Türk dilində -di və -miş fərqi: azərbaycanlılar üçün izah

Türk dilində -di gördüyünüz, -miş eşitdiyiniz və sonradan bildiyiniz iş üçündür. Bizim -dı, -mış, -ıb ilə fərqlər, “yemisən?” tələsi və nümunələr.

Türk dili · · 5 dəq oxu

Learn TurkishSözlərin tələffüzü, testlər və kitablar bir pulsuz tətbiqdəPulsuz yükləyin

Türk dilində iki sadə keçmiş zaman var və onların fərqi vaxtda yox, məlumatın mənbəyindədir. -di gördüyünüz, etdiyiniz və dəqiq bildiyiniz şey üçündür: Ali dün geldi. (Əli dünən gəldi.) -miş isə başqasından eşitdiyiniz, əlamətlərdən nəticə çıxardığınız və ya yenicə fərqinə vardığınız şey üçündür: Ali dün gelmiş. (Deyilənə görə, Əli dünən gəlib.) Türk qrammatikası bunlara görülen geçmiş zaman və duyulan geçmiş zaman deyir.

Azərbaycanlı üçün bu cüt tanışdır: bizdə də şühudi keçmiş (“-dı”) və nəqli keçmiş (“-mış, -ıb”) var. Amma eyni görünən iki sistem tam üst-üstə düşmür. Bizim nəqli keçmiş həm “eşitmişəm” mənasını, həm də “iş görülüb, nəticəsi göz qabağındadır” mənasını daşıyır. Türk dilində -miş isə əsasən birinci mənadadır. Azərbaycanlıların türk dilində ən çox buraxdığı səhv də buradan qaynaqlanır.

Qısa cədvəl

-di -miş
Nə deyir Görmüsünüz və ya dəqiq bilirsiniz Eşitmisiniz, nəticə çıxarmısınız və ya yenicə fərqinə varmısınız
Azərbaycan dilində çox vaxt -dı: gəldi -ıb, -mış, imiş: gəlib, gəlmiş, xəstə imiş
Nümunə Ali dün geldi. (Əli dünən gəldi.) Ali dün gelmiş. (Deyilənə görə, Əli dünən gəlib.)
Formalar -dı, -di, -du, -dü (kar samitdən sonra -tı, -ti, -tu, -tü) -mış, -miş, -muş, -müş
Adətən nə üçün Öz xatirələriniz, şahidi olduğunuz hadisələr, məlum faktlar Ötürülən xəbər, əlamətdən nəticə, təəccüb, nağıllar

Formalar və bizdən fərqi

Hər iki şəkilçi ahəng qanununa tabedir, eynilə bizdə olduğu kimi. Bir fərq isə yazıda dərhal gözə dəyir: türk dilində -di şəkilçisi kar samitdən (f, s, t, k, ç, ş, h, p) sonra -ti olur. Azərbaycan dilində isə “d” dəyişmir:

Azərbaycan dilində Türk dilində
getdi gitti
etdi etti
içdi içti
yazdı yazdı
tutdu tuttu

-miş şəkilçisinin “m” səsi heç vaxt dəyişmir: gitmiş, yapmış.

Şəxs sonluqları da bir az fərqlidir. Gelmek (gəlmək) feili:

-di -miş Azərbaycan dilində
ben (mən) geldim gelmişim gəldim, gəlmişəm
sen (sən) geldin gelmişsin gəldin, gəlmisən
o (o) geldi gelmiş gəldi, gəlib
biz (biz) geldik gelmişiz gəldik, gəlmişik
siz (siz) geldiniz gelmişsiniz gəldiniz, gəlmisiniz
onlar (onlar) geldiler gelmişler gəldilər, gəliblər

Fərqə diqqət edin: bizdə gəlmişəm, türk dilində gelmişim. Bizdə üçüncü şəxsdə gəlib daha çox işlənir, türk dilində isə gelmiş.

