Turkse woorden uit het Arabisch: herkenbaar en misleidend
Kitap, kalem, saat, hayat: het Turks zit vol Arabische woorden. Handig voor wie Turks of Arabisch leert, maar ihtiyar, hala en tatil misleiden je.
Kitap (boek), kalem (pen), saat (uur, klok), hayat (leven), aile (gezin), hediye (cadeau), sabah (ochtend), merhaba (hallo). Wie Turks leert, of Turkse collega's en buren heeft, kent deze woorden. Ze komen allemaal uit het Arabisch. In het woordenboek van de Turkse Taalvereniging (TDK) staan volgens verschillende tellingen tussen de 5.500 en 6.500 woorden gemarkeerd als Arabisch van oorsprong. Leer je na het Turks Arabisch, of andersom, dan is dat een flinke voorsprong. Maar er zitten ook valkuilen tussen: woorden die onderweg van betekenis veranderden, en woorden die door hun Turkse uitspraak onherkenbaar zijn geworden.
Woorden die gewoon werken
Bij veel woorden is de betekenis in het Turks en het Arabisch vrijwel gelijk:
| Turks | Nederlands | Arabisch | Uitspraak |
|---|---|---|---|
| kitap | boek | كِتَاب | kitāb |
| kalem | pen | قَلَم | qalam |
| saat | uur, klok | سَاعَة | sāʿa |
| hayat | leven | حَيَاة | ḥayāh |
| aile | gezin | عَائِلَة | ʿāʾila |
| hediye | cadeau | هَدِيَّة | hadiyya |
| seyahat | reis | سِيَاحَة | siyāḥa |
| fakir | arm | فَقِير | faqīr |
| acele | haast | عَجَلَة | ʿajala |
| sabun | zeep | صَابُون | ṣābūn |
Het enige wat je hier nog moet leren, is de Arabische uitspraak. Het Turks heeft de woorden naar zijn eigen klankregels omgebogen.
Hoe het Turks de woorden veranderde
Ken je een paar vaste verschuivingen, dan herken je het Arabische woord achter het Turkse:
- De slotmedeklinker werd hard. Kitāb werd kitap, qalb (hart) werd kalp, maktūb (brief) werd mektup. Het Turks houdt niet van een b, d of c aan het eind van een woord. Het Nederlands doet iets vergelijkbaars: de d van hond spreek je ook als t uit, alleen schrijft het Turks het ook zo.
- De klinkers pasten zich aan elkaar aan. Madrasa werd medrese, maḥkama (rechtbank) werd mahkeme. Waar het Arabisch een a heeft, staat in het Turks vaak een e.
- De vrouwelijke uitgang viel weg of werd een t. De ة van het Arabisch verdween soms (hadiyya, hediye) en bleef soms als t staan (naṣīḥa, nasihat, advies; siyāḥa, seyahat).
- Klanken vielen samen. Waar het Turks één s, z of h heeft, heeft het Arabisch vaak meerdere letters. Sabah schrijf je met ص, sene (jaar) met س, sabit (vast) met ث. In het Turks is het drie keer dezelfde s.
Woorden die je misleiden
Deze woorden zijn volgens het TDK-woordenboek allemaal Arabisch van oorsprong, maar in het Turks schoof hun betekenis op:
| Turks | Betekenis in het Turks | Arabisch | Betekenis in het Arabisch |
|---|---|---|---|
| ihtiyar | oud, bejaard | اِخْتِيَار ikhtiyār | keuze, voorkeur |
| hala | tante van vaderskant | خَالَة khāla | tante van moederskant |
| kafa | hoofd | قَفَا qafā | nek |
| rica | beleefd verzoek | رَجَاء rajāʾ | hoop, wens; رَجَاءً rajāʾan "alstublieft" |
| tatil | vakantie | تَعْطِيل taʿṭīl | stillegging, verstoring |
| mektep | school | مَكْتَب maktab | kantoor, bureau |
| maaş | salaris | مَعَاش maʿāsh | levensonderhoud; pensioen |
| mesai | werkuren | مَسَاعٍ masāʿin | inspanningen |
Let vooral op hala. Het Turks verdeelt tantes, net als het Arabisch, over de kant van vader en moeder. Maar de tante van vaderskant heet in het Arabisch عَمَّة ʿamma. De Turkse hala is in het Arabisch dus precies de andere tante.
