Bracia Karamazow: bohaterowie i rosyjskie imiona

Bracia Karamazow to historia ojca, jego trzech synów i czwartego, który może być jego synem. To ostatnia powieść Dostojewskiego, drukowana w odcinkach w latach 1879–1880; pisarz zmarł kilka miesięcy po jej ukończeniu. Fabuła obraca się wokół morderstwa, ale tak naprawdę książka opowiada o tym, w co wierzy każdy z braci i jak z tym żyje. W Polsce czyta się ją najczęściej w klasycznym przekładzie Aleksandra Wata.

Obsada jest duża, a każda postać ma kilka imion. Najpierw rodzina, potem ludzie wokół niej.

Imiona w skrócie

Postać	Pełne imię po rosyjsku	Jak się do niej zwracają
Ojciec	Фёдор Павлович Карамазов	Фёдор Павлович
Najstarszy syn	Дмитрий Фёдорович	Митя, Митенька, Митька
Średni syn	Иван Фёдорович	Ваня, Ванечка
Najmłodszy syn	Алексей Фёдорович	Алёша, Алёшка, Алёшечка
Służący	Павел Фёдорович Смердяков	Смердяков
Ukochana Dymitra	Аграфена Александровна Светлова	Грушенька
Narzeczona Dymitra	Катерина Ивановна Верховцева	Катя
Starzec	старец Зосима	ojciec Zosima

Dwie rady na początek. Nasze wydanie drukuje ё jako zwykłe е, więc zobaczysz Федор i Алеша: czytaj je jako „Fiodor” i „Alosza”, tak jak zapisują je polskie przekłady. A synowie mają wspólne imię odojcowskie, Фёдорович („syn Fiodora”), więc narrator często używa go, żeby pokazać, kto mówi: Иван Фёдорович to Iwan, oficjalnie.

Fiodor Pawłowicz Karamazow

Ojciec jest ziemianinem, pijakiem i błaznem, który dorobił się, żeniąc się z pieniędzmi. Zaniedbuje wszystkie swoje dzieci. Pierwszy rozdział przedstawia go przez najmłodszego syna i od razu mówi, jak skończy:

Алексей Федорович Карамазов был третьим сыном помещика нашего уезда Федора Павловича Карамазова, столь известного в свое время (да и теперь еще у нас припоминаемого) по трагической и темной кончине своей...

Aleksy Fiodorowicz Karamazow był trzecim synem ziemianina z naszego powiatu, Fiodora Pawłowicza Karamazowa, tak znanego swego czasu (i do dziś u nas wspominanego) z powodu swojej tragicznej i mrocznej śmierci...

Czego chce: przyjemności, pieniędzy i widowni. Jego psychologia: poniża się sam, zanim zrobią to inni. W klasztorze ogłasza Я шут коренной, „jestem urodzonym błaznem”. Słowo, którym go określają, to сладострастник, lubieżnik, a synowie boją się, że to po nim odziedziczyli.

Dymitr (Mitia)

Najstarszy syn to oficer w stanie spoczynku, hojny, gwałtowny i wiecznie bez pieniędzy. Jest zaręczony z Katarzyną Iwanowną, ale zakochał się w Gruszeńce, tej samej kobiecie, której pragnie ojciec. Spór o trzy tysiące rubli wprawia fabułę w ruch.

Czego chce: Gruszeńki, swoich pieniędzy, a pod tym wszystkim być porządnym człowiekiem. Jego psychologia: czuje swoje najgorsze i najlepsze porywy z pełną siłą. W spowiedzi przed Aloszą pada jego najczęściej cytowane zdanie:

Тут дьявол с богом борется, а поле битвы — сердца людей.

Tu diabeł walczy z Bogiem, a polem bitwy są serca ludzkie.

Kilka linijek wcześniej mówi широк человек, слишком даже широк, я бы сузил: szeroki jest człowiek, nawet zbyt szeroki, ja bym go zwęził. Широкий, „szeroki”, to słowo o rosyjskiej duszy, które w literaturze spotkasz jeszcze wiele razy.

Iwan

Średni syn to intelektualista piszący do czasopism. Jest zimny tam, gdzie Dymitr jest gorący, i rodzina nie potrafi go odczytać. Najlepiej ujmuje to Dymitr:

Но Иван — могила.

Ale Iwan to grób.

Iwan nikomu nic nie mówi. Polskie „milczy jak grób” podpowiada sens od razu. Alosza nazwie go później загадка, zagadka.

