Mərhum Mattia Paskal: xülasə, obrazlar və məna

Borca batmış kitabxanaçı Monte-Karloda var-dövlət qazanır, qəzetdə öz ölüm xəbərini oxuyur və Adriano Meis adı ilə yeni həyata başlayır.

İtalyan dili · · 8 dəq oxu

Learn ItalianSözlərin tələffüzü, testlər və kitablar bir pulsuz tətbiqdəPulsuz yükləyin

“Mərhum Mattia Paskal” (Il fu Mattia Pascal) Luici Pirandellonun ən məşhur romanıdır. Roman 1904-cü ildə, müəllifin Nobel mükafatı almasından otuz il əvvəl çap olunub. Mattia Paskal dənizkənarı Miraniyo şəhərciyində yaşayan, müflis olmuş, evliliyindən bezmiş bir kitabxanaçıdır. Bir gün evdən qaçır, Monte-Karloda rulet masasında var-dövlət qazanır, geri qayıdanda isə qatarda açdığı qəzetdən özünü suya ataraq öldürdüyünü öyrənir. Arvadı və qayınanası sudan çıxarılan bir meyiti onun meyiti kimi tanıyıblar. Mattia da ölü qalmağa qərar verir.

Əvvəlcə adı izah etmək lazımdır, çünki kitabın bütün mətləbi oradadır. İtalyan dilində addan əvvəl gələn il fu qəbir daşlarında və rəsmi sənədlərdə rast gəldiyimiz “mərhum” sözünün qarşılığıdır. Il fu Mattia Pascal elə “mərhum Mattia Paskal” deməkdir. Bu sözün niyə seçildiyini kitabın son cümləsində anlayırsınız.

Roman italyan ədəbiyyatının ən gözəl ilk cümlələrindən biri ilə açılır:

Una delle poche cose, anzi forse la sola ch’io sapessi di certo era questa: che mi chiamavo Mattia Pascal.

Dəqiq bildiyim azsaylı şeylərdən biri, bəlkə də yeganəsi bu idi: adımın Mattia Paskal olması.

Bir neçə abzas sonra rəvayətçi sizi nəyin gözlədiyini açıq-aşkar deyir:

Giacchè, per il momento (e Dio sa quanto me ne duole), io sono morto, sì, già due volte, ma la prima per errore, e la seconda… sentirete.

Çünki hələlik (və Allah bilir buna nə qədər təəssüflənirəm) mən ölüyəm, bəli, artıq iki dəfə, birinci dəfə səhvən, ikinci dəfə isə... eşidəcəksiniz.

Obrazlar

Mattia Paskal hekayəni özü danışır və onu ibadətdən çıxarılıb şəhər kitabxanasına çevrilmiş kiçik kilsədə qələmə alır. Tənbəl, zarafatcıl, düşünmədən hərəkət edən adamdır, bir gözü də həmişə “başqa yerə baxır”. Kitab onun əlyazmasıdır və “üçüncü, sonuncu və qəti ölümündən” əlli il sonra açılmalıdır.

Adriano Meis Mattianın qatarda özünə tapdığı addır. Yanındakı iki sərnişin imperator Hadrian (Adriano) və Kamillo De Meis adlı filosof barədə mübahisə edir, ad da oradan qulağına çalınır:

Adriano Meis! Sì... Adriano Meis: suona bene...

Adriano Meis! Bəli... Adriano Meis: yaxşı səslənir...

Mattianın anası ailənin var-dövlətini yanlış adama etibar edən mülayim, aciz bir dul qadındır. Mattia onu üç sözlə təsvir edir: Santa donna, mia madre! (Mələk kimi qadın idi anam!)

Skolastika bibi (zia Scolastica) atasının bacısıdır: ərə getməmiş, sərt xasiyyətli qadın. Fırıldağı hamıdan əvvəl sezir və ayağını yerə döyə-döyə xəbərdarlıq edir:

Senti il vuoto? La talpa! la talpa!

Altdakı boşluğu eşidirsən? Köstəbək! Köstəbək!

Batta Malanya elə həmin köstəbəkdir: ailənin ayağının altını qazıyıb bunun hesabına varlanan mülk idarəçisi. Qohumunun başına gələnə görə Mattiadan cavab tələb edəndə bağırır: Mattia provveda! Mattia ripari! (Mattia lazım olanı etsin! Mattia bunu düzəltsin!)