Tatil is een mooi geval: het Arabische woord voor vakantie is عُطْلَة ʿuṭla, uit dezelfde wortel als het Turkse tatil. Zelfde wortel, ander patroon.
Enkelvoud in het Turks, meervoud in het Arabisch
Een van de leukste eigenaardigheden: het Turks gebruikt sommige Arabische meervouden als enkelvoud. Deze woorden zijn in het Arabisch eigenlijk meervoud:
| Turks | Arabisch meervoud | Arabisch enkelvoud |
|---|---|---|
| evlat (kind) | أَوْلَاد awlād, kinderen | وَلَد walad, kind |
| ahbap (vriend) | أَحْبَاب aḥbāb, geliefden | حَبِيب ḥabīb, geliefde |
| esnaf (winkeliers) | أَصْنَاف aṣnāf, soorten, klassen | صِنْف ṣinf, soort |
| evrak (papieren) | أَوْرَاق awrāq, bladeren, papieren | وَرَقَة waraqa, blad, papier |
| akraba (familie) | أَقْرِبَاء aqribāʾ, verwanten | قَرِيب qarīb, verwant, dichtbij |
Zegt een Turk evlatlar of akrabalar, dan is dat vanuit het Arabisch gezien een meervoud van een meervoud. Deze woorden zijn een prima opstap naar het gebroken meervoud van het Arabisch, waarbij het woord geen uitgang krijgt maar van binnenuit verandert. Meer daarover in de les meervoudsvormen.
Woordfamilies: herken de wortel
De echte waarde van de Arabische woorden in het Turks is dat ze het wortelsysteem zichtbaar maken. İlim (wetenschap), âlim (geleerde), malum (bekend), muallim (leraar), talim (oefening), ulema (geleerden) en alamet (teken) komen allemaal van de wortel ع ل م. Kitap, kâtip (schrijver), mektup en mektep komen van ك ت ب. Ken je die families, dan raad je de betekenis van een nieuw Arabisch woord vaak goed. Hoe het systeem werkt, staat in Arabische wortels en patronen.
Ook het Arabische lidwoord liet sporen na: bizzat (persoonlijk), bittabi (natuurlijk), bilhassa (vooral), en namen als Abdurrahman en Abdülkadir. Waarom die anders klinken, lees je in zon- en maanletters.
Hoeveel heb je eraan?
Voor je woordenschat veel. Herkenbare woorden zijn steunpunten bij lezen en luisteren, vooral in abstracte en formele teksten: hukuk (recht), ilim, tarih (geschiedenis) en iktisat (economie) kom je ook in een Arabische krant tegen. Maar er zijn twee grenzen:
- Basiswoorden zijn meestal nieuw. Veel van de herkenbare woorden komen uit religie, recht, wetenschap en bestuur. Water (مَاء māʾ), brood (خُبْز khubz) en gaan (ذَهَبَ dhahaba) leer je vanaf nul.
- De grammatica lijkt nergens op. Woorden herkennen is nog geen zin begrijpen. De Arabische zinsbouw leer je apart.
Toch begint wie Turks spreekt aan het Arabisch met veel meer bekende woorden dan iemand die alleen Nederlands of Engels spreekt. Wat dat voor de duur betekent, lees je in hoe lang duurt het om Arabisch te leren. En leer je zelf Turks, dan leer je met elk van deze woorden ongemerkt ook een stukje Arabisch. Hoe dat Turks zelf bevalt, lees je in Is Turks moeilijk?
Waar je begint
In onze gratis Arabische woordenlijsten staan de woorden per thema, met audio. Woorden die je uit het Turks kent in het Arabisch horen uitspreken, is de snelste manier om ze vast te zetten.
In onze app Learn Arabic leer je woorden met audio, per thema en met herhaling, naast grammaticalessen over wortels en patronen en leesteksten op niveau. De app komt op 1 december uit in de App Store en Google Play. Zet je op de wachtlijst, dan krijg je bericht op de dag dat hij er is.
Learn Arabic komt op 1 december
De app is bijna klaar: het Arabische alfabet vanaf nul, grammatica, ruim 2500 woorden met uitspraak en klassiekers als De gebroken vleugels van Khalil Gibran in het origineel. Laat je e-mailadres achter, dan hoor je het zodra hij uit is.
Eén mail als de app uit is. Verder niets.