Passato prossimo czy imperfetto? Jak wybrać, myśląc po polsku

Włoski ma dwa codzienne czasy przeszłe i w prawie każdym zdaniu o przeszłości trzeba wybrać jeden z nich. Passato prossimo opisuje zdarzenia, które się wydarzyły i zakończyły, i popycha historię do przodu. Imperfetto opisuje tło: to, co trwało, i to, co działo się regularnie, bez zaznaczania końca. Ieri ho mangiato una pizza (wczoraj zjadłem pizzę) to jeden zakończony posiłek. Da bambino mangiavo la pizza ogni domenica (w dzieciństwie jadałem pizzę w każdą niedzielę) to nawyk. Polak ma tu przewagę: w większości zdań wystarczy pomyśleć o polskim aspekcie.

Polski aspekt jako ściąga

Po polsku	Po włosku	Przykład
Czasownik dokonany: zadzwoniłem, wyszła	Passato prossimo	Ieri ho chiamato mia madre. (Wczoraj zadzwoniłem do mamy.)
Niedokonany, czynność w toku: czytałem	Imperfetto	Leggevo un libro. (Czytałem książkę.)
Niedokonany, nawyk: jeździliśmy, jadałem	Imperfetto	D'estate andavamo sempre al mare. (Latem zawsze jeździliśmy nad morze.)
Opis, pogoda, wiek, godzina	Imperfetto	Erano le tre. Avevo dieci anni. Faceva freddo. (Była trzecia. Miałem dziesięć lat. Było zimno.)

Pułapki są dwie: zamknięte okresy i liczone powtórzenia, które po polsku wyrażamy czasownikiem niedokonanym, oraz czasowniki bez pary aspektowej, jak „być”.

Kiedy passato prossimo

Zakończone zdarzenie w konkretnym czasie. Il film è iniziato alle nove. (Film zaczął się o dziewiątej.)

Ciąg zdarzeń, jedno po drugim. Mi sono alzato, mi sono fatto la doccia e sono uscito. (Wstałem, wziąłem prysznic i wyszedłem.) Każdy czasownik przesuwa akcję.

Zamknięty okres, nawet długi. Ho abitato a Roma per tre anni. (Mieszkałem w Rzymie trzy lata.) Po polsku „mieszkałem” jest niedokonane, ale okres jest zakończony i traktowany jako jeden blok, więc passato prossimo.

Powtórzenia, które liczysz. Siamo andati in Sicilia tre volte. (Byliśmy na Sycylii trzy razy.) Liczba razy zamyka powtarzaną czynność w jeden fakt.

Ocena czegoś, co się skończyło. Com'è stata la vacanza? È stata bellissima. (Jak było na wakacjach? Wspaniale.) Polskie „było” nic tu nie podpowie, bo nie ma pary aspektowej.

Kiedy imperfetto

Nawyki i powtarzane czynności. Jeśli po polsku pasuje „zwykle”, „zawsze” albo forma typu jadałem, chadzałem, to imperfetto.

Czynność w toku. Leggevo un libro. (Czytałem książkę.) Włoski ma też stavo + gerundium na tę samą myśl: Stavo leggendo un libro.

Opis i tło. La casa era grande e aveva un giardino. (Dom był duży i miał ogród.)

Uczucia i stany. Ero stanco e non volevo uscire. (Byłem zmęczony i nie chciałem wychodzić.)

Dwie rzeczy dziejące się jednocześnie. Mentre cucinavo, ascoltavo la radio. (Kiedy gotowałem, słuchałem radia.)

Oba czasy w jednym zdaniu

Najczęstszy wzór w opowiadaniu: czynność w toku (imperfetto) przerywa zdarzenie (passato prossimo). Po polsku to dokładnie para niedokonany plus dokonany.

• Dormivo quando sei arrivato. (Spałem, kiedy przyszedłeś.)
• Camminavamo nel parco e all'improvviso ha cominciato a piovere. (Spacerowaliśmy po parku i nagle zaczęło padać.)
• Stavo per uscire quando ha squillato il telefono. (Właśnie miałem wychodzić, kiedy zadzwonił telefon.)

Pomyśl o filmie: imperfetto to scenografia i muzyka w tle, passato prossimo to to, co bohaterowie faktycznie robią.

Słowa podpowiedzi

Te słowa ciągną w jedną stronę, choć zawsze decyduje znaczenie.

