İtalyan dili çətindirmi? Asan və çətin tərəfləri
İtalyan dili azərbaycanlı üçün ən rahat başlanan Avropa dillərindəndir: yazıldığı kimi oxunur. Vaxtı isə artikllər, feil formaları və congiuntivo aparır.
Xeyr, italyan dili çətin dil deyil. Azərbaycan dilində danışan üçün isə ən rahat başlanan Avropa dillərindən biridir: söz yazıldığı kimi oxunur, səslərin hamısı tanışdır, feil də şəxsi bizdə olduğu kimi şəkilçi ilə göstərir. Vaxtın çoxu başqa şeylərə gedir: artikllərə, çoxlu feil formasına və Azərbaycan dilində tam qarşılığı olmayan congiuntivo formasına.
Rəsmi rəqəmlər nə deyir
ABŞ Dövlət Departamenti dilləri öz əməkdaşlarının peşəkar səviyyəyə nə qədər vaxtda çatmasına görə qruplara bölür. İtalyan dili ən asan qrupdadır: 24 həftə və təxminən 552 saat dərs. İspan və fransız dilləri üçün bu müddət 30 həftə, alman dili üçün təxminən 36 həftə, rus və türk dilləri üçün 44 həftə, ərəb dili üçün isə 88 həftədir.
Bu rəqəmlər ana dili ingilis dili olanlar üçündür. Onlar latın mənşəli ortaq sözlər hesabına irəli düşürlər. Azərbaycanlılar üçün ayrıca ölçü yoxdur, amma aşağıda görəcəyiniz kimi, oxunuş və səslər tərəfində siz onlardan heç də geri qalmırsınız.
Gözlənildiyindən asan olanlar
Oxunuş. İtalyan dilində söz demək olar ki, yazıldığı kimi oxunur. Bir neçə qaydanı öyrənəndən sonra (ce “çe”, che “ke”, gn “ny” oxunur) ilk dəfə gördüyünüz sözü də düzgün oxuyacaqsınız. Fransız dilindəki oxunmayan hərflər, ingilis dilindəki gözlənilməz yazılış burada yoxdur.
Səslər. İtalyan dilində saitlər a, e, i, o, u hərfləri ilə yazılır və bu səslərin hamısı Azərbaycan dilində də var. Söz adətən aydın bir saitlə bitir, vurğusuz saitlər udulmur. İtalyan r səsi də bizimki kimi dilin ucu ilə deyilir.
Qoşa samitlər. İngilisdilli öyrənənləri ən çox yoran şeylərdən biri pala (kürək) ilə palla (top), nono (doqquzuncu) ilə nonno (baba) fərqidir. Siz isə “əli” ilə “əlli” sözlərini onsuz da fərqləndirirsiniz. Bu səs sizin üçün yenilik deyil.
Şəxs feilin sonundadır. Parlo “danışıram”, parli “danışırsan”, parliamo “danışırıq”. “Mən, sən, biz” demək lazım deyil, eynilə Azərbaycan dilində olduğu kimi.
Hal şəkilçisi yoxdur. İsim cümlədəki vəzifəsinə görə dəyişmir. Rus və ya alman dilindən sonra italyan dilinə keçən adam bunu dərhal hiss edir.
Tanış sözlər. Importante, possibile, famiglia, università: bu sözlərin çoxunu rus və ingilis dillərindən tanıyırsınız. Musiqi və mətbəx də öz payını verir: piano, opera, pasta, pizza.
Sual cümlələri. Sual üçün ayrıca söz və ya şəkilçi lazım deyil. Parli italiano? “İtalyanca danışırsan?” deməkdir, sadəcə intonasiya qalxır.
