Il fu Mattia Pascal: streszczenie, bohaterowie i sens

Zadłużony bibliotekarz wygrywa fortunę w Monte Carlo, czyta w gazecie o własnym samobójstwie i zaczyna nowe życie jako Adriano Meis.

Włoski · · 9 min czytania

Learn ItalianDarmowa aplikacja z nagraniami, quizami i całymi książkamiPobierz za darmo

Il fu Mattia Pascal to najsłynniejsza powieść Luigiego Pirandella, wydana w 1904 roku, trzydzieści lat przed jego Nagrodą Nobla. Mattia Pascal, zrujnowany i nieszczęśliwie żonaty bibliotekarz z nadmorskiego miasteczka Miragno, ucieka z domu, wygrywa fortunę w ruletkę w Monte Carlo, a w pociągu powrotnym czyta w gazecie, że się utopił. Żona i teściowa rozpoznały w wyłowionych zwłokach jego ciało. Postanawia więc pozostać martwy.

Najpierw tytuł, bo bez znajomości włoskiego trudno go zrozumieć. Il fu przed nazwiskiem znaczy „świętej pamięci”, „nieboszczyk”, jak na nagrobku albo w akcie notarialnym: il fu Mattia Pascal to „nieboszczyk Mattia Pascal”, zmarły Mattia Pascal. I właśnie to słówko jest odpowiedzią, którą bohater daje w ostatnim zdaniu książki.

Pierwsze zdanie należy do najbardziej znanych w literaturze włoskiej:

Una delle poche cose, anzi forse la sola ch’io sapessi di certo era questa: che mi chiamavo Mattia Pascal.

Jedną z niewielu rzeczy, a może nawet jedyną, jaką wiedziałem na pewno, było to, że nazywam się Mattia Pascal.

Kilka akapitów dalej narrator od razu mówi, na co się piszesz:

Giacchè, per il momento (e Dio sa quanto me ne duole), io sono morto, sì, già due volte, ma la prima per errore, e la seconda… sentirete.

Bo na razie (a Bóg wie, jak bardzo tego żałuję) jestem martwy, tak, już dwa razy, za pierwszym razem przez pomyłkę, a za drugim… usłyszycie.

Bohaterowie

Mattia Pascal sam opowiada swoją historię i spisuje ją w zdesakralizowanym kościółku, który służy miasteczku za bibliotekę. Leniwy, zabawny, porywczy, ma jedno oko, które „patrzy gdzie indziej”. Rękopis wolno otworzyć dopiero pięćdziesiąt lat po jego „trzeciej, ostatniej i ostatecznej śmierci”.

Adriano Meis to nazwisko, które Mattia wymyśla sobie w pociągu, kiedy słyszy, jak dwóch podróżnych kłóci się o cesarza Hadriana (Adriano) i o filozofa Camilla De Meisa:

Adriano Meis! Sì... Adriano Meis: suona bene...

Adriano Meis! Tak... Adriano Meis: dobrze brzmi...

Matka Mattii to łagodna, bezradna wdowa, która powierza rodzinny majątek niewłaściwemu człowiekowi. Mattia zamyka jej portret w trzech słowach: Santa donna, mia madre! (Święta kobieta, moja matka!)

Ciotka Scolastica (zia Scolastica), siostra ojca, to zgryźliwa stara panna, która widzi nadchodzące oszustwo i tupie w podłogę:

Senti il vuoto? La talpa! la talpa!

Słyszysz, jak pusto dudni? Kret! Kret!

Batta Malagna jest tym kretem: rządcą, który podkopuje rodzinie grunt pod nogami i sam się na tym bogaci. Kiedy żąda, żeby Mattia odpowiedział za krzywdę jego krewnej, ryczy: Mattia provveda! Mattia ripari! (Niech Mattia się tym zajmie! Niech Mattia naprawi!)