Czego chce: odpowiedzi na cierpienie, zwłaszcza cierpienie dzieci, którą mógłby przyjąć rozumem. Jego psychologia: nie umie zaakceptować świata, w którym cierpią dzieci, więc odmawia w nim swojego miejsca, choć kocha życie. Jego rozmowa z Aloszą w księdze piątej prowadzi do zdania o zwracaniu biletu:

Не бога я не принимаю, Алеша, я только билет ему почтительнейше возвращаю.

Nie Boga nie przyjmuję, Aloszo, ja tylko najuniżeniej zwracam Mu bilet.

Potem opowiada Aloszy swój poemat, Wielkiego Inkwizytora. Jego myśl, że bez nieśmiertelności „wszystko wolno”, podchwyci ktoś inny, ze strasznymi skutkami.

Alosza (Aleksy)

Najmłodszy syn, ulubiony bohater narratora, jest nowicjuszem w miejscowym klasztorze u starca Zosimy. Wszyscy mu ufają, nawet ojciec. Narrator opisuje go prosto:

Заранее скажу мое полное мнение: был он просто ранний человеколюбец...

Powiem z góry, co o nim myślę: był po prostu od wczesnej młodości człowiekiem kochającym ludzi...

Czego chce: pomóc braciom i żyć według nauki Zosimy. Jego psychologia: więcej słucha, niż mówi, a jego wiara zostaje wystawiona na próbę po śmierci Zosimy. Ciało zmarłego starca zaczyna wydzielać woń (тлетворный дух, odór rozkładu), co miasto bierze za znak przeciw niemu, i u Aloszy przychodzi kryzys. Zosima każe mu opuścić klasztor i żyć „w świecie jak mnich”.

Jego imię ma najwięcej form: Алексей oficjalnie, Алёша w rodzinie, Алёшка, kiedy ktoś się z nim drażni, i Алёшечка albo Лешечка, kiedy ktoś jest czuły. Polskie końcówki -ka i -eczka działają podobnie, więc te odcienie wyczujesz bez trudu.

Smierdiakow

Służący i kucharz w domu Fiodora to syn Lizawiety Smierdiaszczej, miejscowej jurodiwej, czyli świętej szalonej. Plotka głosi, że jego ojcem jest Fiodor. Fiodor nazwał go od przezwiska matki, Смердящая („śmierdząca”), od смердеть, „śmierdzieć”. Tu nie potrzeba słownika. Jego imię i imię odojcowskie, Paweł Fiodorowicz, pojawiają się rzadko.

Czego chce: pieniędzy, szacunku i życia za granicą. Jego psychologia: jest zawistny, dumny i na swój wąski sposób inteligentny. Nienawidzi tego, skąd pochodzi:

Я всю Россию ненавижу, Марья Кондратьевна.

Nienawidzę całej Rosji, Mario Kondratiewno.

Podziwia Iwana i to idee Iwana go interesują. Zwróć uwagę na jego zwyczaj dodawania -с do słów (вы-с, нечего-с). Był to służalczy sposób okazywania grzeczności, skrót od сударь („panie”), i znaczy każdą jego kwestię.

Gruszeńka

Agrafena Aleksandrowna Swietłowa, znana jako Грушенька, to młoda kobieta utrzymywana przez starego kupca. Pragną jej i Fiodor, i Dymitr. Jest dumna, drwiąca i zraniona: w wieku siedemnastu lat porzucił ją mężczyzna, a ona czeka, aż wróci. Polskiego czytelnika zainteresuje, że tym pierwszym ukochanym jest polski oficer, a jego powrót w Mokrem należy do najbardziej burzliwych scen powieści.

Czego chce: przestać być poniżana i być kochaną, a nie kupioną. Jej psychologia: potrafi być okrutna i hojna w ciągu tej samej godziny. Opowiada ludową przypowieść o złej kobiecie, którą mogła uratować jedna cebulka, raz w życiu komuś podarowana, i odnosi ją do siebie:

Только вот что, Ракитка, я хоть и злая, а все-таки я луковку подала.

Tylko wiesz co, Rakitka, choć jestem zła, to jednak cebulkę podałam.

Луковка to zdrobnienie od лук, „cebula”. Uwaga: лук to także „łuk”, ale w kuchni chodzi zawsze o cebulę. Rosyjski zdrabnia rzeczy, żeby je ociepić, i Gruszeńka robi to bez przerwy, zupełnie jak polszczyzna.