Romilda Malanyanın qohumu olan dul Peskatorenin qızıdır. Mattia onu dostu Pomino üçün razı salmalı idi, sonda isə özü onunla evləndi. Evdəki dava-dalaşların birində anasına sarılır:

No! Tu con me, mamma! Non mi lasciare, non mi lasciare qua sola!

Yox! Sən mənimlə qal, ana! Məni tərk etmə, məni burada tək qoyma!

Dul Peskatore (Marianna Dondi, vedova Pescatore) Romildanın anası, yəni Mattianın dəhşətli qayınanasıdır. Bir vaxtlar Mattiaya məxsus olmuş evdən onu qovur: Tu e tua madre, via! Fuori di casa mia! (Sən də, anan da, rədd olun! Evimdən çıxın!)

Roberto, qısaca Berto, Mattianın varlı qızla evlənmiş yaraşıqlı qardaşıdır. Ailə müflis olanda kənarda dayanır. Mattia isə çiyinlərini çəkib onu bağışlayır: Dio l’aveva fatto così; gliene aveva dato pochino pochino, di cuore. (Allah onu belə yaratmışdı, ona ürəkdən azca, lap azca vermişdi.)

Pomino (Gerolamo Pomino, “Mino”) Mattianın utancaq uşaqlıq dostudur: Mino era come l’ombra nostra (Mino bizim kölgəmiz kimi idi).

Anselmo Paleari Romadakı ev sahibidir: ruh çağırmağa və fəlsəfəyə aludə, mehriban bir qoca. Gecələr uzun-uzadı danışır və arabir dinləyicisinin yatıb-yatmadığını yoxlayır: Dorme, signor Meis? (Yatırsınız, cənab Meis?)

Adriana Palearinin gənc qızıdır: utancaq, dindar və dürüst. Mattia ən çox onu incidir. Adriana belə deyir:

Voglio liberar la mia casa dall’ignominia di quell’uomo!

Evimi o adamın biabırçılığından xilas etmək istəyirəm!

Terentsio Papiano Adriananın yeznəsidir, arvadı ölüb. Pul xatirinə Adriana ilə evlənmək istəyir, üstəlik oğrudur. Mattia onu il vostro indegno genero (sizin o layiqsiz kürəkəniniz) adlandırır.

Don Eligio Pellegrinotto indi kitabxananı idarə edən, Mattianı yazmağa həvəsləndirən və romanda son ciddi sözü deyən keşişdir.

Xülasə

Miraniyo: birinci həyat (1-5-ci fəsillər)

Mattia ilə Berto Miraniyoda varlı və ərköyün böyüyürlər, Malanya isə səssizcə analarının malını talayır. Mattia Pominoya Romildanın könlünü almaqda kömək etmək istəyir, amma qıza özü aşiq olur və Romilda ondan hamilə qalır. Eyni vaxtda Malanyanın uşaq doğmadığına görə günahlandırdığı gənc arvadı Oliva da hamilədir, uşağın atası da yenə Mattiadır. Malanya Olivanın uşağını öz övladı kimi qəbul edir və Mattianı Romilda ilə evlənməyə məcbur edir.

Mattia yoxsullaşır, Romilda və qəzəbli qayınanası ilə bir evdə yaşayır. Pominonun təklifi və atasının köməyi ilə ayda altmış lirəyə kitabxanaçı işinə düzəlir: çürüyən kitablar və siçovullar arasında. Romilda əkiz qız doğur. Biri bir neçə gün sonra ölür, digəri isə bir yaşına çatmamış, Mattianın anası ilə eyni gündə. Evdəki bir davadan sonra Mattia qardaşının dəfn üçün göndərdiyi beş yüz lirə ilə yola çıxır. Niyyəti gəmi ilə Amerikaya getməkdir.

Monte-Karlo və qəzet (6-7-ci fəsillər)

Nitsada cəsarəti tükənir, təsadüfən Monte-Karloya gedib çıxır və udur. On iki gün dalbadal kazinoya gedir və təxminən səksən iki min lirə ilə oradan ayrılır. Evə qayıdarkən qatarda qəzet açır: Stiyadakı fermasında, dəyirman arxında meyit tapılıb və intihar etmiş kitabxanaçı Mattia Paskal kimi tanınıb. Növbəti stansiyada vaqondan düşür və hər şeyi anlayır:

Ero morto, ero morto: non avevo più debiti, non avevo più moglie, non avevo più suocera: nessuno! libero! libero! libero!

