Włoskie słowa pochodzenia arabskiego: od zucchero do zero

Zucchero, magazzino, dogana, ammiraglio, zero: ponad dwadzieścia włoskich słów z arabskiego, ich historia i polscy kuzyni jak cukier czy admirał.

Arabski · · 4 min czytania

Kto był na Sycylii, widział arabskie ślady w architekturze. Mniej widać je w języku, a jest ich kilkaset: włoskie zucchero, arancia, magazzino, dogana, tariffa, zero pochodzą z arabskiego. Wiele z nich krąży po całej Europie i ma krewnych w polszczyźnie, więc znasz je, nawet jeśli nie mówisz po włosku: cukier, magazyn, taryfa, admirał, cyfra. Dla kogoś, kto uczy się arabskiego, to mały prezent na start.

Dwie drogi: Sycylia i handel

W 827 roku Arabowie wylądowali w Mazarze i rozpoczęli podbój Sycylii. Palermo padło w 831 roku i zostało stolicą emiratu, który przetrwał do podboju normańskiego, zakończonego w 1091 roku. Arabowie przywieźli na wyspę nowe uprawy, sposoby nawadniania i nową administrację, a razem z nimi przyszły słowa. Nawet Normanowie zatrudniali potem w Palermo arabskich urzędników.

Druga droga to morze. Kupcy z Wenecji, Genui i Pizy handlowali z Aleksandrią, Tunisem i portami Lewantu, i stamtąd pochodzi wiele włoskich słów związanych z targiem i żeglugą. Trzecią, uczoną drogą była nauka: europejscy matematycy i lekarze długo czytali arabskie dzieła w przekładach na łacinę.

Na stole

Po włosku Po arabsku Transkrypcja Znaczenie po arabsku
zucchero (cukier) سُكَّر sukkar cukier
arancia (pomarańcza) نَارَنْج nārandż gorzka pomarańcza (słowo pochodzenia perskiego)
limone (cytryna) لَيْمُون lajmūn cytryna
albicocca (morela) الْبَرْقُوق al-barqūq (pierwotnie) morele, dziś śliwki
carciofo (karczoch) خَرْشُوف charszūf karczoch
zafferano (szafran) زَعْفَرَان zaʿfarān szafran
sciroppo (syrop) شَرَاب szarāb napój
caraffa (karafka) غَرَّافَة gharrāfa naczynie do czerpania wody

Polski karczoch, szafran, syrop i karafka należą do tej samej rodziny. W albicocca wciąż słychać arabski rodzajnik al-, tak jak w algebrze i alchemii. Zasada, według której działa ten rodzajnik, i litery słoneczne i księżycowe, które zmieniają jego brzmienie, to dokładnie to, czego uczą się dziś początkujący.

Handel i porty

Po włosku Po arabsku Transkrypcja Znaczenie po arabsku
magazzino (magazyn) مَخَازِن machāzin składy, liczba mnoga od مَخْزَن machzan
dogana (urząd celny) دِيوَان dīwān rejestr, urząd
tariffa (taryfa) تَعْرِيفَة taʿrīfa zawiadomienie, cennik
arsenale (arsenał) دَار الصِّنَاعَة dār aṣ-ṣināʿa „dom wytwarzania”
ammiraglio (admirał) أَمِير amīr dowódca, książę
cotone (bawełna) قُطْن quṭn bawełna
materasso (materac) مَطْرَح maṭraḥ miejsce, gdzie się coś rzuca, posłanie
taccuino (notes) تَقْوِيم taqwīm kalendarz, almanach

Magazyn, taryfa, arsenał, admirał i materac to ich polscy krewni. A magazzino to mała lekcja gramatyki: machāzin to liczba mnoga łamana, a machzan powstało według wzorca مَفْعَل, typowego dla nazw miejsc, tak jak مَكْتَب (maktab, biuro). Wyjaśniamy to w tekście o rdzeniach i wzorcach w arabskim. Dīwān trafił do włoskiego także drugą drogą: przez turecki, jako divano, czyli kanapa.