İnkar: zaman şəkilçisindən əvvəl -me / -ma gəlir: gelmedim (gəlmədim), gelmemiş (deyilənə görə, gəlməyib). Sual: Geldin mi? (Gəldin?) cümləsində şəxs sonluğu mi ədatından əvvəl gəlir, -miş ilə isə sonra: Gelmiş misin?

“Yemisən?” tələsi

Azərbaycan dilində “Yemək yemisən?” deyə soruşuruq, cavab da “Hə, yemişəm” olur. Burada heç bir “eşitmişəm” mənası yoxdur: sadəcə iş görülüb, nəticəsi indi vacibdir. Türk dilində isə bu sual -di ilə verilir:

  • Yemek yedin mi? Evet, yedim. (Yemək yemisən? Hə, yemişəm.)
  • Bu filmi izledin mi? (Bu filmə baxmısan?)
  • Ödevini bitirdin mi? (Tapşırığı bitirmisən?)

Azərbaycanlı bunu Yemek yemiş misin? kimi qursa, türk qulağı onu təəccüb və ya şübhə kimi eşidir, sanki “demə, sən yemək yemisən?” deyirsiniz. Qayda sadədir: nəticəni soruşursunuzsa və ya öz etdiyinizi deyirsinizsə, türk dilində -di seçin, bizdə “-mış” desək də.

-di nə vaxt işlənir

Öz təcrübəniz. Dün sinemaya gittim. (Dünən kinoya getdim.)

Şahidi olduğunuz hadisələr. Maç 2-1 bitti. (Oyun 2:1 bitdi.) Oyuna baxmısınız, deməli -di.

Hamının dəqiq bildiyi faktlar. İstanbul 1453'te fethedildi. (İstanbul 1453-cü ildə fəth olundu.)

Nəticəni soruşan suallara cavab. Yemek yedin mi? Evet, yedim. Yuxarıda gördüyünüz kimi, bizim “yemişəm” burada türk dilində yedim olur.

-miş nə vaxt işlənir

Başqasından eşitdiyiniz xəbər. Duydun mu? Ayşe evlenmiş! (Eşitdin? Ayşə ərə gedib!) -di ilə Ayşe evlendi desəniz, elə səslənir ki, sanki toyda olmusunuz və ya xəbəri ilk ağızdan bilirsiniz.

Əlamətdən çıxarılan nəticə. Yerler ıslak, gece yağmur yağmış. (Yer yaşdır, gecə yağış yağıb.) Yağışı görməmisiniz, yalnız nəticəsini görürsünüz. Burada bizim “-ıb” ilə türk -miş şəkilçisi tam üst-üstə düşür.

Təəccüb və birdən fərqinə varmaq. Aa, saat on olmuş! (Ay, saat on olub!) Çok büyümüşsün! (Nə böyümüsən!) Heç kim heç nə deməyib, siz sadəcə fərqinə varmısınız.

Fərqinə varmadan etdiyiniz iş. Telefonumu evde unutmuşum. (Telefonumu evdə unutmuşam.) Uyuyakal*mışım.* (Yuxuda qalmışam.) Birinci şəxsdə -miş yalnız o vaxt məna verir ki, öz etdiyinizin həmin anda fərqində olmamısınız.

Nağıllar, lətifələr, əfsanələr. Türk nağılları Bir varmış, bir yokmuş... sözləri ilə başlayır, bizim “Biri var idi, biri yox idi” kimi. Fərqə baxın: biz nağılı “idi” ilə açırıq, türklər -miş ilə. Molla Nəsrəddin lətifələri də türk dilində başdan sona -miş ilə danışılır: Bir gün Nasreddin Hoca eşeğine ters binmiş. (Bir gün Molla Nəsrəddin eşşəyinə tərsinə minir.)

İsim və sifətlərlə

Eyni cüt isim və sifətlərə qoşulanda “idi” və “imiş” mənasını verir. Saitdən sonra araya y girir. Bu hissə Azərbaycan dilinə ən yaxın olanıdır: -di bizim “idi”, -miş isə “imiş” ilə qarşılanır.

