Il fu Mattia Pascal: samenvatting, personages en betekenis
Een berooide bibliothecaris wint een fortuin in Monte Carlo, leest in de krant dat hij dood is en begint een nieuw leven als Adriano Meis.
Il fu Mattia Pascal is de bekendste roman van Luigi Pirandello, verschenen in 1904, dertig jaar voor zijn Nobelprijs. Mattia Pascal is een geruïneerde, ongelukkig getrouwde bibliothecaris in Miragno, een stadje aan zee. Hij loopt weg van huis, wint aan de roulettetafel in Monte Carlo een fortuin en leest in de trein terug in de krant dat hij zichzelf verdronken heeft. Zijn vrouw en schoonmoeder hebben een lijk uit het water als het zijne herkend. Dus besluit hij dood te blijven.
Eerst de titel, want die zegt alles. Il fu voor een naam betekent "wijlen", het woord van grafstenen en notariële akten: il fu Mattia Pascal is dus "wijlen Mattia Pascal", de overleden Mattia Pascal. En precies dat woordje is het antwoord dat de hoofdpersoon in de laatste regel van het boek geeft.
De eerste zin is een van de bekendste uit de Italiaanse literatuur:
Una delle poche cose, anzi forse la sola ch’io sapessi di certo era questa: che mi chiamavo Mattia Pascal.
Een van de weinige dingen, of eigenlijk misschien het enige, dat ik zeker wist, was dit: dat ik Mattia Pascal heette.
Een paar alinea's later weet je meteen waar je aan begint:
Giacchè, per il momento (e Dio sa quanto me ne duole), io sono morto, sì, già due volte, ma la prima per errore, e la seconda… sentirete.
Want op dit moment (en God weet hoe spijtig ik dat vind) ben ik dood, ja, al twee keer, de eerste keer per vergissing, en de tweede keer... dat hoort u nog.
De personages
Mattia Pascal vertelt zijn eigen verhaal en schrijft het op in een ontwijde kerk die als stadsbibliotheek dient. Hij is lui, grappig en impulsief, en heeft een oog dat "de andere kant op kijkt". Zijn manuscript mag pas worden geopend vijftig jaar na zijn "derde, laatste en definitieve dood".
Adriano Meis is de naam die hij in een trein verzint, nadat hij twee reizigers heeft horen ruziën over keizer Hadrianus (Adriano) en een filosoof die Camillo De Meis heet:
Adriano Meis! Sì... Adriano Meis: suona bene...
Adriano Meis! Ja... Adriano Meis: dat klinkt goed...
Mattia's moeder is een zachte, hulpeloze weduwe die het familiefortuin aan de verkeerde man toevertrouwt. Mattia vat haar samen in drie woorden: Santa donna, mia madre! (Een heilige, mijn moeder!)
Tante Scolastica (zia Scolastica), de zus van zijn vader, is een vinnige oude vrijster die de oplichterij ziet aankomen en met haar voet op de vloer stampt:
Senti il vuoto? La talpa! la talpa!
Hoor je hoe hol het klinkt? De mol! De mol!
Batta Malagna is die mol: de rentmeester die de grond onder de voeten van de familie wegwroet en er zelf rijk van wordt. Als hij eist dat Mattia de schade bij zijn familielid goedmaakt, brult hij: Mattia provveda! Mattia ripari! (Mattia moet ervoor zorgen! Mattia moet het goedmaken!)
Romilda, dochter van een nicht van Malagna, is het meisje dat Mattia voor zijn vriend Pomino zou veroveren en met wie hij zelf trouwde. Bij een van de ruzies thuis klampt ze zich aan haar moeder vast:
No! Tu con me, mamma! Non mi lasciare, non mi lasciare qua sola!
Nee! Jij gaat met mij mee, mama! Laat me niet alleen, laat me hier niet alleen!
De weduwe Pescatore (Marianna Dondi, vedova Pescatore), Romilda's moeder, is een vreselijke schoonmoeder die Mattia het huis uitzet dat ooit van hem was: Tu e tua madre, via! Fuori di casa mia! (Jij en je moeder, weg! Mijn huis uit!)
Roberto, Berto genoemd, is de knappe broer, die rijk getrouwd is en afstand houdt als de familie aan lager wal raakt. Mattia neemt het hem nauwelijks kwalijk: Dio l’aveva fatto così; gliene aveva dato pochino pochino, di cuore. (God had hem zo gemaakt; hij had hem maar een heel klein beetje hart gegeven.)
Pomino (Gerolamo Pomino, "Mino") is de verlegen jeugdvriend die iedereen nadoet: Mino era come l’ombra nostra (Mino was als onze schaduw).
Anselmo Paleari, de hospes in Rome, is een goedhartige oude man vol spiritisme en filosofie, die 's nachts doorpraat en tussendoor controleert of je nog luistert: Dorme, signor Meis? (Slaapt u, meneer Meis?)
