Rus dilində ты və вы: “sən” nə vaxt, “siz” nə vaxt deyilir?

Rus dilində ты bizim “sən”, вы isə “siz”dir, sistem də Azərbaycan dilindəkinə çox oxşayır. Ты ailə, dostlar, uşaqlar və yaşıdlarla sərbəst danışanda işlənir. Вы tanımadığınız böyüklərə, yaşca böyüklərə, müəllimlərə, həkimlərə, rəsmi şəxslərə və ad-ata adı ilə müraciət etdiyiniz hər kəsə deyilir. Bizdə olduğu kimi, вы həm də sadəcə cəmdir: iki dostunuza da вы deyirsiniz. Şübhə edəndə вы deyin, bu, heç vaxt səhv sayılmır.

Azərbaycan dilli öyrənən üçün əsas iş ты və вы-nin özü deyil, ona bağlı formalar və bir neçə mədəni fərqdir.

Qısa cədvəl

	ты	вы
Kimə	Bir nəfərə, səmimi	Bir nəfərə nəzakətlə, ya da istənilən qrupa
İndiki zaman	ты знаешь (bilirsən)	вы знаете (bilirsiniz)
Keçmiş zaman	ты был, ты была (idin)	вы были (idiniz), bir nəfərə də
Əmr forması	скажи (de)	скажите (deyin)
Təsirlik, yiyəlik	тебя	вас
Yönlük	тебе	вам
Yiyəlik əvəzliyi	твой, твоя, твоё (sənin)	ваш, ваша, ваше (sizin)
Salam	Привет! və ya Здравствуй!	Здравствуйте!

Feil: bizdəki kimi cəm

Burada Azərbaycan dili sizə birbaşa kömək edir. Biz bir nəfərə nəzakətlə müraciət edəndə də feili cəmdə işlədirik: “Siz bilirsiniz?” Rus dilində də eynidir:

• Ты знаешь, где вокзал? (Vağzalın harada olduğunu bilirsən?) dosta.
• Вы знаете, где вокзал? (Vağzalın harada olduğunu bilirsiniz?) tanımadığınız adama.
• Вы пришли вовремя. (Vaxtında gəldiniz.)

Hətta sifət də bizdəki kimi davranır. Biz “Siz haqlısınız”, “Siz hazırsınız?” deyirik, rus dilində qısa sifət də cəmə keçir:

• Вы правы. (Siz haqlısınız.)
• Вы готовы? (Hazırsınız?)

Cins harada qayıdır

Azərbaycan dilində cins yoxdur, ona görə burada diqqətli olmaq lazımdır. Ты ilə keçmiş zamanda feil cinsə görə dəyişir:

• Ты был дома? (Evdə idin?) kişiyə
• Ты была дома? (Evdə idin?) qadına

Вы ilə isə feil həmişə cəmdədir, cins görünmür: Вы были дома? (Evdə idiniz?) həm kişiyə, həm qadına.

Tam sifətlər və isimlər isə real insanla uzlaşır:

• Вы такой добрый. (Siz çox mehribansınız.) kişiyə
• Вы такая добрая. qadına
• Вы такие добрые. qrupa

Gündəlik ifadələr iki formada

ты	вы	Azərbaycan dilində
Как тебя зовут?	Как вас зовут?	Adın nədir? / Adınız nədir?
Как у тебя дела?	Как у вас дела?	Necəsən? / Necəsiniz?
Спасибо тебе.	Спасибо вам.	Sağ ol. / Sağ olun.
Извини.	Извините.	Bağışla. / Bağışlayın.
Садись.	Садитесь.	Otur. / Buyurun, oturun.
Это твоя сумка?	Это ваша сумка?	Bu, sənin çantandır? / Bu, sizin çantanızdır?
Пока!	До свидания!	Hələlik! / Salamat qalın!

До свидания hər iki halda işlənir, пока isə yalnız “sən” dediyiniz adamlara.

“Elçin müəllim” yox, ad və ata adı

Biz böyüklərə adla və hörmət sözü ilə müraciət edirik: “Elçin müəllim”, “Leyla xanım”. Rus dilində belə hörmət sözü yoxdur. Onun yerini ad və ata adı tutur:

• Анна Сергеевна, вы не знаете, где ключи? (Anna Sergeyevna, açarların harada olduğunu bilmirsiniz?)
• Иван Петрович, вы свободны? (İvan Petroviç, boşsunuz?)

Sovet dövründə Azərbaycanda da rəsmi yerlərdə “Məmməd Əliyeviç” kimi müraciət geniş yayılmışdı, ona görə bu forma bir çox oxucuya tanış gələcək. Господин və госпожа isə gündəlik danışıqda işlənmir, rəsmi sənəd və nitq dilidir. Mağazada sadəcə Извините, ... deyib вы ilə davam etmək kifayətdir.

