleine vertaalkwestie vooraf: семья kan in het Nederlands "gezin" of "familie" zijn. Tolstoj heeft het over man, vrouw en kinderen onder één dak, dus "gezin" past het best, al lees je ook vaak "familie".

Все счастливые семьи

Семьи kan twee dingen zijn: de nominatief meervoud ("gezinnen") of de genitief enkelvoud ("van een gezin"). Hier beslissen все en счастливые het. Beide staan in het meervoud, dus семьи ook. Wie Russisch leert, loopt voortdurend tegen deze dubbelzinnigheid aan, en meestal zijn het de woorden rond het zelfstandig naamwoord die de doorslag geven. Kijk bij de nominatief en de genitief als de twee uitgangen nog door elkaar lopen.

похожи друг на друга

Похожий betekent "gelijkend" of "lijkend op". Als naamwoordelijk deel van het gezegde kiest het Russisch de korte vorm: похож, похожа, похоже, похожи. Waar je op lijkt, komt na на in de accusatief: он похож на отца, "hij lijkt op zijn vader". Handig voor Nederlandstaligen: Russisch en Nederlands gebruiken hier allebei "op".

Друг на друга is hoe het Russisch "elkaar" zegt. De eerste друг verandert nooit. De tweede neemt de naamval die het voorzetsel vraagt. Met на is dat de accusatief, dus друга. Vergelijk друг с другом ("met elkaar", instrumentalis) en друг о друге ("over elkaar", prepositief). Het woord друг heeft hier niets met vriendschap te maken. Het betekent gewoon "de ander".

каждая несчастливая семья несчастлива

Hier schakelt de zin van meervoud naar enkelvoud. Gelukkige gezinnen vormen een groep; ongelukkige worden één voor één bekeken. De grammatica draagt de betekenis.

Let op de twee vormen van hetzelfde bijvoeglijk naamwoord. Несчастливая is de volledige vorm, die voor het zelfstandig naamwoord staat en beschrijft. Несчастлива is de korte vorm, die erna komt als gezegde. Het Russisch maakt dat onderscheid voortdurend: умная девушка ("een slim meisje"), maar девушка умна ("het meisje is slim"). Het Nederlands kent iets vergelijkbaars met de buigings-e: "een slimme meid" tegenover "de meid is slim". Korte vormen klinken vaak literairder of absoluter, wat goed past bij een zin die een levenswet uitspreekt.

по-своему

По-своему betekent "op zijn eigen manier". Het komt van свой, het wederkerend bezittelijk voornaamwoord, dat altijd terugwijst naar het onderwerp: hier elk ongelukkig gezin. Hetzelfde patroon geeft по-моему ("volgens mij") en по-русски ("in het Russisch"). Altijd met een streepje.

Wat de zin eigenlijk zegt

De bewering gaat over verschil. Geluk, suggereert Tolstoj, vraagt dat er veel dingen tegelijk goed gaan, dus gelukkige gezinnen gaan op elkaar lijken. Voor ongeluk hoeft er maar één ding mis te gaan, en daar zijn eindeloos veel manieren voor.

De roman stelt het idee vervolgens op de proef. Drie gezinnen staan centraal: de Oblonski's, de Karenins en de Levins. Elk is ongelukkig, of gelukkig, op zijn eigen manier, en het boek laat de eerste zin nooit helemaal het laatste woord hebben.

Hoe vertalers ermee omgaan

Wie Anna Karenina vertaalt, moet in deze twaalf woorden een paar beslissingen nemen, en die laten zien hoeveel een korte zin kan verbergen.

"Lijken op elkaar" of "zijn gelijk". Похожи друг на друга bevat "elkaar". "Lijken op elkaar" houdt dat vast, en het Nederlands zit daarmee dicht bij het Russisch, tot en met het voorzetsel. "Zijn allemaal gelijk" is korter, maar je verliest het beeld van gezinnen die naar elkaar kijken en zichzelf herkennen.

"Elk" of "ieder". Каждая kan allebei zijn. Het verschil is in het Nederlands klein; "elk" klinkt iets zakelijker, "ieder" iets persoonlijker.

"Op zijn eigen manier" of "op haar eigen wijze". Grammaticaal is een gezin in het Nederlands onzijdig, dus "zijn". Wie "familie" kiest, komt bij "haar" uit. Belangrijker is de echo van свой: elk ongelukkig gezin heeft zijn eigen soort ongeluk.