Romilda, córka kuzynki Malagny, to dziewczyna, którą Mattia miał zdobyć dla przyjaciela Pomina, a w końcu sam się z nią ożenił. Podczas jednej z domowych awantur czepia się matki:

No! Tu con me, mamma! Non mi lasciare, non mi lasciare qua sola!

Nie! Ty ze mną, mamo! Nie zostawiaj mnie, nie zostawiaj mnie tu samej!

Wdowa Pescatore (Marianna Dondi, vedova Pescatore), matka Romildy, to straszna teściowa, która wyrzuca Mattię z domu, który kiedyś był jego: Tu e tua madre, via! Fuori di casa mia! (Ty i twoja matka, precz! Wynocha z mojego domu!)

Roberto, zwany Bertem, to przystojny brat, który ożenił się z posagiem i trzyma się z daleka, kiedy rodzina bankrutuje. Mattia ledwie ma mu to za złe: Dio l’aveva fatto così; gliene aveva dato pochino pochino, di cuore. (Bóg go takim stworzył; serca dał mu tylko odrobinkę.)

Pomino (Gerolamo Pomino, „Mino”) to nieśmiały przyjaciel z dzieciństwa, który wszystkich naśladuje: Mino era come l’ombra nostra (Mino był jak nasz cień).

Anselmo Paleari, rzymski gospodarz, to poczciwy staruszek zakochany w spirytyzmie i filozofii, który rozprawia po nocach i sprawdza, czy ktoś go jeszcze słucha: Dorme, signor Meis? (Śpi pan, panie Meis?)

Adriana, jego córka, nieśmiała, pobożna i uczciwa, to osoba, którą Mattia rani najbardziej:

Voglio liberar la mia casa dall’ignominia di quell’uomo!

Chcę uwolnić mój dom od hańby tego człowieka!

Terenzio Papiano, szwagier Adriany i wdowiec, chce się z nią ożenić dla pieniędzy, a do tego jest złodziejem. Mattia nazywa go il vostro indegno genero (wasz niegodny zięć).

Don Eligio Pellegrinotto to ksiądz, który próbuje zaprowadzić porządek w bibliotece, namawia Mattię do pisania i ma w powieści ostatnie poważne słowo.

Streszczenie

Miragno, pierwsze życie (rozdziały 1-5)

Mattia i Berto dorastają bogaci i rozpieszczeni, a Malagna po cichu okrada ich matkę. Mattia chce pomóc Pominowi zdobyć Romildę, sam się w niej zakochuje i dziewczyna zachodzi w ciążę. W tym samym czasie w ciąży jest też Oliva, młoda żona Malagny, której mąż wyrzucał, że nie daje mu dzieci, a ojcem jest Mattia. Malagna uznaje dziecko Olivy za swoje i zmusza Mattię do ślubu z Romildą.

Zrujnowany Mattia mieszka z Romildą i jej wiecznie wściekłą matką. Dzięki Pominowi i jego ojcu dostaje posadę bibliotekarza, sześćdziesiąt lirów miesięcznie, wśród spleśniałych książek i szczurów. Romilda rodzi bliźniaczki. Jedna umiera po kilku dniach, druga w wieku niespełna roku, tego samego dnia co matka Mattii. Po kolejnej awanturze Mattia wyjeżdża z pięcioma setkami lirów, które brat przysłał na pogrzeb. Chce popłynąć do Ameryki.

Monte Carlo i gazeta (rozdziały 6-7)

W Nicei opuszcza go odwaga, niemal przypadkiem trafia do Monte Carlo i wygrywa. Wraca tam przez dwanaście dni i wyjeżdża z mniej więcej osiemdziesięcioma dwoma tysiącami lirów. W pociągu otwiera gazetę: w młynówce na jego posiadłości, w Stii, znaleziono zwłoki i rozpoznano w nich bibliotekarza Mattię Pascala, samobójcę. Na następnej stacji wyskakuje z wagonu i wtedy to do niego dociera:

Ero morto, ero morto: non avevo più debiti, non avevo più moglie, non avevo più suocera: nessuno! libero! libero! libero!