Liczby i nauka

Po włosku Po arabsku Transkrypcja Znaczenie po arabsku
zero, cifra صِفْر ṣifr pustka, zero
algebra الْجَبْر al-dżabr przywrócenie, „nastawienie” na miejsce
algoritmo الْخُوَارِزْمِيّ al-Chwārizmī imię matematyka z IX wieku
alchimia الْكِيمِيَاء al-kīmijā' chemia
alcol الْكُحْل al-kuḥl drobny proszek (kajal do oczu)

Ṣifr dał włoskiemu dwa słowa: najpierw cifra (cyfra), a potem zero, które przyszło przez średniowieczne łacińskie zephirum. Polskie „cyfra” i „zero” to ich bliscy krewni. We współczesnym arabskim صِفْر wciąż znaczy zero.

Słowa z historią

Po włosku Po arabsku Transkrypcja Znaczenie po arabsku
giraffa (żyrafa) زَرَافَة zarāfa żyrafa
meschino (nędzny, małostkowy) مِسْكِين miskīn biedny, biedaczek
assassino (zabójca) حَشَّاشِين ḥaszszāszīn nazwa średniowiecznej sekty

Miskīn żyje do dziś: w wielu dialektach arabskich „biedaczek!” mówi się dokładnie tak, z tym samym współczuciem. Włoskie meschino przesunęło się tymczasem w stronę „nędzny, małostkowy”.

Na mapie Sycylii

Wiele sycylijskich nazw miejscowości kryje arabskie słowa:

  • قَلْعَة (qalʿa, zamek, twierdza): Caltanissetta, Caltagirone, Calatafimi.
  • جَبَل (dżabal, góra): Gibellina, a dawna miejscowa nazwa Etny, Mongibello, łączy łacińskie mons i arabskie dżabal, czyli „góra góra”.

Trochę dalej na południe leży Malta. Maltański wywodzi się z arabskiego, którym mówiono na średniowiecznej Sycylii. To jedyny język arabskiego pochodzenia zapisywany alfabetem łacińskim i zarazem jedyny, który jest językiem urzędowym Unii Europejskiej.

Do czego się przydają

Z cukru i magazynu zdania nie zbudujesz. Codzienne arabskie słownictwo jest dla Polaka prawie w całości nowe, o czym piszemy w tekście czy arabski jest trudny. Te słowa pomagają jednak na trzy sposoby:

  • Haczyki dla pamięci. سُكَّر, لَيْمُون, قُطْن i زَرَافَة zapamiętasz od razu.
  • Przykłady rdzeni. Machzan prowadzi do خِزَانَة (chizāna, szafa), amīr do أَمَرَ (amara, rozkazał).
  • Znajome dźwięki. Podwójne „k” w sukkar i „r” w zarāfa to dźwięki, które Polak wymawia bez trudu.

Wiele z tych słów, z nagraniami, znajdziesz na naszych listach słówek arabskich. A jeśli uczysz się włoskiego, zajrzyj do tekstu czy włoski jest trudny.

Nasza aplikacja Learn Arabic ma słówka tematyczne z nagraniami, osobną lekcję o rdzeniach i wzorcach oraz teksty od A1 do B2. Premiera 1 grudnia: zapisz się na listę oczekujących i przekonaj się, ile arabskich słów już znasz, choć nawet o tym nie wiesz.

Learn Arabic wychodzi 1 grudnia

Aplikacja jest prawie gotowa: alfabet arabski od zera, gramatyka, ponad 2500 słówek z nagraniami i klasyka w oryginale, np. „Połamane skrzydła” Kahlila Gibrana. Zostaw e-mail, a damy ci znać w dniu premiery.

Wyślemy tylko jeden e-mail, w dniu premiery.