İtalyancadaki Arapça Kelimeler: Şekerden Cebire
Zucchero, magazzino, zero: İtalyancadaki Arapça kelimeler, asılları ve Türkçedeki kardeşleri mahzen, sıfır, cebir, zürafa ve miskin.
İtalyanca Arapçadan birkaç yüz kelime almış ve İtalyanlar bunların çoğunu her gün hiç düşünmeden kullanıyor: zucchero (şeker), arancia (portakal), magazzino (depo), dogana (gümrük), tariffa (tarife), zero (sıfır). Türkçe konuşan biri için bu listenin ilginç bir yanı var: aynı Arapça kelimelerin bir kısmı Türkçeye de girmiş. İtalyanların magazzino'su bizim mahzen'imiz, zero'su bizim sıfır'ımız. Arapça öğreniyorsanız ya da İtalyancaya merak sardıysanız, bu kelimeler iki dil arasında küçük birer köprü.
İki yol: Sicilya ve ticaret
Arapların 827'de Mazara'ya çıkmasıyla Sicilya'nın fethi başladı. Palermo 831'de düştü ve 1091'de tamamlanan Norman fethine kadar sürecek bir emirliğin başkenti oldu. Araplar Sicilya'ya yeni ürünler, sulama teknikleri ve yeni bir yönetim anlayışı getirdi; bunlarla birlikte kelimeler de geldi. Normanlar bile Palermo'da Arap memurlarla çalışmaya devam etti.
İkinci yol deniz. İtalyan tüccarlar İskenderiye, Tunus ve Doğu Akdeniz limanlarıyla ticaret yapıyordu ve ticaret kelimelerinin çoğu pazarlardan, gemilerden geldi. Daha bilgince bir üçüncü yol da bilim: Avrupalı matematikçiler ve hekimler uzun süre Arapça eserleri Latince çevirilerinden okudu.
Sofrada
| İtalyanca | Arapça | Okunuşu | Arapçadaki anlamı |
|---|---|---|---|
| zucchero (şeker) | سُكَّر | sukkar | şeker |
| arancia (portakal) | نَارَنْج | nâranj | turunç (aslı Farsça) |
| limone (limon) | لَيْمُون | laymûn | limon |
| albicocca (kayısı) | الْبَرْقُوق | al-barqûq | (ilk anlamıyla) kayısılar, bugün erik |
| carciofo (enginar) | خَرْشُوف | kharşûf | enginar |
| zafferano (safran) | زَعْفَرَان | za'farân | safran |
| sciroppo (şurup) | شَرَاب | şarâb | içecek |
| caraffa (sürahi) | غَرَّافَة | gharrâfa | su çekmeye yarayan kap |
Albicocca'da Arapça harf-i tarif al- hâlâ duruyor, tıpkı algebra ve alchimia'da olduğu gibi. Türkçe konuşana şarâb da tanıdık gelecek: Türkçede bu kelime içkinin adı olmuş, Arapçada ise her türlü içecek demek. Harf-i tarifin bazı harflerden önce neden okunuşunu değiştirdiğini şemsi ve kameri harfler yazımızda anlattık.
Ticaret ve liman
| İtalyanca | Arapça | Okunuşu | Arapçadaki anlamı |
|---|---|---|---|
| magazzino (depo, mağaza) | مَخَازِن | makhâzin | depolar, مَخْزَن makhzan kelimesinin çoğulu |
| dogana (gümrük) | دِيوَان | dîwân | defter, yönetim dairesi |
| tariffa (tarife) | تَعْرِيفَة | ta'rîfa | bildirme, fiyat listesi |
| arsenale (tersane, cephanelik) | دَار الصِّنَاعَة | dâr as-sinâ'a | "imalat evi" |
| ammiraglio (amiral) | أَمِير | amîr | komutan, prens |
| cotone (pamuk) | قُطْن | qutn | pamuk |
| materasso (yatak, şilte) | مَطْرَح | matrah | bir şeyin atıldığı yer, yatacak yer |
| taccuino (not defteri) | تَقْوِيم | taqwîm | takvim, almanak |
Magazzino küçük bir dil bilgisi dersi. Makhâzin bir kırık çoğul, tekili makhzan ise mekân bildiren مَفْعَل kalıbında, tıpkı مَكْتَب (maktab, büro) gibi. Türkçedeki mahzen de mektep de bu kalıbın torunları. Konuyu kök ve kalıp sistemi yazımızda ayrıntılı anlattık.
Taqwîm bize de tanıdık: Türkçede takvim. Dîwân ise iki dile iki ayrı yoldan ulaşmış. İtalyancaya hem dogana (gümrük) olarak girmiş hem de Türkçe üzerinden geçerek divano (kanepe) olmuş. Yani İtalyan evlerindeki divano, bizim divanımızın ta kendisi.