De interpunctie. Tolstoj gebruikt een komma. Veel vertalingen, ook in het Engels, kiezen een puntkomma, omdat twee volledige hoofdzinnen met alleen een komma ertussen er in die talen onverzorgd uitzien. Het Russisch heeft daar geen moeite mee.

De herhaling. Несчастливая... несчастлива is opzettelijk. Een goede vertaling houdt "ongelukkig... ongelukkig" vast in plaats van naar een synoniem te grijpen.

Het Anna Karenina-principe

De eerste zin heeft zijn naam gegeven aan een idee dat ver buiten de literatuur wordt gebruikt. De geograaf Jared Diamond noemde het het Anna Karenina-principe in Zwaarden, paarden en ziektekiemen (1997). Hij gebruikte het om uit te leggen waarom zo weinig wilde dieren ooit zijn gedomesticeerd: een soort moet voor veel tests slagen, en zakken voor één ervan sluit hem al uit. Alle tembare dieren lijken op elkaar; elk ontembaar dier is ontembaar op zijn eigen manier.

Wetenschappers en economen gebruiken de term nu voor elke situatie waarin succes van veel factoren tegelijk afhangt, terwijl voor mislukking één genoeg is. Dat is een eerlijke lezing van wat Tolstoj over gezinnen bedoelde.

De tweede zin

De beroemde zin is een proloog. Het verhaal begint pas bij de volgende, die maar vijf woorden telt:

Все смешалось в доме Облонских.

In huize Oblonski was alles in de war.

Dit is een mooie valkuil voor leerders. Все ziet er hetzelfde uit als in de eerste zin, maar hier is het всё, "alles". Russische boeken drukken ё meestal als е, dus je haalt ze uit elkaar met de grammatica. In de eerste zin is все meervoud en hoort het bij семьи. Hier is het het onderwerp van een onzijdig enkelvoudig werkwoord, смешалось, dus het moet всё zijn.

Смешалось is de verleden tijd van смешаться, "door elkaar raken". Het is perfectief (zie aspecten van het werkwoord): de verwarring is al ontstaan en is nu de toestand van het huis. В доме is de prepositief van дом, en Облонских is de genitief meervoud van de familienaam: "van de Oblonski's".

De volgende zin vertelt waarom:

Жена узнала, что муж был в связи с бывшею в их доме француженкою-гувернанткой, и объявила мужу, что не может жить с ним в одном доме.

De vrouw had ontdekt dat haar man een verhouding had met de Franse gouvernante die bij hen in huis had gewerkt, en had hem gezegd dat ze niet langer met hem onder één dak kon wonen.

Binnen drie zinnen heeft Tolstoj een wet van het gezinsleven uitgesproken en een gezin laten zien dat die wet breekt. Vormen als бывшею en француженкою zijn oudere instrumentalisuitgangen; modern Russisch zegt бывшей en француженкой. Je ziet ze door het hele boek.

Is het begin moeilijk?

Qua zinslengte wel. Toen we de openingen van zeven Russische klassiekers maten, had Anna Karenina het hoogste gemiddelde: 21 woorden per zin. Maar de eerste twee zinnen zijn kort, en bijna alles erin is basisgrammatica: meervouden, korte bijvoeglijke naamwoorden, een wederkerend bezittelijk voornaamwoord, een perfectieve verleden tijd. Kun je die volgen, dan kun je aan het boek beginnen. Onze gids over Anna Karenina in het Russisch behandelt wat daarna komt, en het overzicht van de personages helpt je de namen uit elkaar te houden.

Lees het in het Russisch

De eerste bladzijden van Anna Karenina staan gratis op onze site, in het Russisch met een vertaling onder elke regel. Je kunt ook al onze Russische boeken bekijken.

De eerste zin in het Russisch lezen is de beste manier om te zien waarom hij bijna alle andere zinnen uit zijn eeuw heeft overleefd. Onze app Learn Russian heeft Anna Karenina volledig, met een vertaling onder elke regel, plus de woordenschat en grammatica om daar te komen. Downloaden is gratis; voor sommige boeken en extra inhoud heb je diamanten nodig, die je verdient tijdens het leren, of Premium.