İtaliyanın milli himni: sözləri, mənası və tarixi
İtaliya himni Fratelli d'Italia: Qoffredo Mamelinin sözləri, oxunan bənd və nəqarət sətir-sətir Azərbaycan dilində, himnin tarixi.
İtaliyanın milli himni Il Canto degli Italiani, yəni "İtalyanların nəğməsi"dir. Çoxları onu ilk sözlərinə görə Fratelli d'Italia ("İtaliya qardaşları"), ya da sadəcə l'Inno di Mameli, "Mameli himni" adlandırır. Sözləri 1847-ci ildə Genuyadan olan 20 yaşlı tələbə Qoffredo Mameli (Goffredo Mameli) yazıb, elə həmin il genuyalı bəstəkar Mikele Novaro (Michele Novaro) bu sözlərə musiqi yazıb. Gənc respublika onu 12 oktyabr 1946-cı ildə müvəqqəti himn kimi qəbul etdi, 4 dekabr 2017-ci il qanunu isə onu qəti olaraq rəsmiləşdirdi. Oxunan hissə birinci bənd və nəqarətdir.
Himnin sözləri və Azərbaycan dilində mənası
Aşağıdakı mətn İtaliya hökumətinin dərc etdiyi rəsmi mətndir. Dövlət mərasimlərində birinci bənd iki dəfə, sonra nəqarət iki dəfə oxunur.
| İtalyanca | Mənası |
|---|---|
| Fratelli d’Italia, l’Italia s’è desta; | İtaliya qardaşları, İtaliya oyandı; |
| dell’elmo di Scipio s’è cinta la testa. | başına Skipionun dəbilqəsini geydi. |
| Dov’è la vittoria? Le porga la chioma | Hanı Zəfər? Qoy saçını İtaliyaya uzatsın, |
| ché schiava di Roma Iddio la creò. | çünki Tanrı onu Romanın kənizi yaradıb. |
| İtalyanca | Mənası |
|---|---|
| Stringiamci a coorte! | Kohorta kimi sıx birləşək! |
| Siam pronti alla morte; | Ölümə hazırıq; |
| Siam pronti alla morte; | ölümə hazırıq; |
| Italia chiamò. | İtaliya çağırdı. |
Bənd qədim Roma obrazları ilə doludur. Skipion Hannibala qalib gələn sərkərdə Afrikalı Skipiondur; oyanan İtaliya onun dəbilqəsini başına geyir. Romalıların qanadlı ilahəsi Zəfər Romaya xidmət etmək üçün yaradılmışdı, indi isə gəlib Romanın varisi olan İtaliyanın qarşısında baş əyməlidir. Nəqarət dinləyənlərə üz tutur: kohorta Roma legionunun bir hissəsi idi və oxuyanlar onun kimi çiyin-çiyinə dayanacaqlarına söz verirlər.
Bəs sondakı "Sì!" haradandır?
Çoxları nəqarəti ucadan Sì! ("Bəli!") nidası ilə bitirir. Bu söz Mamelinin mətnində yoxdur. 14 mart 2025-ci il tarixli prezident fərmanı Prezidentin və ya hərbi bayrağın iştirak etdiyi mərasimlərdə və milli bayramlarda himnin necə ifa olunacağını müəyyən edir: instrumental girişsiz, birinci bənd iki dəfə və nəqarət iki dəfə, Mamelinin mətninə və Novaronun orijinal notlarına uyğun. Bu mərasimlərdə Sì deyilmir. İdman yarışları və digər ictimai tədbirlər üçün fərman daha çox sərbəstlik verir: himni hətta tam mətnlə də ifa etmək olar.
Bütün şeir beş bənddən ibarətdir, hər birindən sonra eyni nəqarət gəlir. Qalan dörd bənd əsrlərlə parçalanmış və lağa qoyulmuş italyanlardan, birlikdən və məhəbbətdən, italyanların əcnəbi hökmdarlara qarşı qalxdığı məşhur anlardan danışır; sonuncusu isə Avstriya qartalının lələklərini itirməsi ilə bitir.
