Osmaans-Turks leren: moet je eerst Arabisch kennen?

Osmaans is geen Arabisch, maar Turks in Arabisch schrift, vol Arabische en Perzische woorden. Waar Arabisch helpt bij Osmaans lezen en waar niet.

Arabisch · · 4 min lezen

Kort antwoord: nee, dat hoeft niet. Osmaans-Turks is geen aparte taal, maar Turks zoals het tot 1928 werd geschreven: in Arabisch schrift en vol Arabische en Perzische woorden. De grammatica is Turks. Toch maakt Arabisch het Osmaans een stuk makkelijker, want de letters, de spelling van de leenwoorden en de Arabische vaste uitdrukkingen ken je dan al. Wie zich in Ottomaanse geschiedenis verdiept, in oude documenten of in de papieren van Turkse overgrootouders, wil weten waar Arabisch helpt en waar het ophoudt.

Wat Osmaans is, en wat niet

In Turkije werd het Arabische schrift afgeschaft met wet nummer 1353 over de invoering van het Turkse alfabet, aangenomen op 1 november 1928. Tot dan schreef men Turks in het Arabische alfabet, aangevuld met een paar letters. Met Osmaans bedoelt men vandaag meestal dat schrift en de taal waarin het werd geschreven.

Een voorbeeld. Het bekendste beginsel van de Turkse republiek, in Osmaans schrift:

حاكميّت بلاقيد و شرط ملّتڭدر

Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletiñdir. In modern Turks: Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. In het Nederlands: "De soevereiniteit behoort zonder voorbehoud of voorwaarde toe aan het volk." Dat korte zinnetje laat goed zien hoe Osmaans in elkaar zit:

Woord Herkomst Toelichting
hâkimiyet Arabisch van de wortel ح ك م, Arabisch ḥākimiyya
bilâ Arabisch "zonder", het Arabische voorzetsel بِلَا
kayd Arabisch قَيْد, beperking, voorbehoud
ü Perzisch "en", geschreven met و
şart Arabisch شَرْط, voorwaarde
millet Arabisch مِلَّة, volk, natie
-iñ-dir Turks genitiefuitgang ("van") en "is"; de letter ڭ is typisch voor het Osmaans

De meeste woorden zijn Arabisch, het voegwoord is Perzisch, en de uitgangen en de zinsbouw zijn Turks. Wie Arabisch kent, herkent de woorden meteen. Maar om de zin te lezen moet je ook weten hoe de Turkse uitgangen in de Osmaanse spelling worden geschreven.

Waar Arabisch helpt

De letters. De basisletters van het Osmaans zijn die van het Arabische alfabet. Lees je Arabisch, dan herken je de letters van een Osmaanse tekst al. Het Osmaans heeft er een paar bij, de meeste uit het Perzisch: پ (p), چ (tsj), ژ (zj), گ (g) en, zoals in het voorbeeld, ڭ voor een nasale n.

De spelling van Arabische woorden. Arabische woorden werden in het Osmaans grotendeels gespeld zoals in het Arabisch. Sabah (ochtend), sene (jaar) en sabit (vast) klinken in het Turks alle drie met een s, maar worden met drie verschillende letters geschreven: صباح, سنه, ثابت. Ken je Arabisch, dan weet je welke letter waar hoort. Zo niet, dan leer je het per woord uit je hoofd.

Wortels en patronen. De woordenschat van het Osmaans rust op het wortelsysteem van het Arabisch. Hâkim (rechter), hükûmet (regering), mahkeme (rechtbank), hikmet (wijsheid) en hâkimiyet komen van dezelfde wortel. Ken je de wortel, dan kun je de betekenis van een nieuw woord in een tekst vaak zelf afleiden.

Arabische meervouden en vaste verbindingen. In Osmaanse teksten wemelt het van Arabische gebroken meervouden (evrak, papieren; eşya, spullen; ulema, geleerden; ahvâl, omstandigheden) en vaste Arabische combinaties met het lidwoord (Darülfünun, de Osmaanse universiteit; bilhassa, vooral; bizzat, persoonlijk). Dat zijn stukjes Arabische grammatica. Waarom het lidwoord soms als ül en soms als üş klinkt, leggen we uit in zon- en maanletters.

Lezen zonder klinkertekens. De meeste Osmaanse teksten hebben geen klinkertekens. Wie Arabisch leest, is gewend woorden aan hun patroon te herkennen zonder die tekens.

Waar Arabisch tekortschiet

De spelling van Turkse woorden. De Osmaanse spelling schrijft Turkse woorden volgens eigen regels. Het Turks heeft acht klinkers en het Arabische alfabet heeft daar niet genoeg letters voor. De و kan bijvoorbeeld o, ö, u en ü aangeven. Dat leer je niet uit het Arabisch, alleen door Osmaans te lezen.

Perzisch. Een groot deel van de Osmaanse samenstellingen volgt Perzische regels: verbindingen als Divân-ı Hümâyûn (de keizerlijke raad) en achtervoegsels als -hâne, -kâr en -dâr. Zelfs kütüphane (bibliotheek) is half Arabisch, half Perzisch: Arabisch kutub (boeken) en Perzisch hâne (huis). Daar helpt Arabisch je niet.

Turkse grammatica. De zinsbouw van het Osmaans is Turks. De Arabische zin die met het werkwoord begint, de mannelijke en vrouwelijke vervoegingen en de Arabische naamvalsuitgangen heb je bij het lezen van Osmaans nauwelijks nodig.

In welke volgorde?

Dat hangt af van wat je wilt:

Je doel Advies
Alleen Osmaanse documenten en boeken lezen Meteen Osmaans. Trek wat extra tijd uit voor Arabische wortels en patronen
Zowel Osmaans als Arabisch Eerst het Arabische alfabet en de basisgrammatica, dan Osmaans. Een Arabische basis versnelt het Osmaans
Academisch werk in geschiedenis, theologie of literatuur Allebei. Een deel van de bronnen is Osmaans, een deel Arabisch
Arabisch spreken, werken in een Arabisch land Arabisch. Osmaans draagt daar weinig aan bij

Arabisch versnelt het woordenschatdeel van het Osmaans. Osmaans maakt in het Arabisch alleen de letters en de bekende woorden makkelijker. Om Arabische zinnen te maken, leer je de Arabische grammatica apart. En ken je modern Turks nog niet, dan is dat voor Osmaans de eerste stap: zie Is Turks moeilijk?

Waar je begint

Wil je naast Osmaans ook Arabisch leren, begin dan bij het alfabet en de wortels. Arabisch alfabet leren geeft je een plan. Ga daarna naar de onderwerpen waar je in het Osmaans het meest aan hebt: onze gratis lessen wortels en patronen, meervoudsvormen en de genitiefverbinding.

Met onze app Learn Arabic leer je standaardarabisch: alfabet en klinkertekens, 18 grammaticalessen, woorden met audio en leesteksten op niveau, en daarna klassiekers als Kalila en Dimna. De app komt op 1 december uit in de App Store en Google Play. Zet je op de wachtlijst, dan krijg je bericht op de dag dat hij er is.

Learn Arabic komt op 1 december

De app is bijna klaar: het Arabische alfabet vanaf nul, grammatica, ruim 2500 woorden met uitspraak en klassiekers als De gebroken vleugels van Khalil Gibran in het origineel. Laat je e-mailadres achter, dan hoor je het zodra hij uit is.

Eén mail als de app uit is. Verder niets.