Zbrodnia i kara: cytaty po rosyjsku z tłumaczeniem

Oto 14 najsłynniejszych i najmocniejszych zdań ze Zbrodni i kary Dostojewskiego (1866), w rosyjskim oryginale i w naszym własnym przekładzie. Przy każdym znajdziesz krótką informację, gdzie pada w fabule, i jedno słowo albo zjawisko gramatyczne, które warto zapamiętać. Polakowi ten rosyjski często wydaje się dziwnie znajomy, więc tam, gdzie to pomaga, porównujemy go z polskim.

Każdy cytat pochodzi z pełnego rosyjskiego tekstu w aplikacji Learn Russian. Niektóre są skrócone wielokropkiem, ale żadne słowo nie zostało zmienione. Cytaty są pogrupowane tematycznie, a przy każdym podajemy część i rozdział.

Uwaga, spoilery: cytaty obejmują całą powieść, łącznie z wyznaniem winy i epilogiem.

Bieda i Marmieładowowie

1. Bieda to nie grzech (część I, rozdział 2)

Милостивый государь, — начал он почти с торжественностию, — бедность не порок, это истина.

„Łaskawy panie”, zaczął niemal uroczyście, „ubóstwo to nie występek, oto prawda”.

Pijany urzędnik Marmieładow zaczyna w szynku swoją spowiedź przed Raskolnikowem od rosyjskiego przysłowia. Potem je przekręca: ubóstwo to nie występek, ale nędza, żebranina, to już tak.

Słówko: порок to „występek, przywara”. Zwróć uwagę, że nie ma tu czasownika „być”. Rosyjski opuszcza go w czasie teraźniejszym, więc бедность не порок to pełne zdanie, tam gdzie my musimy powiedzieć „nie jest”.

2. Dokąd pójść (część I, rozdział 2)

Ведь надобно же, чтобы всякому человеку хоть куда-нибудь можно было пойти.

Przecież każdy człowiek musi mieć choć jakieś miejsce, do którego może pójść.

Znów Marmieładow, o tym, jak idzie się prosić o pożyczkę, choć wiadomo, że się jej nie dostanie, bo nie ma już kogo prosić. Wkrótce i Raskolnikow nie będzie miał dokąd pójść.

Słówko: всякому человеку stoi w celowniku, bo rosyjskie „można” łączy się z osobą w celowniku: мне можно, ему можно, dosłownie „mnie można, jemu można”. Po polsku brzmi to obco, po rosyjsku zupełnie naturalnie.

3. Człowiek do wszystkiego się przyzwyczai (część I, rozdział 2)

Поплакали, и привыкли. Ко всему-то подлец-человек привыкает!

Popłakali i przywykli. Do wszystkiego przywyknie człowiek, ta podła kreatura!

Raskolnikow wraca do domu i myśli o rodzinie Marmieładowów, która żyje z pieniędzy zarabianych przez Sonię na ulicy. To jedno z najczęściej cytowanych zdań książki.

Słówko: привыкать к + celownik, „przyzwyczajać się do”: привыкнуть к городу, przyzwyczaić się do miasta. Polski ma tu „do” z dopełniaczem, rosyjski „к” z celownikiem, i to typowa pułapka. Partykuła -то po всему dodaje gorzkiego nacisku.

Teoria

4. „Zabiłem zasadę” (część III, rozdział 6)

Старуха была только болезнь... я переступить поскорее хотел... я не человека убил, я принцип убил!

Starucha była tylko chorobą... chciałem jak najprędzej przestąpić... nie człowieka zabiłem, zabiłem zasadę!

Sam w pokoju, w gorączce, Raskolnikow próbuje sobie wmówić, że chodziło o ideę, a nie o człowieka.

Słówko: переступить, „przestąpić”, ma ten sam rdzeń co tytułowe преступление, dokładnie jak nasze „przestępstwo”. Porównaj dopełnienia: человек jest żywotny, więc w bierniku ma formę человека, a nieżywotny принцип się nie zmienia. Polski robi to samo z rodzajem męskoosobowym: „widzę człowieka”, ale „widzę stół”. Zobacz biernik.

5. Cierpienie i ból (część III, rozdział 5)

Страдание и боль всегда обязательны для широкого сознания и глубокого сердца.

Cierpienie i ból są zawsze nieodłączne od szerokiego umysłu i głębokiego serca.

Raskolnikow do Porfirego, gdy broni swojego artykułu o „niezwykłym człowieku”. Niezwykły człowiek, mówi, będzie cierpiał, jeśli zlituje się nad ofiarą.

