Türkiyə himni: İstiqlal marşının sözləri və mənası

Türkiyə himni İstiklal Marşının sözləri və mənası: Mehmet Akif Ersoyun 1921-ci il şeiri sətir-sətir, tarixi və aldadıcı oxşar sözlər.

Türk dili · · 6 dəq oxu

Learn TurkishSözlərin tələffüzü, testlər və kitablar bir pulsuz tətbiqdəPulsuz yükləyin

Türkiyənin milli himni İstiklal Marşı, yəni "İstiqlal marşı"dır. Sözləri şair Mehmet Akif Ersoy yazıb, Ankaradakı Böyük Millət Məclisi isə onu 12 mart 1921-ci ildə, Qurtuluş müharibəsinin ən qızğın çağında qəbul edib. Bu gün səslənən musiqi Osman Zeki Üngöründür və 1930-cu ildən rəsmidir. Şeir on bənddən ibarətdir, amma yalnız ilk ikisi oxunur: dövlət mərasimlərində, məktəblərdə bayraq qaldırılanda və matçlardan əvvəl.

Azərbaycanlı bu himni dinləyəndə sözlərin çoxunu tərcüməsiz anlayır. Elə buna görə də aldanmaq asandır: bəzi sözlər bizdəki kimi yazılır, amma başqa məna verir, bəziləri isə bu gün Türkiyədə də az işlənən Osmanlı sözləridir. Aşağıda əvvəlcə hər sətrin Azərbaycan dilində mənasını, sonra da bu fərqlərin izahını tapacaqsınız.

Himnin sözləri və Azərbaycan dilində mənası

Mətni Türkiyə Böyük Millət Məclisinin nəşrinə əsasən, 1921-ci ilin martında rəsmi qəzetdə çap olunduğu kimi veririk. Bəzi saitlərin üstündəki işarə (hilâl, istiklâl) köhnə yazıda uzun saiti göstərir; bu gün çox vaxt hilal və istiklal yazılır.

Osmanlı rəsmi qəzetinin ilk səhifəsi, üzərində ərəb əlifbası ilə İstiklal Marşının mətni
Himn 21 mart 1921-ci ildə Cerîde-i Resmiye rəsmi qəzetində hələ ərəb əlifbası ilə çap olunub. Cerîde-i Resmiye, 1921. İctimai mülkiyyət.

Birinci bənd

Türkcə Mənası
Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak; Qorxma! Bu şəfəqlərdə dalğalanan al bayraq sönməz,
Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak. yurdumun üstündə tüstülənən ən son ocaq sönməyincə.
O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak; O, mənim millətimin ulduzudur, parlayacaq;
O benimdir, o benim milletimindir ancak. o mənimdir, yalnız mənim millətimindir.

İkinci bənd

Türkcə Mənası
Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilâl Qaşlarını çatma, qurban olum, ey nazlı hilal,
Kahraman ırkıma bir gül! Ne bu şiddet, bu celâl? qəhrəman millətimə gülümsə! Bu nə hiddət, bu nə qəzəb?
Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helâl. Yoxsa tökülən qanlarımız sənə halal olmaz.
Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklâl. İstiqlal Haqqa tapınan millətimin haqqıdır.

Şair bayrağa müraciət edir. Birinci bənddə xalqı arxayın salır: ölkədə bir evin ocağı yandıqca bayraq dalğalanacaq. İkinci bənddə bayraqdakı ayparaya üz tutur və ondan qaşlarını çatmamağı xahiş edir, sanki o, uğrunda vuruşan insanlardan inciyib. Son sətirdə söz oyunu var: hak "haqq, hüquq" deməkdir, böyük hərflə yazılan Hak isə Allahın adlarından biridir. Bu oyun bizə tanışdır, çünki Azərbaycan dilində də haqq və Haqq eyni cütü yaradır.

Himnin tarixi

1920-ci ildə Türkiyə Qurtuluş müharibəsi aparırdı və Ankaradakı yeni hökumət orduya və xalqa ruh verəcək bir marş istəyirdi. Maarif Nazirliyi 500 lirə mükafatlı müsabiqə elan etdi. Nazirliyin məlumatına görə, 724 şeir göndərildi, amma heç biri layiq görülmədi.

Mehmet Akif Ersoyun portret fotoşəkli
Himnin şairi Mehmet Akif Ersoy (1873-1936). Fotoqraf məlum deyil. İctimai mülkiyyət.