  • Ev çok büyük*tü.* (Ev çox böyük idi.) Görmüsünüz.
  • Ev çok büyük*müş.* (Deyirlər, ev çox böyükmüş.) Burada -miş indiki zamanı da bildirə bilər: eşitdiyiniz şey indi də doğrudur.
  • Dün hasta*ydım.* (Dünən xəstə idim.)
  • Ahmet hasta*ymış.* (Eşitmişəm, Əhməd xəstə imiş.)
  • Bu yemek çok güzel*miş!* (Bu yemək nə dadlı imiş!) İlk dəfə dadanda deyilir.

Azərbaycanlıların tez-tez etdiyi səhvlər

Nəticə bildirən hər “-mışam”ı -miş ilə vermək. “Bu kitabı oxumuşam” türk dilində çox vaxt Bu kitabı okudum olur. Okumuşum desəniz, sanki kitabı oxuduğunuzu indi kimdənsə öyrənmisiniz.

Öz xatirələrinizi -miş ilə danışmaq. Dün sinemaya gitmişim elə səslənir ki, kinoya getdiyinizi başqasından eşitmisiniz. Öz gününüz gittim olur.

Xəbəri -di ilə ötürmək. Dostunuz Mertin işdən çıxdığını deyibsə, bunu başqasına Mert işten ayrılmış deyə ötürmək təbiidir. Mert işten ayrıldı dəqiq bildiyinizi iddia edir.

Samit dəyişməsini unutmaq. Yaptı, gitti, içti, konuştu, heç vaxt yapdı, gitdi yox. Bizim “getdi, içdi” vərdişimiz burada türk yazısına sızır. Bu dəyişmə yalnız -di şəkilçisinə aiddir: yapmış, gitmiş.

Şəxs sonluğunu öz dilimizdəki kimi yazmaq. Gelmişim, gelmişem yox. Gelmişsin, gelmisin yox: türk dilində burada iki “s” yazılır.

Suallar

-miş şübhə və ya kobudluq bildirirmi? Özlüyündə yox. O, sadəcə məlumatın ikinci əldən gəldiyini bildirir. İstehzalı tonla isə şübhə kimi səslənə bilər: Çok zenginmiş! “Demə, çox varlıymış!” mənasını verə bilər. Bizim “imiş” də eyni cür işləyir.

-mişti nədir? Başqa bir keçmiş hadisədən əvvəl artıq baş vermiş iş üçün: Ben geldiğimde o çoktan çıkmıştı. (Mən gələndə o çoxdan çıxmışdı.) Bizim “-mışdı” ilə eynidir.

Bəs -iyordu? Davam edən keçmiş iş üçün: Ben geldiğimde o yemek yiyordu. (Mən gələndə o yemək yeyirdi.) Bizim “-ırdı” formasının qarşılığıdır.

-miş sifət kimi də işlənirmi? Bəli, bitmiş vəziyyəti təsvir edir: kızarmış ekmek (qızardılmış çörək), haşlanmış yumurta (bişmiş yumurta).

Davam edin

-di və -miş fərqini ən tez hekayə oxuyanda hiss edirsiniz, çünki hekayəçinin seçimi kimin nəyi gördüyünü göstərir. Gözəl nümunə Səbahəddin Əlinin romanıdır, onu “Kürk mantolu Madonna” haqqında yazımızda izah etmişik. Türk dilinin bizdən başqa harada ayrıldığını türk dili çətindirmi yazısında oxuya bilərsiniz.

Learn Turkish tətbiqində ilk sözlərdən başlayırsınız, səviyyənizə uyğun mətnlərə, oradan da hər sətrin altında tərcüməsi olan türk ədəbiyyatına keçirsiniz. Kursa buradan başlaya bilərsiniz. Tətbiqi yükləmək pulsuzdur, bəzi kitablar və əlavə məzmun üçün öyrənərkən qazandığınız almazlar və ya Premium lazımdır.