Ölmüşdüm, ölmüşdüm: daha nə borcum vardı, nə arvadım, nə qayınanam: heç kimim! Azad idim! Azad! Azad!

Adriano Meis (8-9-cu fəsillər)

Saqqalını qırxır, saçını qısaltdırır, özünə keçmiş uydurur (Argentinada doğulub, babasının yanında böyüyüb) və İtaliyanı, Almaniyanı gəzir. Azadlıq tezliklə tənhalığa çevrilir. Milanda bir küçük belə almır, çünki it vergisi ödəməli olacaq, o isə artıq heç kimə heç nə ödəmir. Yalan danışmadan əsl dost qazana bilmir. Dumanlı bir qış axşamı nəyə çevrildiyini bir ifadə ilə deyir: Forestiere della vita, Adriano Meis. (Həyata yad adam, Adriano Meis.)

Roma (10-15-ci fəsillər)

Via Ripettada, çayın üstündəki evdə Anselmo Palearidən otaq kirayələyir. Paleari ruh haqqında nəzəriyyələrini danışır, mediumla ruh çağırma seansları keçirir və müasir faciənin qədim faciədən nə ilə fərqləndiyini izah edir. Kukla teatrını təsəvvür edin: Orest qisas almağa hazırlaşanda birdən kağız göy yırtılır:

Oreste, insomma, diventerebbe Amleto. Tutta la differenza, signor Meis, fra la tragedia antica e la moderna consiste in ciò, creda pure: in un buco nel cielo di carta.

Bir sözlə, Orest Hamletə çevrilərdi. Qədim faciə ilə müasir faciə arasındakı bütün fərq, cənab Meis, inanın, bundadır: kağız göydəki bir deşikdə.

Mattia çəp gözünü əməliyyat etdirir və qırx gün qaranlıq otaqda qalır. Adrianaya aşiq olur və seans zamanı onu öpür. Sonra otağından on iki min lirə yoxa çıxır. Pulu Papianonun götürdüyünü bilir, amma şikayət edə bilmir: sənədi olmayan adam polisə gedə bilməz. Adriana ilə də evlənə bilməyəcəyini anlayır, çünki qanun qarşısında mövcud deyil.

Xəbərdarlıq: xülasənin qalan hissəsi sonluğu açır.

İkinci ölüm (16-cı fəsil)

Bir ispan rəssam onu təhqir edir, Mattia isə duelə belə çıxa bilmir, çünki mövcud olmayan adama heç kim sekundant olmaz. Gecə küçələri dolaşarkən qərara gəlir ki, ölməli olan Adriano Meisdir. Şlyapasını və əsasını bir qeydlə birlikdə Marqerita körpüsünün (Ponte Margherita) məhəccərinə qoyur və Pizaya gedən qatara minir.

Qayıdış (17-18-ci fəsillər)

Əvvəlcə Bertonun villasına baş çəkir. Qardaşı göz yaşlarından sonra yerinə düşən bir söz oyunu tapır: Mattia, l’ho sempre detto io, Mattia, matto... Matto! matto! matto! (Mattia, həmişə demişəm, Mattia, dəli... Dəli! Dəli! Dəli!) İtalyanca matto “dəli” deməkdir, Mattia adına da çox oxşayır. Sonra qisas almaq üçün Miraniyoya gəlir və Romildanın Pomino ilə evləndiyini, kiçik bir qızlarının olduğunu görür. Uşağı görəndə fikrindən daşınır. Dan yeri ağaranda Romilda ona qəhvə dəmləyir və xırda bir şeyi xatırlayır: Tu, al solito, senza zucchero, è vero? (Sən həmişəki kimi şəkərsiz, elə deyilmi?) Mattia arvadından onların xeyrinə əl çəkir, onu güclə tanıyan şəhərin içindən keçib Skolastika bibinin yanına köçür. Don Eligio ilə birlikdə kitabxanada hekayəsini yazır, arabir də üstündə öz adı yazılmış qəbri ziyarət edir. Bir yad adam ondan əslində kim olduğunu soruşanda romanın son cümləsi ilə cavab verir:

Eh, caro mio... Io sono il fu Mattia Pascal.

Eh, əzizim... Mən mərhum Mattia Paskalam.