Słówko: обязательны to krótka forma przymiotnika обязательный („obowiązkowy”). Krótkie formy są w rosyjskim żywe i częste w orzeczeniu. Polszczyzna zachowała ich tylko kilka, jak „zdrów”, „rad” czy „pełen”.

6. „Zabiłem tylko wesz” (część V, rozdział 4)

— Я ведь только вошь убил, Соня, бесполезную, гадкую, зловредную.

— Это человек-то вошь!

„Zabiłem przecież tylko wesz, Soniu, bezużyteczną, wstrętną, szkodliwą wesz.”

„Człowiek miałby być wszą!”

Raskolnikow próbuje swojego usprawiedliwienia na Soni, a ona odrzuca je jednym zdaniem. Chwilę później przyznaje, że sam w nie nie wierzy.

Słówko: вошь to nasza „wesz”, rzeczownik żeński zakończony znakiem miękkim, więc przymiotniki przyjmują żeńskie końcówki biernika: бесполезную, гадкую.

7. Drżąca kreatura (część V, rozdział 4)

Тварь ли я дрожащая или право имею...

Czy jestem drżącą kreaturą, czy mam prawo...

Najsłynniejsze zdanie powieści. Raskolnikow w końcu mówi Soni prawdę: zabił, żeby się przekonać, jakim jest człowiekiem. Szerzej piszemy o nim w analizie postaci Raskolnikowa.

Słówko: тварь to fałszywy przyjaciel: „kreatura, stworzenie”, a nie „twarz”. Дрожащая to imiesłów od дрожать, czyli nasze „drżąca”. Ли tworzy pytanie i stoi zaraz po słowie, o które pytamy.

Wina i wyznanie

8. „Siebie zabiłem” (część V, rozdział 4)

Разве я старушонку убил? Я себя убил, а не старушонку!

Czyż to staruchę zabiłem? Siebie zabiłem, nie staruchę!

Ta sama scena, kilka stron dalej. Raskolnikow porzucił już wszystkie wymówki i zostaje tylko to: zbrodnia zniszczyła zbrodniarza.

Słówko: старушонка to старуха z pogardliwym przyrostkiem -онк-. Rosyjskie przyrostki, podobnie jak polskie, potrafią zdrobnić, przytulić albo upokorzyć.

9. Pokłon przed cierpieniem (część IV, rozdział 4)

Я не тебе поклонился, я всему страданию человеческому поклонился.

Nie tobie się pokłoniłem, pokłoniłem się całemu ludzkiemu cierpieniu.

Podczas pierwszej wizyty u Soni Raskolnikow nagle pada na ziemię i całuje jej stopę. Sonia myśli, że oszalał. To jego wyjaśnienie.

Słówko: поклониться łączy się z celownikiem, tak jak nasze „pokłonić się komuś”: поклониться тебе. Tu oba języki idą w parze. Не przed тебе wskazuje, które słowo jest zaprzeczone.

10. „Idź na rozstaje” (część V, rozdział 4)

Поди сейчас, сию же минуту, стань на перекрестке, поклонись, поцелуй сначала землю, которую ты осквернил, а потом поклонись всему свету, на все четыре стороны, и скажи всем, вслух: «Я убил!»

Idź zaraz, w tej chwili, stań na rozstajach, pokłoń się, ucałuj najpierw ziemię, którą splugawiłeś, a potem pokłoń się całemu światu, na wszystkie cztery strony, i powiedz wszystkim na głos: „Zabiłem!”

Odpowiedź Soni na jego wyznanie. W części szóstej Raskolnikow idzie na plac Sienny, klęka i całuje ziemię, choć nie potrafi się zmusić, by wypowiedzieć tam te słowa.

Słówko: cały łańcuch trybów rozkazujących od czasowników dokonanych: поди, стань, поклонись, поцелуй, скажи. Aspekt działa po rosyjsku bardzo podobnie jak po polsku, więc tu masz łatwiej niż Anglik. Поди to potoczny rozkaźnik od пойти. Zobacz aspekt czasownika.

11. „To pan zabił” (część VI, rozdział 2)

— да вы убили, Родион Романыч! Вы и убили-с...

„Ależ to pan zabił, Rodionie Romanyczu! Właśnie pan, panie dobrodzieju...”

Podczas ostatniego spotkania Raskolnikow pyta Porfirego, kto jest mordercą, skoro nie malarz, który się przyznał. Porfiry odpowiada niemal szeptem.

