Essere czy avere? Czasownik posiłkowy w passato prossimo
Avere z większością czasowników i każdym przechodnim, essere z ruchem, zmianą stanu, czasownikami zwrotnymi i si. Zasady, zgoda imiesłowu, test.
Włoskie passato prossimo składa się z czasownika posiłkowego i imiesłowu, a posiłkowy bywa dwojaki: avere albo essere. W skrócie: avere łączy się z większością czasowników i z każdym, który może mieć dopełnienie (kogo? co?): ho mangiato una pizza (zjadłem pizzę). Essere łączy się z czasownikami ruchu i zmiany stanu (sono andato, poszedłem), z czasownikami zwrotnymi (mi sono alzato, wstałem) i z bezosobowym si. Przy essere imiesłów zgadza się z podmiotem: Giulia è arrivata (Giulia przyjechała).
Polak ma tu ułatwienie, o którym mało kto mówi. Polski czas przeszły też odmienia się przez rodzaje: poszedłem, poszłam, poszli, poszły. Włoskie sono andato, sono andata, siamo andati, siamo andate działa tak samo. Różnica polega na tym, że przy avere ta zgoda znika.
Szybka tabela
| Avere | Essere | |
|---|---|---|
| Z jakimi czasownikami | Większość, wszystkie przechodnie | Ruch, zmiana stanu, zwrotne, si |
| Przykład | Ho comprato il pane. (Kupiłem chleb.) | Sono uscita presto. (Wyszłam wcześnie.) |
| Czy imiesłów się zmienia? | Nie, chyba że przed czasownikiem stoi lo, la, li, le | Tak, zgadza się z podmiotem |
| Przykład | Le ho comprate. (Kupiłem je.) | Siamo partiti. (Wyjechaliśmy.) |
Avere, czyli wybór domyślny
Jeśli czasownik może przyjąć dopełnienie w bierniku, łączy się z avere, nawet gdy w zdaniu dopełnienia nie ma: ho letto (czytałem), ho scritto una lettera (napisałem list), abbiamo visto il film (obejrzeliśmy film). Wiele nieprzechodnich też: ho dormito (spałem), ho pianto (płakałem), ho lavorato (pracowałem).
Uwaga na ruch bez celu: ho camminato (chodziłem), ho viaggiato (podróżowałem), ho nuotato (pływałem), ho ballato (tańczyłem). To opis czynności, a nie przemieszczenia z punktu A do B.
Essere: podmiot zmienia miejsce albo stan
Przemieszczanie się: andare, venire, arrivare, partire, uscire, entrare, tornare. Marco è tornato ieri. (Marco wrócił wczoraj.)
Zmiana stanu albo pozostanie: nascere, morire, diventare, restare, rimanere, stare, essere. Mia nonna è nata a Bari. (Moja babcia urodziła się w Bari.) Essere i stare mają wspólny imiesłów, więc sono stato znaczy i „byłem”, i „zostałem”.
To, co się komuś przytrafia: piacere, succedere, costare, durare, sembrare. Il film mi è piaciuto. (Film mi się podobał.) Cos'è successo? (Co się stało?) Polskie „podobał mi się” dobrze to oddaje: film jest podmiotem.
Czasowniki zwrotne: Ci siamo svegliati tardi. (Obudziliśmy się późno.) Laura si è vestita. (Laura się ubrała.) Gdzie po polsku jest „się” w znaczeniu zwrotnym, po włosku zwykle jest essere.
Bezosobowe si: Si è parlato di politica. (Rozmawiano o polityce.) Ci si è divertiti. (Wszyscy świetnie się bawili.)
Zgoda imiesłowu
Przy essere imiesłów zmienia końcówkę zależnie od rodzaju i liczby podmiotu: sono andato (mężczyzna), sono andata (kobieta), siamo partiti (my), le ragazze sono uscite (dziewczyny wyszły).
Przy avere zostaje na -o, także gdy mówi kobieta: Anna ha mangiato, a nie ha mangiata. To typowy błąd Polaków, przyzwyczajonych do „zjadła”. Wyjątek: zaimek dopełnienia lo, la, li, le przed czasownikiem. Hai visto i ragazzi? Sì, li ho visti. (Widziałeś chłopaków? Tak, widziałem.) La torta? L'ho mangiata io. (Ciasto? To ja je zjadłem.)
Jeden czasownik, dwa posiłkowe
Niektóre czasowniki zmieniają posiłkowy zależnie od tego, czy mają dopełnienie:
- Ho finito il libro. (Skończyłem książkę.) / Il film è finito. (Film się skończył.)
- Ho cominciato il corso. (Zacząłem kurs.) / La lezione è cominciata. (Lekcja się zaczęła.)
- Ho passato l'estate al mare. (Spędziłem lato nad morzem.) / Sono passato da Anna. (Wpadłem do Anny.)
- Ho salito le scale. (Wszedłem po schodach.) / Sono salita sul treno. (Wsiadłam do pociągu.)
- Ho sceso le scale. (Zszedłem po schodach.) / Sono sceso dall'autobus. (Wysiadłem z autobusu.)
- Ho corso per un'ora. (Biegałem przez godzinę.) / Sono corso a casa. (Pobiegłem do domu.) Cel ruchu oznacza essere.
Polskie pary „skończyłem / skończył się”, „zacząłem / zaczęła się” bardzo tu pomagają: wersja z „się” to essere.
Przy czasownikach pogodowych oba są poprawne: ha piovuto i è piovuto (padało).
Czasowniki modalne
Dovere, potere i volere biorą zwykle posiłkowy od bezokolicznika, który po nich stoi: Sono dovuto andare. (Musiałem iść.) Ho dovuto mangiare. (Musiałem zjeść.) W mowie słychać też ho dovuto andare, ale sono dovuto mangiare to zawsze błąd.
Sprawdź się
Wstaw czasownik w passato prossimo, potem sprawdź odpowiedzi.
- Ieri Paola ___ (andare) al mercato.
- Noi ___ (mangiare) troppo.
- I bambini ___ (svegliarsi) alle sei.
- Lo spettacolo ___ (finire) a mezzanotte.
- Le chiavi? Non le ___ (vedere).
- Il concerto ti ___ (piacere)?
- Io ___ (camminare) tutto il giorno.
Odpowiedzi: 1. è andata (ruch, podmiot żeński). 2. abbiamo mangiato (przechodni). 3. si sono svegliati (zwrotny). 4. è finito (bez dopełnienia). 5. ho viste (le przed avere). 6. è piaciuto (piacere). 7. ho camminato (ruch bez celu).
Ucz się dalej
Nasze lekcje essere i avere oraz passato prossimo mają pełne tabele i quiz. Gdy posiłkowy jest już jasny, czas na wybór samego czasu: passato prossimo czy imperfetto?
Czasownik posiłkowy utrwala się najszybciej, gdy spotykasz go raz po raz w opowieściach. Nasza aplikacja Learn Italian prowadzi od słownictwa i gramatyki przez teksty dopasowane do poziomu aż do pełnych klasyków z tłumaczeniem pod każdą linijką. Pobierzesz ją za darmo; niektóre książki i dodatkowe treści wymagają diamentów, które zdobywasz podczas nauki, albo Premium.