“Mərhum Mattia Paskal” nədən bəhs edir

Ad həyat deyil

Mattia elə bilir ki, adını itirməklə zəncirlərindən də qurtulur. Əslində isə adı olmayan adam evlənə, məhkəməyə müraciət edə, duelə çıxa, nəyəsə sahib ola bilmir, hətta soyulanda belə şikayət edə bilmir. Don Eligio bunu sadə dillə deyir: fuori della legge e fuori di quelle particolarità, liete o tristi che sieno, per cui noi siamo noi, caro signor Pascal, non è possibile vivere (qanundan kənarda və bizi biz edən o sevincli və ya kədərli xırdalıqlardan kənarda, əziz cənab Paskal, yaşamaq mümkün deyil). Kimliyimizi bizə başqalarının verdiyi fikrinə Pirandello ömrü boyu qayıdıb, ən məşhuru da “Müəllif axtaran altı personaj” və “Biri, heç kim və yüz min” əsərləridir.

Kölgə

Romada, oğurluqdan sonra Mattia küçədə öz kölgəsinə baxır və onu tapdalamaq istəyir: Ma io no, io non potevo calpestarla, l’ombra mia (Amma mən yox, mən onu tapdalaya bilməzdim, öz kölgəmi). Adriano Meis elə o kölgədir: arxasında canlı bədən olmayan, insan şəklində bir cizgi.

Fəlakətə gülmək

Pirandello öz üsulunu umorismo adlandırırdı və romanda bu üsul bütün gücü ilə işləyir. Skolastika bibi dul Peskatorenin üzünə bir topa çörək xəmiri yapışdırandan sonra cırmaqlanmış, xəmirə bulaşmış Mattia gülməyə başlayır və deyir: Posso dire che da allora ho fatto il gusto a ridere di tutte le mie sciagure (Deyə bilərəm ki, o vaxtdan bütün bəlalarıma gülməyin dadını aldım). Roman ölüm, yas və uğursuzluq haqqındadır, amma həm də çox gülməlidir.

İtalyan dilini öyrənənlər üçün niyə yaxşı kitabdır (B2 və yuxarı)

Əsl romandır, amma nəhəng deyil. Nəşrimizdə təxminən 74 000 söz və 18 fəsil var, fəsillərin çoxu qısadır. Uyğunlaşdırılmış oxu kitablarından sonra növbəti addımdır və B2 və yuxarı səviyyəyə daha uyğundur.

Birinci şəxsdə yazılıb və sizinlə danışır. Mattia oxucuya müraciət edir (sentirete, eşidəcəksiniz), Don Eligio ilə və özü ilə mübahisə edir. Tonu söhbətcil və istehzalıdır, söz ehtiyatı zəngin olsa da izləmək asandır.

Passato remoto üzərində qurulub. Hekayə hər şey bitəndən sonra danışıldığı üçün keçmiş zaman passato remoto, yəni italyan dilinin ədəbi keçmiş zamanıdır: Fui, per circa due anni... (Təxminən iki il... idim), cedetti e sposai (təslim oldum və evləndim), Scelsi allora Roma (Onda Romanı seçdim). Danışıq dilindəki passato prossimo zamanını bilən öyrənən bu ədəbi zamanı demək olar ki, hər səhifədə görəcək və onu tanımağı öyrənməyin ən yaxşı yolu da budur.

Köhnə, Toskana üslublu formalar. Pirandello che io yerinə ch’io, dei miei yerinə de’ miei (de’ miei concittadini, həmşəhərlilərimin), siano yerinə sieno, in strada yerinə in istrada yazır, noja, bujo və pajo sözlərini də j ilə yazır. Bunların köhnə yazılış olduğunu bildikdən sonra çətinlik yaratmır, həm də həmin dövrün bütün italyan nəsrində qarşınıza çıxacaq.

İtalyan dilini öyrənmək üçün kitablar siyahımızda da əsl romanlara keçmək istəyənlərə bu kitabı tövsiyə edirik.

İtalyanca oxuyun

“Mərhum Mattia Paskal” ad üstündə zarafatla başlayır, öz qəbrini ziyarət edən adamla bitir və sona qədər əlinizdən yerə qoymaq istəmirsiniz. Learn Italian tətbiqimizdə “Mərhum Mattia Paskal” və daha dörd italyan klassiki tam mətnlə, hər sətrin altında tərcüməsi ilə var. Ora çatmaq üçün lazım olan söz ehtiyatı və qrammatika da tətbiqdədir. Tətbiqi yükləmək pulsuzdur, bəzi kitablar və əlavə məzmun üçün öyrənərkən qazandığınız almazlar və ya Premium lazımdır.