Hamının gözü Mehmet Akifdə idi. O, yeni Məclisdə Burdurdan deputat idi və müsabiqədə iştirak etməmişdi, çünki belə bir şeiri pul üçün yazmaq istəmirdi. 5 fevral 1921-ci ildə maarif naziri Hamdullah Suphi ona məktub yazdı: buna baxmayaraq himni yazmasını xahiş etdi və mükafat məsələsini onun razı qalacağı şəkildə həll edəcəyinə söz verdi.

Akif himni Ankarada yaşadığı Tacettin Dergâhındakı kiçik otağında yazdı. Orada onunla birlikdə qalan bir deputat sonralar danışırdı ki, Akif bir gecə yuxudan oyanıb, kağız tapmayıb və bir bəndi çarpayısının yanındakı divara yazıb. Bu, Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım ("Mən əzəldən azad yaşamışam, azad da yaşayacağam") sətri ilə başlayan bənd idi. Səhəri gün şair həmin sətirləri qələmtraşla divardan qazıyıb silirmiş.

12 mart 1921-ci ildə Hamdullah Suphi şeiri Məclisdə oxudu və o, böyük səs çoxluğu ilə qəbul olundu. Deputatlar şeiri bir daha, ayaq üstə dinləmək istəyəndə sədr belə cavab verdi: Məclis onu qəbul etdiyinə görə bu, artıq rəsmi himndir, deməli, hamı ayaq üstə dinləməlidir. Akif 500 liranı yoxsul qadınlara və uşaqlara peşə öyrədən Darülmesai xeyriyyə müəssisəsinə bağışladı. Nazirliyin özü də qeyd edir ki, o vaxt şairin heç paltosu yox idi.

Əvvəl sözlər yarandı, musiqi sonra gəldi. Bir neçə il himn Ali Rıfat Çağatayın melodiyası ilə oxundu. 1930-cu ildə skripkaçı və dirijor Osman Zeki Üngörün bəstəsi rəsmi oldu; o, bu musiqini 1922-ci ildə ordunun İzmirə girdiyi xəbərini eşidəndən sonra yazmışdı. Bu gün Türkiyə Konstitusiyası İstiklal Marşını milli himn kimi təsbit edir, 12 mart isə hər il himnin qəbulu və Mehmet Akif Ersoyun xatirəsi günü kimi qeyd olunur.

Şeirin sonu da oxunan hissənin ruhunu təkrarlayır. Onuncu bəndin son iki sətri belədir: Hakkıdır hür yaşamış bayrağımın hürriyet; Hakkıdır Hakk’a tapan milletimin istiklâl, yəni "Azadlıq həmişə azad yaşamış bayrağımın haqqıdır; istiqlal Haqqa tapınan millətimin haqqıdır."

Azərbaycanlı üçün fərqlər

Türk və Azərbaycan dilləri arasındakı fərqlərin çoxu səslərdədir və qaydaya tabedir. Söz əvvəlindəki türkcə k bizdə çox vaxt q olur (korkma, qorxma; kan, qan; kurban, qurban), türkcə e bizdə ə olur (millet, millət), söz əvvəlindəki d isə bəzən t olur (dökülen, tökülən). Bunu bilən himnin yarısını öz dilində oxuyur. Əsl diqqət istəyən sözlər aşağıdakılardır.

Bizdə də eyni mənada işlənən sözlər

korkma: qorxma. Korkmak felinə inkar şəkilçisi -ma artırılıb, bizdə də eyni quruluşdur. Türkiyədə Korkma! sözünü valideyndən də, dostdan da hər gün eşidəcəksiniz.

sönmez: sönməz. Sönmek bizdəki sönməkdir: od, şam, işıq söndüyü kimi. Işıklar söndü, işıqlar söndü. -mez inkar şəkilçisi heç vaxt baş verməyən şeyi bildirir, bizdəki -maz, -məz kimi.

ocak: ocaq. Burada evin ortasında yanan od, yəni ailənin özüdür; "son ocaq" sonuncu ev, sonuncu ailə deməkdir. Bizdə də "ocağı sönmək" nəslin kəsilməsi mənasında işlənir, ona görə bu sətir azərbaycanlıya çox doğma gəlir. Fərq budur: Türkiyədə ocak həm də yanvar ayının adıdır, ocakta doğdu "yanvarda doğulub" deməkdir.