Byłem martwy, byłem martwy: nie miałem już długów, nie miałem już żony, nie miałem już teściowej: nikogo! Wolny! Wolny! Wolny!

Adriano Meis (rozdziały 8-9)

Goli brodę, ścina włosy, wymyśla sobie przeszłość (urodzony w Argentynie, wychowany przez dziadka) i podróżuje po Włoszech i Niemczech. Wolność szybko zamienia się w samotność. W Mediolanie nie kupuje nawet szczeniaka, bo musiałby płacić podatek od psa, a on przecież nikomu już nic nie płaci. Przyjaciół może zdobywać tylko kłamstwem. Pewnego mglistego zimowego wieczoru znajduje słowa na to, kim się stał: Forestiere della vita, Adriano Meis. (Obcy w życiu, Adriano Meis.)

Rzym (rozdziały 10-15)

Wynajmuje pokój u Anselma Paleariego przy via Ripetta, z widokiem na Tyber. Paleari urządza seanse spirytystyczne z medium i tłumaczy mu, czym nowoczesna tragedia różni się od antycznej. Wyobraź sobie teatrzyk marionetek, w którym w chwili, gdy Orestes ma się zemścić, rozdziera się papierowe niebo:

Oreste, insomma, diventerebbe Amleto. Tutta la differenza, signor Meis, fra la tragedia antica e la moderna consiste in ciò, creda pure: in un buco nel cielo di carta.

Orestes, krótko mówiąc, stałby się Hamletem. Cała różnica, panie Meis, między tragedią antyczną a nowoczesną polega na tym, proszę mi wierzyć: na dziurze w papierowym niebie.

Mattia operuje zezujące oko i spędza czterdzieści dni w ciemności. Zakochuje się w Adrianie i całuje ją podczas seansu. Potem z jego pokoju znika dwanaście tysięcy lirów. Wie, że wziął je Papiano, ale nie może go zgłosić: człowiek bez dokumentów nie pójdzie na policję. Rozumie też, że nigdy nie ożeni się z Adrianą, bo w świetle prawa nie istnieje.

Uwaga, spoilery: dalsza część streszczenia zdradza zakończenie.

Druga śmierć (rozdział 16)

Hiszpański malarz go obraża, a Mattia nie może nawet stanąć do pojedynku: nikt nie zostanie sekundantem człowieka, który nie istnieje. Błąkając się nocą, pojmuje, że umrzeć musi Adriano Meis. Kładzie kapelusz i laskę z liścikiem na balustradzie Ponte Margherita i wsiada w pociąg do Pizy.

Powrót (rozdziały 17-18)

Zagląda do Berta, który po pierwszych łzach znajduje idealną grę słów: Mattia, l’ho sempre detto io, Mattia, matto... Matto! matto! matto! (Mattia, zawsze to mówiłem, Mattia, wariat... Wariat! Wariat! Wariat!) Potem przyjeżdża do Miragna, żeby się zemścić, i dowiaduje się, że Romilda wyszła za Pomina i mają małą córeczkę. Na widok dziecka rezygnuje. O świcie Romilda parzy mu kawę i przypomina sobie jeden drobiazg: Tu, al solito, senza zucchero, è vero? (Ty jak zwykle bez cukru, prawda?) Zostawia im swoją żonę, wprowadza się do ciotki Scolastiki, spisuje swoją historię z don Eligiem i od czasu do czasu odwiedza grób ze swoim nazwiskiem. Kiedy jakiś ciekawski pyta, kim on właściwie jest, odpowiada ostatnim zdaniem powieści:

Eh, caro mio... Io sono il fu Mattia Pascal.

Ech, mój drogi... Jestem nieboszczyk Mattia Pascal.