Himnin tarixi
1847-ci ildə xəritədə İtaliya yox idi. Yarımada Sardiniya krallığı, Papa dövləti, İki Siciliya krallığı və bir neçə hersoqluq arasında bölünmüşdü, Lombardiya və Venesiyanı isə Avstriya idarə edirdi. Cüzeppe Madzininin qızğın tərəfdarı olan Mameli bu problemi ikinci bəndin bir sətrinə sığdırdı: perché non siam popolo, perché siam divisi, "çünki biz bir xalq deyilik, çünki bölünmüşük". Hökumətin protokol idarəsinin məlumatına görə, o, şeiri 10 sentyabr 1847-ci ildə yazıb.
Mameli mətni Turinə göndərdi; orada özü də genuyalı olan Novaro şəhər teatrlarında tenor və xormeyster işləyirdi. Novaro şeirə 24 noyabr 1847-ci ildə musiqi yazdı. Nəğmə ilk dəfə 10 dekabr 1847-ci ildə Genuyada, Oreqina məhəlləsindəki Nostra Sinyora di Loreto məbədinin qarşısında, şəhərin Habsburq işğalçılarına qarşı köhnə üsyanının xatirəsinə keçirilən mərasimdə ictimaiyyət qarşısında səsləndi. Polis onu tezliklə qadağan etdi, amma 1848-ci il üsyanlarından sonra hərbi orkestrlər və Lombardiyadakı müharibəyə yola düşən əsgərlər onu çalıb oxudular və nəğmə qısa zamanda Risorcimentonun, yəni İtaliyanın birləşməsi dövrünün ən sevilən mahnısına çevrildi. Təvazökar insan olan Novaro ən məşhur əsərindən heç bir qazanc əldə etmədi.
Mameli yazdıqlarını öz həyatı ilə təsdiqlədi. 1848-ci ilin martında o, avstriyalılarla vuruşmaq üçün 300 könüllünü Milana apardı, 1849-cu ildə isə Roma Respublikasını fransız ordusundan qorumaq üçün Cüzeppe Qaribaldiyə qoşuldu. İyunun 3-də sol ayağından yaralandı və ayağını kəsmək lazım gəldi. 6 iyul 1849-cu ildə, cəmi 21 yaşında yaranın infeksiyasından vəfat etdi. O, Romada, Canikolo təpəsindəki Mausoleo Ossario türbəsində dəfn olunub.
1861-ci ildə İtaliya birləşəndə yeni krallıq himn kimi Marcia Reale, yəni kral marşını seçdi. Respublika ruhlu Mameli nəğməsi isə buna baxmayaraq sevilməkdə davam etdi. 1862-ci ildə Cüzeppe Verdi Londondakı Beynəlxalq sərgi üçün yazdığı əsərdə İtaliyanı təmsil etmək üçün məhz bu nəğməni seçdi.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra İtaliya respublika oldu. 12 oktyabr 1946-cı ildə Alçide De Qasperinin başçılıq etdiyi Nazirlər Şurası qərara aldı ki, silahlı qüvvələr noyabrın 4-də Respublikaya and içəcək, Mameli himni isə provvisoriamente, yəni müvəqqəti olaraq milli himn olacaq. Bu "müvəqqəti" vəziyyət 71 il çəkdi. Yalnız 4 dekabr 2017-ci il tarixli 181 saylı qanun Mamelinin mətnini və Novaronun orijinal notlarını Respublikanın himni kimi tanıdı.