Əsl vaxt aparanlar
Artikllər və cins
Azərbaycan dilində nə qrammatik cins, nə də artikl var. İtalyan dilində isə hər isim ya kişi, ya qadın cinsindədir, artikl da həm cinsə, həm də sözün necə başlamasına görə dəyişir:
| Təkdə | Cəmdə | Nə vaxt |
|---|---|---|
| il libro | i libri | Kişi cinsli isimlərin çoxu |
| lo studente | gli studenti | s + samit və z ilə başlayan kişi cinsli isimlər |
| l'amico | gli amici | Saitlə başlayan kişi cinsli isimlər |
| la casa | le case | Qadın cinsli isimlər |
İsmi elə ilk gündən artikli ilə birlikdə əzbərləyin: libro yox, il libro. Sonradan cinsi ayrıca xatırlamaq daha çətin olur.
Önlüklər artikllə birləşir
In + la = nella (“-da” mənasında), di + il = del (“-ın”), a + i = ai (“-lara”). Bizim bir şəkilçi ilə gördüyümüz işi italyan dili ön qoşma ilə artikli birləşdirərək görür. Oxuyanda bu formaları tez tanıyırsınız, danışanda isə düzgününü seçmək vaxt aparır.
Feil formaları
Azərbaycan dilində feil şəkilçiləri qaydalıdır. İtalyan dilində isə ən çox işlənən feillərin çoxu qaydasızdır: essere (olmaq) sono, sei, è, siamo, siete, sono kimi dəyişir. Üç feil qrupu, qaydasız feillər və bir neçə keçmiş zaman bir yerə yığılanda əzbərlənəcək formaların sayı artır.
Essere, yoxsa avere?
Keçmiş zamanda bəzi feillər essere, bəziləri avere ilə qurulur, əsasən hərəkət və dəyişmə bildirən feillər essere alır:
- Ho mangiato. Yedim.
- Marco è andato. Marko getdi.
- Giulia è andata. Culiya getdi.
Essere ilə qurulanda feilin sonu mübtədaya uyğunlaşır: qadın sono andata deyir. Bundan sonra keçmiş zamanlar arasında seçim gəlir, onu passato prossimo və imperfetto fərqi yazımızda izah etmişik.
Congiuntivo
“Məncə, bu doğrudur” italyan dilində penso che sia vero olur: feil è əvəzinə sia formasına keçir. Fikir, arzu, şübhə və hiss bildirən cümlələrdə bu forma işlənir. Azərbaycan dilində onun tam qarşılığı yoxdur, ona görə ən gec mənimsənilən mövzu çox vaxt elə budur.
“Siz” və bölgələrin danışığı
Dostlara tu, tanımadığınız adama isə Lei deyilir, feil də üçüncü şəxsdə olur: Come sta? tanımadığınız adama “necəsiniz?” deməkdir. Bizim “sən” və “siz” fərqinə öyrəşmiş adam üçün anlayış tanışdır, qəribə gələn yalnız üçüncü şəxsdir. Üstəlik İtaliyanın bölgələri bir-birindən çox fərqli səslənir: Neapolun və Milanın italyan dili dərslikdəki dildən seçilir.
Öyrənməyə dəyərmi?
Bir səbəbiniz varsa, mütləq dəyər: İtaliyada oxumaq və ya işləmək, incəsənət, mətbəx, opera, ya da sadəcə ölkəni daha yaxından tanımaq. İtalyan dilində irəlilədiyinizi tez görürsünüz. Bir neçə həftədən sonra menyunu oxumaq, qəhvə sifariş etmək və sadə söhbəti izləmək mümkündür. Bu dil Dantedən Kalvinoya qədər böyük bir ədəbiyyatın da qapısını açır. Ölkənin özünü tanımaq istəyirsinizsə, İtaliyanın milli himni haqqında yazımıza baxın.
Learn Italian tətbiqimiz sizi ilk sözlərdən qrammatikaya, səviyyəyə uyğun mətnlərdən isə hər sətrin altında tərcüməsi olan italyan klassiklərinə qədər aparır. Kursa buradan başlaya bilərsiniz. Tətbiqi yükləmək pulsuzdur, bəzi kitablar və əlavə məzmun üçün öyrənərkən qazandığınız almazlar və ya Premium lazımdır.