Raskolnikow: charakterystyka i analiza postaci ze Zbrodni i kary

Rodion Romanowicz Raskolnikow ma dwadzieścia trzy lata, rzucił studia prawnicze i mieszka w Petersburgu w klitce pod dachem. Zabija siekierą starą lichwiarkę, trochę dla pieniędzy, a trochę po to, żeby sprawdzić pewną teorię na sobie samym. Dla wielu Polaków Zbrodnia i kara (1866) to lektura z liceum, ale przy drugim czytaniu widać wyraźniej, że to powieść nie tyle o morderstwie, ile o tym, co morderstwo robi z mordercą.

Raskolnikow jest dumny, biedny, hojny, zimny, rozgorączkowany i dobry, często w jednym rozdziale. Nazwisko mówi to samo. Раскол to po rosyjsku „rozłam”, a раскольник to dawne określenie odszczepieńca religijnego, staroobrzędowca. Bohater jest człowiekiem pękniętym na pół.

Cytaty pochodzą z rosyjskiego tekstu w naszej aplikacji, przekład jest nasz. Omawiamy całą powieść, więc uwaga na spoilery, łącznie z zakończeniem.

Kim jest Raskolnikow?

Poznajemy go, gdy w lipcowym upale wymyka się ze swojego pokoiku. Zalega gospodyni z czynszem, przestał chodzić na wykłady, prawie nie je. Dostojewski poświęca jego wyglądowi jedno zdanie, rzucone jakby mimochodem:

Кстати, он был замечательно хорош собою, с прекрасными темными глазами, темно-рус, ростом выше среднего, тонок и строен.

Był zresztą wyjątkowo przystojny: miał piękne ciemne oczy, ciemnoblond włosy, był wyższy niż przeciętnie, szczupły i zgrabny.

Ten szczegół jest ważny. Raskolnikow nie jest zwyrodnialcem z rynsztoka, tylko zdolnym młodym człowiekiem, który miał przed sobą przyszłość. Właśnie dlatego jego zbrodnia tak przeraża wszystkich wokół.

Dla uczących się: хорош собою znaczy „przystojny”. Собою to starsza forma narzędnika собой, czyli nasze „sobą”. W tym zwrocie jest utrwalona i spotkasz ją w wielu powieściach XIX wieku.

Teoria „niezwykłego człowieka”

Kilka miesięcy przed zbrodnią Raskolnikow napisał artykuł «О преступлении» („O przestępstwie”). Ukazał się w czasopiśmie bez jego wiedzy. Sędzia śledczy Porfiry Pietrowicz go przeczytał i w części trzeciej każe autorowi wyłożyć swoją myśl przy przyjaciołach.

Она именно состоит в том, что люди, по закону природы, разделяются вообще на два разряда: на низший (обыкновенных), то есть, так сказать, на материал, служащий единственно для зарождения себе подобных, и собственно на людей, то есть имеющих дар или талант сказать в среде своей новое слово.

Chodzi właśnie o to, że ludzie, zgodnie z prawem natury, dzielą się w ogóle na dwie kategorie: na niższą (zwykłych), czyli, że tak powiem, na materiał, który służy wyłącznie do płodzenia sobie podobnych, i na ludzi we właściwym sensie, to znaczy takich, którzy mają dar albo talent, by powiedzieć w swoim środowisku nowe słowo.

Nieliczni „niezwykli” mają według niego prawo przekroczyć prawo, nawet po trupach, jeśli wymaga tego ich nowa idea. Wymienia Likurga, Solona, Mahometa i Napoleona. Zwykli mają słuchać. Cała powieść zadaje jedno pytanie: do której kategorii należy Raskolnikow?

Polski czytelnik ma tu przewagę nad angielskim. Rosyjskie преступление (przestępstwo, zbrodnia) pochodzi od преступить, „przestąpić”, tak samo jak nasze „przestępstwo” od „przestąpić”. Raskolnikow bez przerwy myśli o przekroczeniu granicy, a słowo переступить wraca w tekście raz po raz.

