Arapçada Kök ve Kalıp Sistemi: Kitap, Kâtip, Mektup Aynı Aileden

Kitap, kâtip, mektup, mektep, kütüphane. Türkçede bu beş kelimeyi ayrı ayrı öğrendiniz. Arapçada ise hepsi aynı üç harften geliyor: ك ت ب, yani K-T-B, "yazmak". Arapçanın kök ve kalıp sistemi tam olarak bu: kelimelerin çoğu üç ünsüzden oluşan bir kökten, belli kalıplara dökülerek türüyor. Sistemi bir kez anladığınızda yeni bir kelimeye ilk kez baktığınızda bile ne anlama geldiğini çoğu zaman tahmin edebiliyorsunuz.

Kök: anlamın iskeleti

Kök genellikle üç ünsüzden oluşuyor ve geniş bir anlam alanı taşıyor. K-T-B kökünün ailesine bakın:

Arapça	Okunuşu	Anlamı	Türkçede
كَتَبَ	kataba	yazdı
يَكْتُبُ	yaktubu	yazıyor
كِتَاب	kitâb	kitap	kitap
كُتُب	kutub	kitaplar	kütüphane (kutub + Farsça hâne)
كَاتِب	kâtib	yazan, yazar	kâtip
مَكْتُوب	maktûb	yazılmış (şey)	mektup
مَكْتَب	maktab	büro, yazı masası	mektep
مَكْتَبَة	maktaba	kütüphane, kitapçı

Hepsinde ك ت ب sırası aynı kalıyor. Değişen, bu üç harfin arasına ve etrafına giren ünlüler ve ekler. İşte bunlara kalıp deniyor.

Türkçe bu kelimeleri alırken ünlüleri kendi kulağına göre değiştirmiş: maktûb mektup, madrasa medrese olmuş. Arapça öğrenirken tanıdık kelimeleri Arapçadaki gerçek okunuşlarıyla yeniden duymanız gerekiyor.

Kalıp: anlamın kalıba dökülmesi

Arap dil bilgisinde kalıplar ف ع ل (f-'-l, "yapmak") kökü üzerinden gösteriliyor. Osmanlıcada buna vezin deniyordu. Her kalıbın kendine özgü bir anlamı var:

Kalıp	Anlamı	Örnekler (Türkçesi)
فَاعِل fâ'il	yapan	كَاتِب kâtib (kâtip), عَالِم 'âlim (âlim), حَاكِم hâkim (hâkim), شَاهِد şâhid (şahit)
مَفْعُول maf'ûl	yapılan	مَكْتُوب maktûb (mektup), مَعْلُوم ma'lûm (malum), مَشْهُور maşhûr (meşhur), مَظْلُوم mazlûm (mazlum)
مَفْعَل / مَفْعَلَة maf'al, maf'ala	yapılan yer	مَكْتَب maktab (mektep), مَدْرَسَة madrasa (medrese), مَحْكَمَة mahkama (mahkeme), مَطْبَخ matbakh (mutfak)
مُفَعِّل mufa''il	yaptıran, öğreten	مُعَلِّم mu'allim (muallim), مُدَرِّس mudarris (müderris)
تَفْعِيل taf'îl	yaptırma işi	تَعْلِيم ta'lîm (talim), تَدْرِيس tadrîs (tedris), تَقْدِيم taqdîm (takdim)

Tablodaki kelimelerin neredeyse hepsi Türkçede var. Yani bu kalıpları farkında olmadan zaten tanıyorsunuz. Arapça öğrenirken yapacağınız şey, bu bilgiyi bilinçli hale getirmek.

Bir kökle kaç kelime?

Aynı yöntemi bir kökle daha deneyin. ع ل م ('-L-M), "bilmek":

• عِلْم 'ilm: bilgi, bilim (ilim)
• عَالِم 'âlim: bilen, bilgin (âlim)
• مَعْلُوم ma'lûm: bilinen (malum)
• عَلَّمَ 'allama: öğretti
• مُعَلِّم mu'allim: öğretmen (muallim)
• تَعْلِيم ta'lîm: öğretim (talim)
• عُلَمَاء 'ulamâ': bilginler (ulema)
• عَلَامَة 'alâma: işaret (alamet)
• عَالَم 'âlam: dünya, âlem

Son iki kelime, kökün anlam alanının ne kadar geniş olabileceğini gösteriyor: işaret, bilmenin aracı. Kök her zaman anlamı birebir vermiyor, ama tahmininize bir yön veriyor.

Bu sistem kelime ezberini nasıl kısaltıyor?

Yeni kelimeler tanıdık geliyor. دَرَسَ darasa (ders çalıştı) fiilini biliyorsanız, مَدْرَسَة madrasa kelimesini gördüğünüzde "ders çalışılan yer" diye tahmin edersiniz: okul. مُدَرِّس mudarris ise "ders veren": öğretmen.

Sözlükte aramak kolaylaşıyor. Klasik Arapça sözlükler kelimeleri köke göre sıralıyor. مَكْتَبَة kelimesini "m" harfinde değil, ك ت ب kökünde ararsınız.

Harekesiz okuma kolaylaşıyor. Gazetelerde kısa ünlüler yazılmıyor. Ama kalıbı tanırsanız, مكتوب yazısını görünce maktûb okumanız gerektiğini bilirsiniz, çünkü مَفْعُول kalıbında başka bir okunuş yok.

Fiil çekimleri düzenli. Arapça fiiller de kalıplara göre türüyor. Örneğin ortadaki harfi ikilemek "yaptırmak" anlamı katıyor: عَلِمَ 'alima (bildi), عَلَّمَ 'allama (öğretti, yani bildirdi). Bu kalıplara fiil babları deniyor ve sayıları sınırlı.

Dikkat edilmesi gerekenler

• Kök her zaman üç harf değil. Az sayıda dört harfli kök de var. Bazı köklerde و ya da ي gibi zayıf harfler bulunuyor ve bunlar çekimde düşebiliyor ya da değişebiliyor. Bu kökler başta kafa karıştırıcı.
• Anlam her zaman tahmin edilmiyor. Aynı kökten gelen iki kelime zamanla birbirinden uzaklaşmış olabilir. Kök size bir ipucu verir, sözlüğün yerini tutmaz.
• Türkçe anlam kaymış olabilir. Türkçedeki mektep "okul" demek, Arapçadaki مَكْتَب ise bugün "büro, masa". Türkçede tanıdık gelen her kelimeyi Arapçada bir kez kontrol edin.

Bu son konuya Türkçedeki Arapça kelimeler yazımızda ayrıca değindik.

Nereden başlamalı?

Kalıpları sırayla görmek için ücretsiz kökler ve kalıplar dersimize bakın. Fiillerin kalıplara göre nasıl çekildiğini ise geçmiş zaman ve şimdiki zaman derslerimiz gösteriyor. Çoğullardaki kalıplar için de çoğul biçimleri dersimiz var.

Learn Arabic uygulamamızda kökler ve kalıplar, 18 dil bilgisi dersinden biri. Konu konu, sesli kelimelerle ve seviyeli okumalarla birlikte ilerliyor, böylece kalıpları gerçek metinlerde tekrar tekrar görüyorsunuz. Uygulama 1 Aralık'ta çıkıyor. Çıktığında haber almak için bekleme listesine katılın.