Włoskie słowa pochodzenia arabskiego: od zucchero do zero
Zucchero, magazzino, dogana, ammiraglio, zero: ponad dwadzieścia włoskich słów z arabskiego, ich historia i polscy kuzyni jak cukier czy admirał.
Kto był na Sycylii, widział arabskie ślady w architekturze. Mniej widać je w języku, a jest ich kilkaset: włoskie zucchero, arancia, magazzino, dogana, tariffa, zero pochodzą z arabskiego. Wiele z nich krąży po całej Europie i ma krewnych w polszczyźnie, więc znasz je, nawet jeśli nie mówisz po włosku: cukier, magazyn, taryfa, admirał, cyfra. Dla kogoś, kto uczy się arabskiego, to mały prezent na start.
Dwie drogi: Sycylia i handel
W 827 roku Arabowie wylądowali w Mazarze i rozpoczęli podbój Sycylii. Palermo padło w 831 roku i zostało stolicą emiratu, który przetrwał do podboju normańskiego, zakończonego w 1091 roku. Arabowie przywieźli na wyspę nowe uprawy, sposoby nawadniania i nową administrację, a razem z nimi przyszły słowa. Nawet Normanowie zatrudniali potem w Palermo arabskich urzędników.
Druga droga to morze. Kupcy z Wenecji, Genui i Pizy handlowali z Aleksandrią, Tunisem i portami Lewantu, i stamtąd pochodzi wiele włoskich słów związanych z targiem i żeglugą. Trzecią, uczoną drogą była nauka: europejscy matematycy i lekarze długo czytali arabskie dzieła w przekładach na łacinę.
Na stole
| Po włosku | Po arabsku | Transkrypcja | Znaczenie po arabsku |
|---|---|---|---|
| zucchero (cukier) | سُكَّر | sukkar | cukier |
| arancia (pomarańcza) | نَارَنْج | nārandż | gorzka pomarańcza (słowo pochodzenia perskiego) |
| limone (cytryna) | لَيْمُون | lajmūn | cytryna |
| albicocca (morela) | الْبَرْقُوق | al-barqūq | (pierwotnie) morele, dziś śliwki |
| carciofo (karczoch) | خَرْشُوف | charszūf | karczoch |
| zafferano (szafran) | زَعْفَرَان | zaʿfarān | szafran |
| sciroppo (syrop) | شَرَاب | szarāb | napój |
| caraffa (karafka) | غَرَّافَة | gharrāfa | naczynie do czerpania wody |
Polski karczoch, szafran, syrop i karafka należą do tej samej rodziny. W albicocca wciąż słychać arabski rodzajnik al-, tak jak w algebrze i alchemii. Zasada, według której działa ten rodzajnik, i litery słoneczne i księżycowe, które zmieniają jego brzmienie, to dokładnie to, czego uczą się dziś początkujący.
Handel i porty
| Po włosku | Po arabsku | Transkrypcja | Znaczenie po arabsku |
|---|---|---|---|
| magazzino (magazyn) | مَخَازِن | machāzin | składy, liczba mnoga od مَخْزَن machzan |
| dogana (urząd celny) | دِيوَان | dīwān | rejestr, urząd |
| tariffa (taryfa) | تَعْرِيفَة | taʿrīfa | zawiadomienie, cennik |
| arsenale (arsenał) | دَار الصِّنَاعَة | dār aṣ-ṣināʿa | „dom wytwarzania” |
| ammiraglio (admirał) | أَمِير | amīr | dowódca, książę |
| cotone (bawełna) | قُطْن | quṭn | bawełna |
| materasso (materac) | مَطْرَح | maṭraḥ | miejsce, gdzie się coś rzuca, posłanie |
| taccuino (notes) | تَقْوِيم | taqwīm | kalendarz, almanach |
Magazyn, taryfa, arsenał, admirał i materac to ich polscy krewni. A magazzino to mała lekcja gramatyki: machāzin to liczba mnoga łamana, a machzan powstało według wzorca مَفْعَل, typowego dla nazw miejsc, tak jak مَكْتَب (maktab, biuro). Wyjaśniamy to w tekście o rdzeniach i wzorcach w arabskim. Dīwān trafił do włoskiego także drugą drogą: przez turecki, jako divano, czyli kanapa.