Dla uczących się: разделяются на два разряда, „dzielą się na dwie kategorie”: на z biernikiem, jak u nas „dzielić na”. Служащий i имеющих to imiesłowy przymiotnikowe czynne, odpowiedniki naszych „służący” i „mający”. Rosyjska literatura używa ich bardzo chętnie, a polskie końcówki -ący pomagają je rozpoznać. Więcej na stronie o imiesłowach i imiesłowach przysłówkowych.

Sen o zakatowanej szkapie

W noc przed zbrodnią Raskolnikow zasypia w krzakach i śni, że znów jest małym chłopcem i idzie z ojcem obok karczmy. Pijany chłop Mikołka ładuje na wóz kompanów i okłada batem swoją starą, wychudzoną klacz, żeby ruszyła galopem. Tłum się przyłącza. Konia zatłukują na śmierć, a chłopiec biegnie do niego:

С криком пробивается он сквозь толпу к савраске, обхватывает ее мертвую, окровавленную морду и целует ее, целует ее в глаза, в губы...

Z krzykiem przedziera się przez tłum do szkapy, obejmuje jej martwy, zakrwawiony łeb i całuje go, całuje w oczy, w wargi...

Sen pokazuje tę część Raskolnikowa, którą teoria próbuje zagłuszyć: chłopca, który nie zniesie widoku męczonego stworzenia. Budzi się przerażony i pyta sam siebie, czy naprawdę weźmie siekierę. Dzień później ją bierze.

Jest tu też ciche echo. Mikołka to ludowa forma imienia Mikołaj, a Mikołaj nazywa się malarz pokojowy, który potem przyzna się do morderstwa, którego nie popełnił.

Dla uczących się: sen opowiedziany jest w czasie teraźniejszym (пробивается, обхватывает, целует), dzięki czemu jest żywszy i łatwiejszy od otaczającej go narracji. Савраска to pieszczotliwe określenie konia o jasnobrązowej maści.

Człowiek o dwóch charakterach

Najtrafniej opisuje go matce i siostrze jego przyjaciel Razumichin:

...точно в нем два противоположные характера поочередно сменяются.

...jakby na przemian zmieniały się w nim dwa przeciwstawne charaktery.

Tak jest przez całą książkę. Raskolnikow oddaje ostatnie pieniądze Marmieładowom na pogrzeb, a zaraz potem obraża narzeczonego siostry. Ratuje na bulwarze pijaną dziewczynę przed natrętem, a za chwilę zastanawia się, po co się wtrącał. Z epilogu dowiadujemy się, że na studiach przez pół roku utrzymywał chorego kolegę i wyniósł dwoje dzieci z płonącego domu.

Zbrodnia nie daje mu wolności. Daje mu gorączkę, chorobę i manię prześladowczą. Po kilku dniach „niezwykły człowiek” nazywa sam siebie wszą.

Ludzie wokół niego

Każda ważna postać ciągnie Raskolnikowa w inną stronę.

Sonia (Zofia Siemionowna Marmieładowa). Córka pijaka Marmieładowa, sprzedaje się, żeby wyżywić dzieci macochy. Ona również przekroczyła granicę, ale dla innych, nie dla siebie. To jej Raskolnikow wyznaje zbrodnię jako pierwszej. Sonia czyta mu Ewangelię o wskrzeszeniu Łazarza i każe mu przyznać się na rozstajach.

Razumichin. Kolega ze studiów, hałaśliwy, wesoły, biedny i bezgranicznie lojalny. Jego nazwisko pochodzi od разум, czyli „rozum”, i rzeczywiście jest zdrowym rozsądkiem tej książki. Pielęgnuje Raskolnikowa w gorączce, a w końcu żeni się z jego siostrą.

Dunia (Awdotia Romanowna). Siostra, równie dumna jak brat. Zgadza się wyjść za przedsiębiorczego Łużyna, żeby pomóc Rodionowi, a on widzi w tym jej własną ofiarę, bliską ofierze Soni. Nie chce jej przyjąć.

Porfiry Pietrowicz. Śledczy, który nie aresztuje go, dopóki ten sam nie dojrzeje. Ich trzy rozmowy to zabawa w kotka i myszkę. Porfiry nie ma dowodów, ma tylko psychologię, i chce, żeby Raskolnikow przyszedł sam.