• Passato prossimo: ieri, stamattina, l'anno scorso, all'improvviso, una volta, tre volte, nel 2010
• Imperfetto: sempre, ogni giorno, spesso, di solito, da bambino, mentre

Czasowniki, które zmieniają znaczenie

Tu polski aspekt pasuje wręcz idealnie, bo po polsku też użyjesz dwóch różnych czasowników:

Czasownik	Passato prossimo	Imperfetto
conoscere	Ho conosciuto Paolo a una festa. Poznałem Paola na imprezie.	Conoscevo già Paolo. Znałem już Paola.
sapere	Ho saputo della festa ieri. Dowiedziałem się o imprezie wczoraj.	Sapevo della festa. Wiedziałem o imprezie.
dovere	Ho dovuto prendere un taxi. Musiałem wziąć taksówkę (i wziąłem).	Dovevo partire alle otto, ma ho perso il treno. Miałem wyjechać o ósmej, ale spóźniłem się na pociąg.
potere	Finalmente ho potuto riposare. Wreszcie mogłem odpocząć.	Potevi dirmelo! Mogłeś mi powiedzieć!
volere	Ho voluto provare. Postanowiłem spróbować.	Volevo provare. Chciałem spróbować.
avere paura	Ho avuto paura. Przestraszyłem się.	Avevo paura. Bałem się.

Typowe błędy Polaków

Imperfetto dla zamkniętego okresu. Ho studiato tedesco per due anni (uczyłem się niemieckiego przez dwa lata), a nie studiavo... per due anni. Polskie „uczyłem się” ciągnie w stronę imperfetto, ale okres z per prawie zawsze oznacza passato prossimo.

Imperfetto dla każdego „był”. Opis to imperfetto (la stanza era piccola, pokój był mały), ale ocena czegoś zakończonego to passato prossimo: Il concerto è stato fantastico. (Koncert był fantastyczny.)

Zły czasownik posiłkowy. Czasowniki ruchu i zmiany stanu łączą się z essere: sono andato, è partita, siamo nati. Ho andato to klasyczny błąd początkujących. Przy essere imiesłów uzgadnia się z podmiotem, zupełnie jak polskie „poszedł, poszła, poszli”: Maria è arrivata, i ragazzi sono usciti.

Za to jedna rzecz przychodzi Polakom sama. Czynność, która zaczęła się w przeszłości i trwa, wyraża się czasem teraźniejszym z da: Studio l'italiano da due anni. (Uczę się włoskiego od dwóch lat.) Dokładnie jak po polsku, więc tu nie ma czego się oduczać.

Pytania

Czy passato prossimo to to samo co angielski present perfect? Wygląda podobnie (ho mangiato, I have eaten), ale w użyciu to głównie zwykły czas przeszły. Ieri ho visto Marco to „wczoraj widziałem Marca”, a takiego zdania angielski nigdy nie postawiłby w present perfect. Więcej o angielskim w tekście Present perfect czy past simple?

A passato remoto? To literacki czas przeszły, czas powieści i historii: Dante nacque a Firenze nel 1265. (Dante urodził się we Florencji w 1265 roku.) W mowie przetrwał głównie w niektórych regionach południa. Wybór między passato remoto a imperfetto kieruje się tą samą logiką: zdarzenia na tle.

Czy stavo + gerundium różni się od imperfetto? Leggevo i stavo leggendo znaczą „czytałem”. Forma ze stavo mocniej podkreśla samą chwilę: Stavo leggendo quando è arrivato Marco. (Akurat czytałem, kiedy przyszedł Marco.)

Ucz się dalej

Oba czasy mają osobne lekcje z tabelami odmiany i quizem: passato prossimo i imperfetto. W kwestii essere czy avere zajrzyj do lekcji essere i avere. Ten sam wybór mają francuski i hiszpański: zobacz Passé composé czy imparfait? i Indefinido czy imperfecto?

Wybór staje się łatwiejszy z każdą przeczytaną historią, bo zaczynasz czuć różnicę między scenografią a akcją. Nasza aplikacja Learn Italian prowadzi od słownictwa i gramatyki przez teksty dopasowane do poziomu aż do pełnych klasyków z tłumaczeniem pod każdą linijką. Pobierzesz ją za darmo; niektóre książki i dodatkowe treści wymagają diamentów, które zdobywasz podczas nauki, albo Premium.