Вы kimə deyilir

• Tanımadığınız böyüklərə: satıcılara, ofisiantlara, küçədəki adamlara.
• Yaşlılara, müəllimlərə, həkimlərə və rəsmi şəxslərə.
• Ad və ata adı ilə çağırdığınız hər kəsə.
• Rəsmi iş yerində müdirə və həmkarlara, onlar başqa təklif edənə qədər.
• Rəsmi məktubda bir nəfərə çox vaxt böyük hərflə: Благодарю Вас за помощь. (Köməyinizə görə Sizə təşəkkür edirəm.) Bu, bizim məktublardakı böyük hərfli “Siz”in eynisidir.

Ты kimə deyilir

• Ailəyə, dostlara, uşaqlara. Böyük uşağa ты deyir, uşaq isə tanımadığı böyüyə вы.
• Sinif və kurs yoldaşlarına, gənclərə, demək olar ki, ilk sözdən.
• Ev heyvanlarına və Allaha: rus duaları da Allaha ты ilə müraciət edir, bizim “Allahım, Sən...” kimi.
• Valideynlərə. Burada fərq var: bir çox Azərbaycan ailəsində ataya, anaya, nənə-babaya “siz” deyilir, Rusiyada isə bu gün demək olar ki, hamı valideynlərinə ты deyir. Klassik romanlarda isə zadəgan ailələrinin uşaqlarının valideynlərinə вы dediyini tez-tez görəcəksiniz.

“На ты” və “на вы”

Ruslar münasibətin özünü də bu ifadələrlə adlandırır. Bu, bizim “sənli-mənli olmaq” ifadəmizə yaxındır:

• Мы на ты. (Bir-birimizə “sən” deyirik.)
• Мы с ним на вы. (Onunla bir-birimizə “siz” deyirik.)
• Можно на ты? (“Sən” deyə bilərəmmi?)
• Давайте перейдём на ты. (Gəlin “sən”ə keçək.) Nəzakətli давайте işlənir, çünki soruşan anda hələ вы ilə danışırsınız.

Keçidi adətən yaşca böyük olan, iş yerində vəzifəcə yuxarıda olan və ya köhnə etiketə görə qadın təklif edir. Gənclər arasında bu, çox vaxt heç danışılmadan baş verir. Məclislərdə köhnə выпить на брудершафт adətinə də rast gəlmək olar: iki nəfər qollarını bir-birinə keçirib içir və o andan “sən” deyirlər.

Тыкать feili kiməsə “sən” demək deməkdir, çox vaxt kobudluq çaları ilə. Не тыкайте мне! (Mənə “sən” deməyin!) hirslənmiş bir yad adamın cümləsidir.

Ты-dan вы-ya geri qayıtmaq nadir hadisədir: soyuqluq, inciklik və ya qəsdən rəsmi rola qayıdış deməkdir. Klassik romanlarda belə an çox vaxt dialoqdan daha çox şey deyir.

Tipik səhvlər

Вы ilə tək feil. Вы знаете, вы знаешь yox. Вы были, вы был yox. Bu səhv bizdə nadirdir, çünki “siz bilirsən” deməzsiniz, amma tələsəndə olur.

Cinsi unutmaq. Qadın özündən danışanda я была, я устала (yoruldum) deyir, я был, я устал yox. Dostunuz qadındırsa, ты была.

Bir cümlədə formaları qarışdırmaq. Здравствуйте, как у тебя дела? nəzakətlə başlayıb ты-ya sürüşür. Birini seçin: Здравствуйте, как у вас дела? və ya Привет, как у тебя дела?

Xidmət işçisinə ты. Tanımadığınız ofisianta və ya satıcıya ты demək kobud səslənir. Вы və извините işlədin.

Davam edin

Əvəzlikləri və gündəlik ifadələri səsli söz siyahılarımızda məşq edə bilərsiniz: ilk addımlar, yiyəlik əvəzlikləri və danışıq ifadələri. Alman dilindəki eyni sual üçün du və Sie yazımıza baxın.

Klassik əsərlər ты və вы ilə doludur, iki qəhrəmanın formanı dəyişdiyi an isə çox vaxt söhbətin özündən çox şey deyir. Learn Russian tətbiqimiz sizi əlifbadan və ilk sözlərdən səviyyəli mətnlərə, oradan da hər sətrin altında tərcüməsi olan Dostoyevski və Tolstoya qədər aparır. Tətbiqi yükləmək pulsuzdur, bəzi kitablar və əlavə məzmun üçün öyrənərkən qazandığınız almazlar və ya Premium lazımdır.