Himndən öyrənməyə dəyər sözlər
i fratelli: qardaşlar. Cəmdə həm də "bacı-qardaş" deməkdir, ona görə Ho due fratelli iki qardaş da ola bilər, bir qardaş və bir bacı da. Bir bacı isə una sorelladır.
s'è desta: oyandı. S'è saiti atılmış si è formasıdır, desta isə "oyaq" mənasında ədəbi sifətdir. Gündəlik italyan dilində L'Italia si è svegliata deyərdiniz; svegliarsi hər səhər işlətdiyiniz feldir: Mi sveglio alle sette (Saat yeddidə oyanıram).
l'elmo: dəbilqə. Scipio isə Scipione adının şeirdəki qısa formasıdır: şairlər ritmə uyğunlaşdırmaq üçün tez-tez son saiti və ya hecanı atırlar.
s'è cinta la testa: başını (dəbilqə ilə) qurşadı. Fel cingeredir, yəni əhatə etmək, qurşamaq. Bu kökdən olan sözlər bu gün də işlənir: la cintura kəmərdir, maşında isə Allacciate le cinture (Kəmərlərinizi bağlayın) eşidəcəksiniz.
la vittoria: zəfər, qələbə. Hər idman başlığında rast gələcəyiniz sözdür. Himndə isə ilahədir, ona görə də saçı var.
le porga: qoy (ona) təqdim etsin. Porgere uzatmaq, təqdim etmək deməkdir; le "ona" deməkdir, burada İtaliyaya. Bu fel nəzakət ifadələrində yaşayır: porgere le scuse (üzr istəmək), rəsmi məktubların sonundakı salamlarda da.
la chioma: saç, uzun saç. Şeir sözüdür; gündəlik dildə i capelli deyilir və həmişə cəmdədir.
ché: çünki. Perché sözünün vurğulu, qısa ədəbi formasıdır. Bu gün perché və ya poiché yazardınız.
schiava di Roma: Romanın kənizi. Schiavo (qul) sözünün məşhur bir varisi var: Venesiya salamı s'ciavo, yəni "(mən) sizin qulunuzam", zamanla ciao oldu. Bizdəki "qulunuzam" ifadəsini xatırladır.
Iddio la creò: Tanrı onu yaratdı. Iddio sözü Dionun köhnə, vurğulu formasıdır. Creò passato remoto, yəni nağılların və tarix kitablarının keçmiş zamanıdır; nəqarətdəki chiamò da belədir. Gündəlik danışıqda isə çox vaxt ha creato, ha chiamato eşidirsiniz.
stringiamci a coorte: kohorta kimi sıx birləşək. Stringiamci bir heca qısaldılmış stringiamoci (bir-birimizə sıxılaq) formasıdır; rəsmi mətn özü də dördüncü bənddə onu bir dəfə tam yazır. Fel stringere, yəni sıxmaqdır: stringere la mano əl sıxmaq deməkdir. Əvəzliyin felin sonuna bitişdiyinə diqqət edin: -ci "bizi, özümüzü" deməkdir.
siam pronti: hazırıq. Siam son saiti atılmış siamodur, mahnılarda bu gün də eşidəcəyiniz qısaltmadır. Pronto hər gün lazım olacaq sözdür: Sei pronto? (Hazırsan?), Pronto? isə italyanların telefona cavab verərkən dediyi sözdür.
Italia chiamò: İtaliya çağırdı. Adi nəsrdə ölkə adı artikl alır, l'Italia; şeir onu ata bilir, birinci sətirdəki Fratelli d'Italia ifadəsində olduğu kimi.
İtalyan dilini öyrənməyə davam edin
Himnin cəmi səkkiz sətrində saitin atılması da, passato remoto da, felə bitişən əvəzlik də, iki şeir qısaltması da var. Bu silsilədə başqa himnləri də oxuya bilərsiniz: Fransa himni Marselyeza və İspaniyanın milli himni. Bütün yazılarımız isə bloqumuzdadır.
Learn Italian tətbiqimiz sizi ilk sözlərdən qrammatikaya və səviyyəyə uyğun oxu mətnlərinə, oradan da italyan klassiklərinə qədər aparır. Tətbiqi yükləmək pulsuzdur, bəzi kitablar və əlavə məzmun üçün öyrənərkən qazandığınız almazlar və ya Premium lazımdır.