Swidrygajłow. Były pracodawca Duni, bogacz z mroczną przeszłością, który jedzie za rodziną do Petersburga. Kilka razy powtarza Raskolnikowowi, że są do siebie podobni:

Ну, не правду я сказал, что мы одного поля ягоды?

No i czy nie mówiłem prawdy, że ulepiono nas z tej samej gliny?

Dosłownie: „jagody z jednego pola”. Swidrygajłow to ktoś, kim Raskolnikow mógłby się stać, gdyby teoria wygrała: człowiek, który przekroczył już wszystkie granice i czuje tylko nudę. Pokazuje bohaterowi ślepą uliczkę.

„Czy jestem drżącą kreaturą, czy mam prawo?”

Najsłynniejsze zdanie powieści pada w części piątej, kiedy Raskolnikow w końcu mówi Soni, dlaczego zabił. Podaje kolejne powody: pieniądze dla matki, kariera, Napoleon. A potem wszystkie odrzuca:

Тварь ли я дрожащая или право имею...

Czy jestem drżącą kreaturą, czy mam prawo...

Zabił, żeby się przekonać, do której z dwóch kategorii ludzi należy. Odpowiedź, jak mówi Soni, brzmi: nie do niezwykłych. Prawdziwy Napoleon nie leżałby po nocach, zadając sobie to pytanie.

Dla uczących się: uwaga na fałszywego przyjaciela. Rosyjskie тварь to „stworzenie, kreatura”, a w mowie potocznej obelga, i nie ma nic wspólnego z naszą „twarzą”. Дрожащая to imiesłów czynny od дрожать, czyli po prostu „drżąca”, i stoi w rodzaju żeńskim, bo zgadza się z rzeczownikiem тварь, choć mówi mężczyzna. Partykuła ли tworzy pytanie i stoi po słowie, o które pytamy. Polszczyzna znała kiedyś to samo, wystarczy przypomnieć Mickiewiczowskie „Znaszli ten kraj...”. Право иметь to „mieć prawo”; w zwykłej rozmowie powiedziałbyś Имею ли я право?

Najpierw zbrodnia, potem kara

Kara z tytułu to nie Syberia. To tygodnie między zbrodnią a przyznaniem się, kiedy Raskolnikow nie może jeść ani spać i nie znosi ludzi, którzy go kochają. W części szóstej, po samobójstwie Swidrygajłowa, idzie na komisariat i wyznaje winę.

Dostaje osiem lat katorgi, a Sonia jedzie za nim na Syberię. Długo jeszcze niczego nie żałuje, poza tym, że mu się nie udało. Przemiana przychodzi na ostatnich stronach, gdy nagle znajduje się u jej stóp. Dostojewski kończy książkę początkiem nowego życia, a nie odpowiedzią.

Przeczytaj po rosyjsku

Wywody Raskolnikowa są długie i śliskie, ale jego mowa bywa prostsza niż narracja, a ludzie wokół niego mówią jasnym, żywym rosyjskim. Polakowi pomaga tu bliskość obu języków: wiele rdzeni rozpoznasz od razu, choć cyrlica, ruchomy akcent i inne końcówki przypadków wymagają ćwiczenia. Zacznij od pierwszych stron Zbrodni i kary, które za darmo przeczytasz na naszej stronie z tłumaczeniem pod każdą linijką. Nasz przewodnik Zbrodnia i kara po rosyjsku ma pełną listę imion i plan czytania część po części, a cytaty ze Zbrodni i kary zbierają jego najsłynniejsze zdania.

Raskolnikowa najlepiej zrozumieć, słuchając, jak kłóci się sam ze sobą we własnym języku. Nasza aplikacja Learn Russian ma Zbrodnię i karę w całości, z tłumaczeniem pod każdą linijką, a do tego słownictwo i gramatykę, które cię tam doprowadzą. Pobierzesz ją za darmo; niektóre książki i dodatkowe treści wymagają diamentów, które zdobywasz podczas nauki, albo Premium.