Adriana, zijn dochter, is verlegen, vroom en eerlijk, en zij is degene die Mattia het meest pijn doet:
Voglio liberar la mia casa dall’ignominia di quell’uomo!
Ik wil mijn huis bevrijden van de schande van die man!
Terenzio Papiano, Adriana's zwager en weduwnaar, wil met haar trouwen om het geld, en hij is een dief. Mattia noemt hem il vostro indegno genero (uw onwaardige schoonzoon).
Don Eligio Pellegrinotto is de priester die orde probeert te scheppen in de bibliotheek, Mattia aan het schrijven zet en het laatste serieuze woord van de roman heeft.
Samenvatting
Miragno, het eerste leven (hoofdstuk 1 tot 5)
Mattia en Berto groeien rijk en verwend op, terwijl Malagna hun moeder ongemerkt kaalplukt. Mattia wil Pomino helpen Romilda te veroveren, wordt zelf verliefd en maakt haar zwanger. Tegelijk is ook Malagna's jonge vrouw Oliva zwanger, de vrouw die Malagna verweet dat ze hem geen kinderen gaf, en de vader is Mattia. Malagna claimt Oliva's kind als het zijne en dwingt Mattia met Romilda te trouwen.
Berooid woont Mattia met Romilda en haar woedende moeder. Via Pomino en diens vader krijgt hij een baan als bibliothecaris, zestig lire per maand, tussen schimmelende boeken en ratten. Romilda krijgt een tweeling, twee meisjes. Het ene sterft na een paar dagen, het andere op bijna een jaar oud, op dezelfde dag als Mattia's moeder. Na een ruzie vertrekt Mattia met de vijfhonderd lire die zijn broer voor de begrafenis had gestuurd. Hij wil naar Amerika.
Monte Carlo en de krant (hoofdstuk 6 en 7)
In Nice zinkt hem de moed in de schoenen, hij belandt bijna toevallig in Monte Carlo en wint. Twaalf dagen achter elkaar gaat hij terug, en hij vertrekt met zo'n tweeëntachtigduizend lire. In de trein slaat hij een krant open: in de molenvliet van zijn landgoed, de Stia, is een lijk gevonden en herkend als de bibliothecaris Mattia Pascal, zelfmoord. Op het volgende station springt hij uit de trein en begrijpt het:
Ero morto, ero morto: non avevo più debiti, non avevo più moglie, non avevo più suocera: nessuno! libero! libero! libero!
Ik was dood, ik was dood: geen schulden meer, geen vrouw meer, geen schoonmoeder meer: niemand! Vrij! Vrij! Vrij!
Adriano Meis (hoofdstuk 8 en 9)
Hij scheert zijn baard af, laat zijn haar knippen, verzint een verleden (geboren in Argentinië, opgevoed door een grootvader) en reist door Italië en Duitsland. De vrijheid slaat al snel om in eenzaamheid. In Milaan koopt hij niet eens een puppy, omdat hij dan hondenbelasting zou moeten betalen, terwijl hij niemand meer iets betaalt. Vrienden maken kan alleen met leugens. Op een mistige winteravond vindt hij het woord voor wat hij geworden is: Forestiere della vita, Adriano Meis. (Een vreemdeling in het leven, Adriano Meis.)
Rome (hoofdstuk 10 tot 15)
Hij huurt een kamer bij Anselmo Paleari in de Via Ripetta, met uitzicht op de Tiber. Paleari houdt seances met een medium en legt hem uit waarin de moderne tragedie verschilt van de klassieke. Stel je een marionettentheater voor waarin, precies wanneer Orestes wraak gaat nemen, de papieren hemel scheurt:
Oreste, insomma, diventerebbe Amleto. Tutta la differenza, signor Meis, fra la tragedia antica e la moderna consiste in ciò, creda pure: in un buco nel cielo di carta.
Orestes zou kortom Hamlet worden. Het hele verschil, meneer Meis, tussen de klassieke en de moderne tragedie zit hierin, gelooft u mij: in een gat in de papieren hemel.
Mattia laat zijn scheelziende oog opereren en brengt veertig dagen in het donker door. Hij wordt verliefd op Adriana en kust haar tijdens een seance. Dan verdwijnt er twaalfduizend lire uit zijn kamer. Hij weet dat Papiano het heeft gedaan, en hij kan geen aangifte doen: wie geen papieren heeft, gaat niet naar de politie. Hij beseft ook dat hij nooit met Adriana kan trouwen, want voor de wet bestaat hij niet.
Spoilerwaarschuwing: de rest van de samenvatting verklapt het einde.
De tweede dood (hoofdstuk 16)
Een Spaanse schilder beledigt hem, en Mattia kan niet eens een duel uitvechten: niemand wil secondant zijn van een man die niet bestaat. Tijdens een nachtelijke wandeling begrijpt hij dat Adriano Meis moet sterven. Hij legt hoed en wandelstok met een briefje op de borstwering van de Ponte Margherita en neemt de trein naar Pisa.