Liczby i nauka
| Po włosku | Po arabsku | Transkrypcja | Znaczenie po arabsku |
|---|---|---|---|
| zero, cifra | صِفْر | ṣifr | pustka, zero |
| algebra | الْجَبْر | al-dżabr | przywrócenie, „nastawienie” na miejsce |
| algoritmo | الْخُوَارِزْمِيّ | al-Chwārizmī | imię matematyka z IX wieku |
| alchimia | الْكِيمِيَاء | al-kīmijā' | chemia |
| alcol | الْكُحْل | al-kuḥl | drobny proszek (kajal do oczu) |
Ṣifr dał włoskiemu dwa słowa: najpierw cifra (cyfra), a potem zero, które przyszło przez średniowieczne łacińskie zephirum. Polskie „cyfra” i „zero” to ich bliscy krewni. We współczesnym arabskim صِفْر wciąż znaczy zero.
Słowa z historią
| Po włosku | Po arabsku | Transkrypcja | Znaczenie po arabsku |
|---|---|---|---|
| giraffa (żyrafa) | زَرَافَة | zarāfa | żyrafa |
| meschino (nędzny, małostkowy) | مِسْكِين | miskīn | biedny, biedaczek |
| assassino (zabójca) | حَشَّاشِين | ḥaszszāszīn | nazwa średniowiecznej sekty |
Miskīn żyje do dziś: w wielu dialektach arabskich „biedaczek!” mówi się dokładnie tak, z tym samym współczuciem. Włoskie meschino przesunęło się tymczasem w stronę „nędzny, małostkowy”.
Na mapie Sycylii
Wiele sycylijskich nazw miejscowości kryje arabskie słowa:
- قَلْعَة (qalʿa, zamek, twierdza): Caltanissetta, Caltagirone, Calatafimi.
- جَبَل (dżabal, góra): Gibellina, a dawna miejscowa nazwa Etny, Mongibello, łączy łacińskie mons i arabskie dżabal, czyli „góra góra”.
Trochę dalej na południe leży Malta. Maltański wywodzi się z arabskiego, którym mówiono na średniowiecznej Sycylii. To jedyny język arabskiego pochodzenia zapisywany alfabetem łacińskim i zarazem jedyny, który jest językiem urzędowym Unii Europejskiej.
Do czego się przydają
Z cukru i magazynu zdania nie zbudujesz. Codzienne arabskie słownictwo jest dla Polaka prawie w całości nowe, o czym piszemy w tekście czy arabski jest trudny. Te słowa pomagają jednak na trzy sposoby:
- Haczyki dla pamięci. سُكَّر, لَيْمُون, قُطْن i زَرَافَة zapamiętasz od razu.
- Przykłady rdzeni. Machzan prowadzi do خِزَانَة (chizāna, szafa), amīr do أَمَرَ (amara, rozkazał).
- Znajome dźwięki. Podwójne „k” w sukkar i „r” w zarāfa to dźwięki, które Polak wymawia bez trudu.
Wiele z tych słów, z nagraniami, znajdziesz na naszych listach słówek arabskich. A jeśli uczysz się włoskiego, zajrzyj do tekstu czy włoski jest trudny.
Nasza aplikacja Learn Arabic ma słówka tematyczne z nagraniami, osobną lekcję o rdzeniach i wzorcach oraz teksty od A1 do B2. Premiera 1 grudnia: zapisz się na listę oczekujących i przekonaj się, ile arabskich słów już znasz, choć nawet o tym nie wiesz.
Learn Arabic wychodzi 1 grudnia
Aplikacja jest prawie gotowa: alfabet arabski od zera, gramatyka, ponad 2500 słówek z nagraniami i klasyka w oryginale, np. „Połamane skrzydła” Kahlila Gibrana. Zostaw e-mail, a damy ci znać w dniu premiery.
Wyślemy tylko jeden e-mail, w dniu premiery.