Sayılar ve bilim
| İtalyanca | Arapça | Okunuşu | Arapçadaki anlamı |
|---|---|---|---|
| zero, cifra (sıfır, rakam) | صِفْر | sifr | boş, sıfır |
| algebra (cebir) | الْجَبْر | al-jabr | yerine koyma, tamamlama |
| algoritmo (algoritma) | الْخُوَارِزْمِيّ | al-Khwârizmî | 9. yüzyılda yaşamış bir matematikçinin adı |
| alchimia (simya) | الْكِيمِيَاء | al-kîmiyâ' | kimya |
| alcol (alkol) | الْكُحْل | al-kuhl | ince toz (göz sürmesi) |
Bu tablo Türkçe konuşana neredeyse sözlük gibi gelecek: sıfır, cebir, Harezmî, kimya. Sifr İtalyancaya iki kelime vermiş: önce cifra (rakam) girmiş, zero ise Orta Çağ Latincesindeki zephirum üzerinden gelmiş. Modern Arapçada صِفْر bugün de sıfır demek.
Hikâyesi olan başka kelimeler
| İtalyanca | Arapça | Okunuşu | Arapçadaki anlamı |
|---|---|---|---|
| giraffa (zürafa) | زَرَافَة | zarâfa | zürafa |
| meschino (bayağı, zavallı) | مِسْكِين | miskîn | yoksul, zavallı |
| assassino (katil) | حَشَّاشِين | haşşâşîn | Orta Çağ'da bir tarikata verilen ad |
Miskîn üç dilde üç ayrı yüz gösteriyor. Arapçanın pek çok lehçesinde bugün "Zavallıcık!" demek için tam olarak bu kelime kullanılıyor, aynı acıma duygusuyla. İtalyancada meschino zamanla "bayağı, küçük hesaplı" anlamına kaymış. Türkçede ise miskin tembel, uyuşuk biri. Yani Arapçada birine miskîn demek tembellik suçlaması değil, acıma sözü.
Sicilya'nın yer adlarında
Sicilya'daki pek çok yer adı Arapça kelimeler taşıyor:
- قَلْعَة (qal'a, kale): Caltanissetta, Caltagirone, Calatafimi. Türkçedeki kale de aynı kelime.
- جَبَل (jabal, dağ): Gibellina. Etna'nın eski yerel adı Mongibello ise Latince mons ile Arapça jabal'ı birleştiriyor, yani "dağ dağ". Türkçede bu kelimeyi Cebelitarık'tan, "Tarık'ın dağı"ndan tanıyoruz.
Biraz daha güneyde, Maltaca Orta Çağ Sicilya'sında konuşulan Arapçadan geliyor. Latin harfleriyle yazılan tek Arapça kökenli dil bu; Avrupa Birliği'nde resmî dil olan da yalnızca o.
Arapça öğrenene ne kazandırır?
Açık konuşalım: zucchero ve magazzino ile Arapça cümle kurulmuyor. Gündelik Arapça kelimelerin çoğu yine yeni olacak, bunu Arapça öğrenmek zor mu yazımızda anlattık. Ama bu kelimeler üç şekilde işe yarıyor:
- Hafıza kancası. سُكَّر, لَيْمُون, قُطْن ve زَرَافَة ilk görüşte akılda kalıyor. Türkçe konuşan için kanca iki tane: hem İtalyancası hem Türkçesi.
- Kök örnekleri. Makhzan sizi خِزَانَة (khizâna, dolap) kelimesine götürüyor. Aynı kökten Türkçede hazine var. Amîr ise أَمَرَ (amara, emretti) fiiline, yani bizim emir kelimemize.
- Telaffuz. Sukkar'daki çift k ve zarâfa'daki r, Türkçe konuşanın zaten rahatça çıkardığı sesler.
Türkçedeki Arapça kelimelerin en tanıdıkları ve yanıltıcı olanları Türkçedeki Arapça kelimeler yazımızda. Bu kelimelerin çoğunu sesleriyle birlikte Arapça kelime listelerimizde bulabilirsiniz.
Learn Arabic uygulamamızda kelimeler konu konu ve seslendirilmiş olarak ilerliyor. Kökler ve kalıplar kendi dersinde anlatılıyor, A1'den B2'ye seviyeli okumalar da hazır. Uygulama 1 Aralık'ta çıkıyor. Çıktığı gün haber almak için bekleme listesine katılın.
Learn Arabic 1 Aralık'ta çıkıyor
Uygulama neredeyse hazır. Arap alfabesini sıfırdan öğrenecek, dil bilgisini adım adım çalışacak, 2.500'ü aşkın kelimeyi dinleyerek ezberleyecek, sonunda Halil Cibran'ın Kırık Kanatlar'ı gibi klasikleri aslından okuyacaksınız. E-posta adresinizi bırakın, uygulama çıktığı gün size haber verelim.
Sadece uygulama çıktığında tek bir e-posta göndereceğiz, o kadar.