Słówko: -с w убили-с to grzecznościowa partykuła, zdarta forma słowa сударь („panie”). Porfiry używa jej bez przerwy, żeby być uprzejmym i jednocześnie kpić. Романыч to potoczna wymowa Романович. Zwróć też uwagę na вы: Rosjanin zwraca się grzecznie w drugiej osobie liczby mnogiej, tam gdzie my mówimy „pan”.

Swidrygajłow i Razumichin

12. Łżyj po swojemu (część III, rozdział 1)

Ты мне ври, да ври по-своему, и я тебя тогда поцелую. Соврать по-своему — ведь это почти лучше, чем правда по одному по-чужому...

Łżyj mi, ale łżyj po swojemu, a wtedy cię ucałuję. Zełgać po swojemu to przecież prawie lepiej niż mówić prawdę po cudzemu...

Podchmielony Razumichin w swoim najbardziej ujmującym wydaniu. Nie znosi ludzi, którzy tylko powtarzają cudze myśli. Mylić się po swojemu, twierdzi, to droga do prawdy.

Słówko: по-своему i по-чужому to dokładnie nasze „po swojemu” i „po cudzemu”, a ten sam wzór daje по-русски, „po rosyjsku”. Tylko po rosyjsku pisze się je z łącznikiem.

13. Wieczność z pająkami (część IV, rozdział 1)

И вдруг, вместо всего этого, представьте себе, будет там одна комнатка, эдак вроде деревенской бани, закоптелая, а по всем углам пауки, и вот и вся вечность.

A tu nagle, zamiast tego wszystkiego, niech pan sobie wyobrazi, będzie tam jeden pokoik, coś jak wiejska łaźnia, okopcony, a po wszystkich kątach pająki, i to cała wieczność.

Swidrygajłow opisuje swoje wyobrażenie życia pozagrobowego podczas pierwszej wizyty u Raskolnikowa. To jedno z najbardziej mrożących krew w żyłach zdań u Dostojewskiego.

Słówko: по всем углам, „po wszystkich kątach”: по z celownikiem liczby mnogiej oznacza rozproszenie po wielu miejscach, zupełnie jak po polsku. Uwaga jednak na угол: to „róg, kąt”, a nie nasz „węgiel” (ten po rosyjsku to уголь). Комнатка to zdrobnienie od комната, czyli „pokój”.

14. „Wyjechał do Ameryki” (część VI, rozdział 6)

...коли тебя станут спрашивать, так и отвечай, что поехал, дескать, в Америку.

...jak cię będą pytać, to tak odpowiadaj, że niby wyjechał do Ameryki.

Ostatnie słowa Swidrygajłowa, wypowiedziane o świcie do stróża tuż przed strzałem. Wcześniej tej nocy mówił Soni, że może wyjedzie do Ameryki. Tutaj znaczy to śmierć.

Słówko: поехать в + biernik na określenie celu podróży, część czasowników ruchu. Rosyjskie ехать/ездить działają jak nasze „jechać/jeździć”. Дескать znaczy mniej więcej „niby, jakoby” i sygnalizuje cudze słowa.

I ostatnie słowo

Их воскресила любовь, сердце одного заключало бесконечные источники жизни для сердца другого.

Wskrzesiła ich miłość: serce każdego z nich kryło niewyczerpane źródła życia dla serca drugiego.

Z epilogu, na Syberii, gdy Raskolnikow i Sonia w końcu się rozumieją. To echo historii Łazarza, którą Sonia czytała mu w części czwartej.

Słówko: szyk zdania. Их („ich”) to dopełnienie i stoi na początku, a любовь („miłość”) to podmiot na końcu. Rosyjski, tak jak polski, stawia nową, najważniejszą informację na końcu, a przypadki pokazują, kto co zrobił. Dlatego nasz przekład może zachować ten sam szyk.

Przeczytaj po rosyjsku

Wszystkie te zdania pochodzą z pełnego tekstu Zbrodni i kary w naszej aplikacji. Pierwsze strony przeczytasz za darmo na naszej stronie, z tłumaczeniem pod każdą linijką. Imiona bohaterów i plan lektury znajdziesz w przewodniku Zbrodnia i kara po rosyjsku.

Takie zdania uderzają mocniej, kiedy dochodzisz do nich w środku historii, po rosyjsku. Nasza aplikacja Learn Russian ma Zbrodnię i karę w całości, z tłumaczeniem pod każdą linijką, a do tego słownictwo i gramatykę, które cię tam doprowadzą. Pobierzesz ją za darmo; niektóre książki i dodatkowe treści wymagają diamentów, które zdobywasz podczas nauki, albo Premium.