çatma: qaşlarını çatma. Türkcə tam ifadə kaş çatmakdır, bizdə də qaş çatmaq deyirik. Çehre bizim ədəbi dildəki çöhrədir; gündəlik danışıqda türklər yüz, biz isə üz deyirik.

kurban olayım: qurban olum. Türkiyədə bu ifadəni daha çox yaşlı nəsildən eşidirsiniz, Azərbaycanda isə gündəlik danışığın bir parçasıdır. Mənası eynidir: "sənə yalvarıram, canım sənə fəda".

helâl: halal. Helal olsun! "Əhsən!" deməkdir, Hakkını helal et isə "haqqını halal et", bizdə olduğu kimi. Yalnız yazılış fərqlidir: türkcədə helal, bizdə halal.

Eyni görünən, amma fərqli sözlər

yüzen: dalğalanan. Yüzmek bizdəki üzməkdir, yəni suda üzmək. Şair bayrağın küləkdə necə dalğalandığını suda üzməyə bənzədir. Sətri hərfi çevirib "üzən al bayraq" desək, məna qəribə səslənər, ona görə tərcümədə dalğalanan sözünü seçdik.

sancak: bayraq. Bizdə sancaq bu gün daha çox paltara taxılan iynədir. Türkcədə isə sancak tarixən bayraq, həm də Osmanlıda bir inzibati ərazi idi. Al sancak türk bayrağının şeirdəki adıdır; gündəlik dildə isə türklər bayrak, biz bayraq deyirik. Al isə hər iki dildə parlaq qırmızı rəngdir.

tapan: tapınan, ibadət edən. Ən çox aldadan söz budur. Bizdə tapmaq "axtardığını tapmaq" deməkdir, türkcədə isə tapmak "ibadət etmək"dir. Bizim "tapmaq" türkcədə bulmakdır. Ona görə Hakk’a tapan millet "Haqqı tapan millət" yox, "Haqqa tapınan millət"dir.

sonra: yoxsa, əks halda. Bizdə sonra yalnız zaman bildirir. Bu sətirdə isə "əgər gülümsəməsən, sonra" mənasında, yəni "yoxsa" kimi işlənir.

gül: gülümsə. Türkcədə gülmek həm gülmək, həm də gülümsəmək deməkdir. Şair ayparadan qəhqəhə istəmir, bir təbəssüm istəyir.

ancak: yalnız. Bizdə də ancaq həm "lakin", həm də "yalnız" deməkdir, amma türkcədə bu gün daha çox "lakin" mənası işlənir. Burada isə köhnə mənada: o benim milletimindir ancak, o yalnız mənim millətimindir.

Osmanlı dövründən qalan sözlər

istiklâl: istiqlal, müstəqillik. Ərəb mənşəlidir və bizdə də yaşayır, amma gündəlik dildə müstəqillik deyirik. Türkiyədə isə bunun yerinə bağımsızlık sözü yaradılıb: bağ (bağ, əlaqə), -ım, -sız (-sız) və -lık (-lıq), yəni "heç bir bağı olmamaq". İstanbulun məşhur İstiklal küçəsi köhnə sözü qoruyur.

hilâl: hilal, yəni bayraqdakı aypara. Gündəlik dildə ay sadəcə aydır. Türkiyə Qızıl Aypara Cəmiyyətinin adı Kızılaydır, hərfən "qızıl ay".

celâl: hiddət, qəzəbli əzəmət. Bizdə bu söz cah-cəlal ifadəsində təmtəraq mənasında qalıb. Himndə isə qorxu salan, qəzəbli bir əzəmətdən söhbət gedir.

ırk: irq, burada millət, soy. Bizdə irq daha çox elmi termindir. 1921-ci ilin şeir dilində isə bu söz sadəcə "xalq, nəsil" mənasını verir.

Türk dilini öyrənməyə davam edin

Cəmi iki bənddə qaydaya tabe səs fərqləri də, aldadıcı oxşar sözlər də, Osmanlıdan qalan ədəbi sözlər də var. Bu silsilədə başqa ölkələrin himnlərini də oxuya bilərsiniz: Almaniyanın milli himni və Rusiya himni. Bütün yazılarımız isə bloqumuzdadır.

Learn Turkish tətbiqimiz sizi korkma və yıldız kimi ilk sözlərdən türk şeirinə və ədəbiyyatına qədər aparır. Tətbiqi yükləmək pulsuzdur, bəzi kitablar və əlavə məzmun üçün öyrənərkən qazandığınız almazlar və ya Premium lazımdır.