Kalila en Dimna: het fabelboek dat van India naar Bagdad reisde

Kalila en Dimna (كَلِيلَة وَدِمْنَة Kalīla wa-Dimna) is een verzameling dierenfabels over macht, vriendschap en verstand. De kern komt uit het Indiase Panchatantra. Rond 750 vertaalde de geleerde Ibn al-Muqaffa het boek uit het Middelperzisch in het Arabisch, en zijn versie geldt nog altijd als een van de mooiste voorbeelden van vroeg Arabisch proza. Voor wie Arabisch leert, is het een cadeau: korte verhalen, veel dialoog en vaste formules die steeds terugkomen.

Een boek op reis

Waar en wanneer	Wat er gebeurde
India	Fabels uit het Panchatantra, in het Sanskriet, bedoeld om prinsen wijsheid bij te brengen
Perzië, 6e eeuw	De arts Burzoe (برزويه) brengt de fabels in opdracht van koning Khosrau Anushirvan naar het Middelperzisch
Irak, rond 750	Ibn al-Muqaffa vertaalt ze in het Arabisch en voegt eigen delen toe
Europa, middeleeuwen	Via Hebreeuwse en Latijnse vertalingen bereikt het boek het westen
Frankrijk, 17e eeuw	La Fontaine put voor een deel van zijn latere fabels uit deze traditie

De Middelperzische versie is verloren gegaan. Wat we lezen is de Arabische tekst, en daaruit zijn bijna alle latere versies voortgekomen. Het boek vertelt die reis trouwens zelf: een van de inleidende hoofdstukken gaat over Burzoe en zijn tocht naar India.

Ibn al-Muqaffa was van Perzische afkomst en werkte als secretaris voor machtige heren. Hij werd jong terechtgesteld, ergens tussen 756 en 759. Een man die schreef over de gevaren van het hof en zelf aan het hof ten onder ging: dat geeft het boek achteraf een wrange bijsmaak.

Waar het over gaat

Koning Dabshalim vraagt zijn wijze Bidpai om gelijkenissen, en de fabelhoofdstukken beginnen met die vraag. Het bekendste hoofdstuk gaat over de leeuw en de stier. Aan het hof van de leeuw leven twee jakhalzen: de voorzichtige Kalila en de eerzuchtige Dimna. Als de leeuw bevriend raakt met de stier Shatraba, vreest Dimna zijn invloed te verliezen. Met leugens zaait hij wantrouwen, tot de leeuw de stier doodt. In een apart hoofdstuk, dat Ibn al-Muqaffa toevoegde, wordt Dimna daarvoor berecht.

Tussen die grote lijnen zitten tientallen kleine fabels: de aap die zich met het werk van de timmerman bemoeit, de vos en de trommel, de schildpad en de twee eenden.

Een fabel in het origineel

Dimna vertelt de leeuw over drie vissen:

قال دمنة: زعموا أن غديراً كان فيه ثلاث سمكاتٍ: كيسةٌ وأكيس منها وعاجزةٌ؛

Dimna zei: Men vertelt dat er in een vijver drie vissen woonden: een slimme, een die nog slimmer was, en een onbeholpen.

Twee vissers zien de vijver en spreken af terug te komen met hun netten. De slimste vis hoort het en zwemt meteen weg naar de rivier. De slimme wacht te lang, vindt de uitgang dichtgezet, houdt zich dood en springt terug in de rivier als de vissers haar op de oever leggen. En de derde:

وأما العاجزة فما تزلْ في إقبال وإدبار حتى صيدت.

En de onbeholpen vis bleef maar heen en weer zwemmen, tot ze gevangen werd.

Waarom het boek goed is voor leerders

De formules. Bijna elke fabel begint met زَعَمُوا أَنَّ zaʿamū anna, "men vertelt dat", en wordt ingeleid met dezelfde vraag: وَكَيْفَ كَانَ ذَلِكَ؟ wa-kayfa kāna dhālika?, "en hoe ging dat?". Na een paar hoofdstukken lees je die zonder nadenken.

Korte zinnen en veel dialoog. In onze meting van de zes Arabische boeken in de app heeft Kalila en Dimna de kortste zinnen, gemiddeld zo'n 20 woorden. Veel regels zijn niet meer dan "hij zei" en een antwoord.

Veelgebruikte werkwoorden. قَالَ qāla (hij zei), رَأَى raʾā (hij zag), سَمِعَ samiʿa (hij hoorde): het verhaal loopt in de verleden tijd en met een handvol heel gewone werkwoorden. Ideaal om de verleden tijd in te slijpen.

Elk verhaal heeft een einde. Na een bladzijde is een fabel uit. Dat geeft je vaak het gevoel dat je iets afgemaakt hebt.

Wat lastig is

• Oude woorden. Het boek is twaalf eeuwen oud. Woorden als غَدِير ghadīr (vijver) of كَيِّس kayyis (slim) kom je in de krant zelden tegen.
• De inleidingen. Het boek opent met een paar lange inleidende hoofdstukken, met plechtige zinnen. Wil je meteen fabels, begin dan bij de leeuw en de stier.
• Weinig klinkertekens. Ook onze tekst is maar spaarzaam gevocaliseerd. Het helpt als je de naamvalsuitgangen kent, zoals de -in van سمكاتٍ samakātin en de -un van كيسةٌ kayyisatun in de fabel hierboven.

Met een vertaling ernaast kun je het vanaf ongeveer B1 lezen, zonder hulp eerder vanaf B2. Hoe het boek zich verhoudt tot Gibran en Zaydan, lees je in Arabisch leren met boeken.

Verder lezen

De gratis pagina over Kalila en Dimna heeft een fragment met vertaling, zonder account. Wil je eerst je grammatica opfrissen, dan zijn er 18 lessen, waaronder wortels en patronen.

Onze app Learn Arabic heeft Kalila en Dimna volledig in het origineel, met een vertaling bij elke zin, plus vijf andere klassiekers en leesteksten van A1 tot B2. Hij komt op 1 december uit. Zet je op de wachtlijst, dan krijg je een mail op de dag dat hij uitkomt.