O czym jest Il fu Mattia Pascal

Nazwisko to jeszcze nie życie

Mattia myśli, że tracąc nazwisko, zrzuca kajdany. Przekonuje się, że bez nazwiska nie można się ożenić, złożyć skargi, stanąć do pojedynku ani nawet zostać porządnie okradzionym. Don Eligio ujmuje to prosto: fuori della legge e fuori di quelle particolarità, liete o tristi che sieno, per cui noi siamo noi, caro signor Pascal, non è possibile vivere (poza prawem i poza tymi szczegółami, radosnymi czy smutnymi, dzięki którym jesteśmy sobą, drogi panie Pascal, nie da się żyć). Myśl, że tożsamość nadają nam inni, wróci w całej twórczości Pirandella, aż po Sześć postaci w poszukiwaniu autora.

Cień

Po kradzieży Mattia patrzy na swój cień na bruku i próbuje go zdeptać: Ma io no, io non potevo calpestarla, l’ombra mia (Ale ja nie, ja nie mogłem go podeptać, mojego cienia). Adriano Meis jest właśnie tym: zarysem człowieka, za którym nikogo nie ma.

Śmiech z nieszczęścia

Pirandello nazywał swój sposób patrzenia umorismo i tutaj widać go w działaniu. Kiedy ciotka Scolastica rozplaskuje wdowie Pescatore na twarzy bryłę ciasta na chleb, podrapany i oblepiony ciastem Mattia wybucha śmiechem: Posso dire che da allora ho fatto il gusto a ridere di tutte le mie sciagure (Mogę powiedzieć, że od tamtej pory zasmakowałem w śmianiu się ze wszystkich moich nieszczęść). To powieść o śmierci, żałobie i porażce, a przy tym bardzo zabawna.

Dlaczego to dobra lektura do nauki włoskiego od poziomu B2

Prawdziwa powieść, ale nie cegła. Około 74 000 słów w naszym wydaniu, 18 rozdziałów, wiele z nich krótkich. To kolejny krok po książkach dla uczących się, najlepiej od B2.

Narrator w pierwszej osobie, który mówi do ciebie. Mattia zwraca się do czytelników (sentirete, usłyszycie), spiera się z don Eligiem i z samym sobą. Ton jest ironiczny, niemal gawędziarski, i łatwo za nim nadążyć, nawet gdy słownictwo jest bogate.

Passato remoto na każdej stronie. Historia jest opowiadana od końca, a czasem narracji jest passato remoto: Fui, per circa due anni... (Byłem, przez jakieś dwa lata...), cedetti e sposai (ustąpiłem i ożeniłem się), Scelsi allora Roma (Wybrałem więc Rzym). Jeśli znasz już passato prossimo, zobaczysz tu literacki czas przeszły niemal w każdym zdaniu, a to najlepszy sposób, żeby nauczyć się go rozpoznawać.

Dawne formy w toskańskim stylu. Pirandello pisze ch’io zamiast che io, de’ miei zamiast dei miei (de’ miei concittadini, moich współobywateli), sieno zamiast siano, in istrada zamiast in strada, a noja, bujo i pajo zapisuje przez j. Kiedy wiesz, że to dawna pisownia, przestaje przeszkadzać, a spotkasz ją w całej włoskiej literaturze tamtej epoki.

W naszym zestawieniu książek do nauki włoskiego to powieść na moment, w którym chcesz przeczytać prawdziwą.

Przeczytaj po włosku

Początek Il fu Mattia Pascal przeczytasz za darmo na naszej stronie, po włosku z tłumaczeniem pod każdą linijką. Nie potrzebujesz aplikacji ani konta.

Il fu Mattia Pascal zaczyna się żartem o nazwisku, a kończy człowiekiem, który przynosi kwiaty na własny grób, i między jednym a drugim trudno się od niego oderwać. Nasza aplikacja Learn Italian ma Il fu Mattia Pascal i cztery inne włoskie klasyki w całości, z tłumaczeniem pod każdą linijką, a do tego słownictwo i gramatykę, które przygotują cię do lektury. Pobierzesz ją za darmo; niektóre książki i dodatkowe treści wymagają diamentów, które zdobywasz podczas nauki, albo Premium.