Katarzyna Iwanowna

Narzeczona Dymitra to córka oficera, piękna i bardzo dumna. Dymitr uratował kiedyś jej ojca przed hańbą, dając jej pieniądze, a ona pokłoniła mu się do ziemi. Nigdy nie pogodziła się z tym długiem. Jej miłość do Dymitra jest w połowie wdzięcznością, a w połowie dumą:

Я буду богом его, которому он будет молиться...

Będę jego bogiem, do którego będzie się modlił...

Czego chce: być tą szlachetną, która go ratuje. Jej psychologia: kocha przez poświęcenie i nie znosi litości. Obserwuj, jak ona i Iwan krążą wokół siebie: to najcichszy wątek miłosny powieści. W epilogu narrator nazywa ją po prostu Катя.

Starzec Zosima

Starzec (старец) klasztoru jest duchowym środkiem książki. Na pierwszym rodzinnym spotkaniu robi coś, czego nikt nie rozumie: kłania się Dymitrowi do ziemi, jakby widział czekające go cierpienie. Jego nauka, spisana przez Aloszę w księdze szóstej, jest odpowiedzią powieści na Iwana:

...знай, что воистину всякий пред всеми за всех и за всё виноват.

...wiedz, że zaprawdę każdy wobec wszystkich, za wszystkich i za wszystko jest winien.

To zdanie wypowiada umierający brat Zosimy, Markiel, a Zosima czyni je swoim. W innym miejscu pyta Что есть ад?, „Czym jest piekło?”, i odpowiada: „cierpieniem z tego, że nie można już kochać”.

Rakitin i Kola Krasotkin

Rakitin (Michał, dla Aloszy Миша, dla Gruszeńki Ракитка) to seminarzysta myślący o karierze. Plotkuje, szydzi z mnichów i planuje wyjechać do Petersburga, żeby pisać do „grubego czasopisma”. Jest krewnym Gruszeńki i chętnie bierze jej pieniądze. Dostojewski zrobił z niego cynika, który wierzy tylko w awans.

Kola Krasotkin to uczeń, przywódca miejscowych chłopców, który nazywa siebie неисправимый социалист, „niepoprawnym socjalistą”, głównie żeby zaimponować Aloszy. Jest bystry, próżny i w głębi dobry. Jego historia z chorym chłopcem Iluszą to wątek, który daje powieści ostatnią scenę, a jego okrzyk, podchwycony przez wszystkich chłopców, kończy książkę:

— Ура Карамазову! — восторженно провозгласил Коля.

„Niech żyje Karamazow!” zawołał Kola w uniesieniu.

Kto zabił Fiodora Pawłowicza?

Uwaga, spoilery: ta sekcja zdradza zakończenie powieści.

Dymitr zostaje aresztowany i skazany za ojcobójstwo. Nie zrobił tego. Zrobił to Smierdiakow, a podczas ostatniego spotkania mówi Iwanowi, że prawdziwym zabójcą jest ten, kto nauczył go, że wszystko wolno:

Вы убили, вы главный убивец и есть, а я только вашим приспешником был...

Pan zabił, pan jest głównym zabójcą, a ja byłem tylko pańskim pomocnikiem...

Smierdiakow wiesza się przed procesem. Iwan próbuje przyznać się w sądzie, ale wpada w gorączkę. Katarzyna przedstawia list, który pogrąża Dymitra, i ten zostaje skazany na Syberię. Powieść nie kończy się jednak na braciach, tylko na Aloszy i chłopcach na pogrzebie Iluszy.

Przeczytaj po rosyjsku

Bracia Karamazow to długa książka, w naszym wydaniu około 302 000 słów, i nie nadaje się na pierwszą rosyjską powieść. Jeśli to twój cel, zacznij od Białych nocy, a porównanie Tołstoj czy Dostojewski pomoże ci ułożyć kolejność.

Pierwsze strony Braci Karamazow przeczytasz za darmo na naszej stronie, z tłumaczeniem pod każdą linijką. Głos narratora jest gadatliwy i pełen dygresji, a dialogi często są łatwiejsze od narracji. Najpierw powtórz imiesłowy: na nich Dostojewski buduje swoje długie zdania.

Uporządkowanie imion to połowa pracy przy czytaniu tej powieści po rosyjsku, a druga połowa to czysta przyjemność. Nasza aplikacja Learn Russian ma Braci Karamazow w całości, z tłumaczeniem pod każdą linijką, a do tego słownictwo i gramatykę, które cię tam doprowadzą. Pobierzesz ją za darmo; niektóre książki i dodatkowe treści wymagają diamentów, które zdobywasz podczas nauki, albo Premium.