De terugkeer (hoofdstuk 17 en 18)
Hij gaat langs bij Berto, die na de tranen de perfecte woordgrap vindt: Mattia, l’ho sempre detto io, Mattia, matto... Matto! matto! matto! (Mattia, ik heb het altijd gezegd, Mattia, gek... Gek! Gek! Gek!) Dan komt hij in Miragno aan om wraak te nemen en ontdekt dat Romilda met Pomino is getrouwd en dat ze een dochtertje hebben. Bij het zien van het kind geeft hij het op. Bij het ochtendgloren zet Romilda koffie voor hem en herinnert zich één klein ding: Tu, al solito, senza zucchero, è vero? (Jij zoals altijd zonder suiker, hè?) Hij laat hun zijn vrouw, trekt in bij tante Scolastica, schrijft met don Eligio zijn verhaal op en bezoekt af en toe het graf waar zijn naam op staat. Als een nieuwsgierige vraagt wie hij nu eigenlijk is, antwoordt hij met de laatste zin van het boek:
Eh, caro mio... Io sono il fu Mattia Pascal.
Tja, beste man... Ik ben wijlen Mattia Pascal.
Wat Il fu Mattia Pascal betekent
Een naam is geen leven
Mattia denkt dat hij met zijn naam ook zijn ketens kwijt is. Hij ontdekt dat je zonder naam niet kunt trouwen, geen aangifte kunt doen, niet kunt duelleren en zelfs niet fatsoenlijk bestolen kunt worden. Don Eligio zegt het eenvoudig: fuori della legge e fuori di quelle particolarità, liete o tristi che sieno, per cui noi siamo noi, caro signor Pascal, non è possibile vivere (buiten de wet en buiten die eigenaardigheden, blij of droevig, waardoor wij wij zijn, beste meneer Pascal, kun je niet leven). Dat onze identiteit iets is wat anderen ons geven, bleef Pirandello's grote thema, tot in Zes personages op zoek naar een auteur.
De schaduw
Na de diefstal kijkt Mattia op straat naar zijn schaduw en probeert erop te trappen: Ma io no, io non potevo calpestarla, l’ombra mia (Maar ik niet, ik kon hem niet vertrappen, mijn schaduw). Adriano Meis is precies dat: de omtrek van een man, zonder iemand erin.
Lachen om ellende
Pirandello noemde zijn manier van kijken umorismo, en hier zie je die aan het werk. Als tante Scolastica de weduwe Pescatore een klomp brooddeeg in het gezicht drukt, staat Mattia bekrast en onder het deeg te schaterlachen: Posso dire che da allora ho fatto il gusto a ridere di tutte le mie sciagure (Ik kan zeggen dat ik er sindsdien plezier in heb gekregen om te lachen om al mijn ellende). Een roman over dood, rouw en mislukking, en erg grappig.
Waarom het een goed boek is voor Italiaanse leerders vanaf B2
Een echte roman, maar geen baksteen. Ongeveer 74.000 woorden in onze editie, in 18 hoofdstukken, vaak kort. De volgende stap na boeken voor leerders, het beste vanaf B2.
Een ik-verteller die tegen je praat. Mattia richt zich tot de lezer (sentirete, dat hoort u nog), discussieert met don Eligio en met zichzelf. De toon is ironisch en bijna spreektaal, en je kunt het goed volgen, ook als de woordenschat rijk is.
De passato remoto op elke bladzijde. Het verhaal wordt vanaf het einde verteld, en de verteltijd is de passato remoto: Fui, per circa due anni... (Ik was, zo'n twee jaar lang...), cedetti e sposai (ik gaf toe en trouwde), Scelsi allora Roma (Ik koos toen voor Rome). Ken je de passato prossimo al, dan zie je hier op bijna elke bladzijde de literaire verleden tijd, en zo leer je hem het best herkennen.
Oudere, Toscaans gekleurde vormen. Pirandello schrijft ch’io voor che io, de’ miei voor dei miei (de’ miei concittadini, van mijn stadgenoten), sieno voor siano, in istrada voor in strada, en spelt noja, bujo en pajo met een j. Weet je eenmaal dat het oude spellingen zijn, dan zitten ze je niet meer in de weg, en je komt ze tegen in alle Italiaanse literatuur uit die tijd.
In ons overzicht Italiaans leren met boeken is dit de roman voor wanneer je aan een echte toe bent.
Lees het in het Italiaans
Je kunt het begin van Il fu Mattia Pascal gratis op onze site lezen, in het Italiaans met een vertaling onder elke regel. Je hebt geen app of account nodig.
Il fu Mattia Pascal begint met een grap over een naam en eindigt met een man die bloemen legt op zijn eigen graf, en daartussen leg je het nauwelijks weg. Onze app Learn Italian heeft Il fu Mattia Pascal en nog vier Italiaanse klassiekers volledig, met een vertaling onder elke regel, en daarnaast de woordenschat en grammatica die je erheen brengen. Downloaden is gratis; sommige boeken en extra's ontgrendel je met diamanten, die je onder het leren verdient, of met Premium.
