„Wszystkie szczęśliwe rodziny są do siebie podobne”: pierwsze zdanie Anny Kareniny po rosyjsku

Anna Karenina zaczyna się od jednego z najczęściej cytowanych zdań literatury światowej. Po rosyjsku to zaledwie dwanaście słów:

Все счастливые семьи похожи друг на друга, каждая несчастливая семья несчастлива по-своему.

Wszystkie szczęśliwe rodziny są do siebie podobne, każda nieszczęśliwa rodzina jest nieszczęśliwa na swój sposób.

Powieść Tołstoja ukazywała się w odcinkach w latach 1875–1877, a jako książka wyszła w 1878 roku. Od tamtej pory to zdanie cytują wszyscy, często ci, którzy nie przeczytali nic dalej. Warto je jednak rozebrać po rosyjsku, bo prawie każde słowo czegoś uczy, a Polak widzi przy tym, jak blisko i zarazem jak daleko jest od polszczyzny.

Zdanie słowo po słowie

Po rosyjsku	Dosłownie	Na co zwrócić uwagę
Все	wszystkie	Liczba mnoga od весь, zgadza się z семьи.
счастливые	szczęśliwe	Pełny przymiotnik, mianownik l.mn.
семьи	rodziny	Mianownik l.mn. od семья.
похожи	(są) podobne	Krótka forma od похожий, l.mn. Bez czasownika „być”.
друг на друга	jeden na drugiego	Utarty zwrot oznaczający „do siebie, nawzajem”.
каждая	każda	Rodzaj żeński, jak семья.
несчастливая	nieszczęśliwa	Pełny przymiotnik, r.ż. l.poj.
семья	rodzina	Mianownik l.poj.
несчастлива	(jest) nieszczęśliwa	Krótka forma, r.ż. l.poj.
по-своему	po swojemu	Przysłówek utworzony od свой.

Все счастливые семьи

Семьи może znaczyć dwie rzeczy: „rodziny” (mianownik l.mn.) albo „rodziny” w znaczeniu „czyjej? jednej rodziny” (dopełniacz l.poj.). Po polsku mamy dokładnie ten sam kłopot z „rodziny”, więc ta dwuznaczność nie powinna cię dziwić. Rozstrzygają ją sąsiednie słowa: все i счастливые stoją w liczbie mnogiej, więc семьи też. Jeśli końcówki wciąż ci się mieszają, zajrzyj na strony o mianowniku i dopełniaczu.

Jedna różnica z polskim: rosyjski nie ma rodzaju męskoosobowego. Все znaczy i „wszystkie”, i „wszyscy”, tak jak счастливые to „szczęśliwe” i „szczęśliwi”.

похожи друг на друга

Похожий znaczy „podobny”. W orzeczeniu rosyjski woli formę krótką: похож, похожа, похоже, похожи. A to, do czego coś jest podobne, stoi po на w bierniku: он похож на отца, „jest podobny do ojca”. My mówimy „podobny do” z dopełniaczem, Rosjanin „podobny na” z biernikiem. To jeden z tych drobiazgów, na których Polacy mówiący po rosyjsku najczęściej się potykają.

Друг на друга to rosyjski sposób na „nawzajem, siebie”. Pierwsze друг się nie zmienia, drugie przyjmuje przypadek wymagany przez przyimek: z на jest to biernik, więc друга. Porównaj друг с другом („ze sobą”, narzędnik) i друг о друге („o sobie nawzajem”, miejscownik). Друг nie ma tu nic wspólnego z przyjaźnią: znaczy po prostu „ten drugi”, jak w naszym „jeden drugiemu”.

каждая несчастливая семья несчастлива

Tu zdanie przechodzi z liczby mnogiej na pojedynczą. Szczęśliwe rodziny to grupa, nieszczęśliwe bierze się po jednej. Gramatyka niesie sens.

Zwróć uwagę na dwie formy tego samego przymiotnika. Несчастливая to forma pełna, stoi przed rzeczownikiem i go opisuje. Несчастлива to forma krótka, stoi po rzeczowniku jako orzeczenie. Rosyjski stosuje ten podział cały czas: умная девушка („mądra dziewczyna”), ale девушка умна („dziewczyna jest mądra”). Polszczyzna zachowała krótkie formy tylko w kilku słowach, jak „zdrów”, „rad”, „wesół” czy „pełen”, i tam też brzmią bardziej książkowo. Po rosyjsku krótka forma często brzmi bardziej literacko i stanowczo, co pasuje do zdania ogłaszającego prawo życia.

по-своему

По-своему to dokładnie nasze „po swojemu”. Pochodzi od свой, zaimka zwrotnego, więc zawsze odnosi się do podmiotu, tutaj do każdej nieszczęśliwej rodziny. Ten sam wzór daje по-моему („moim zdaniem”, dosłownie „po mojemu”) i по-русски („po rosyjsku”). Rosjanie zawsze piszą je z łącznikiem.

Co to zdanie naprawdę mówi

Chodzi o różnicę. Szczęście, sugeruje Tołstoj, wymaga, żeby naraz udało się wiele rzeczy, więc szczęśliwe rodziny wyglądają podobnie. Do nieszczęścia wystarczy, że zawiedzie jedna, a sposobów jest nieskończenie wiele.

Powieść wystawia tę myśl na próbę. W centrum stoją trzy rodziny: Obłońscy, Kareninowie i Lewinowie. Każda jest nieszczęśliwa albo szczęśliwa na swój sposób, a książka nigdy nie pozwala, żeby pierwsze zdanie miało ostatnie słowo.

Polski kontra angielski

Polski tłumacz ma tu znacznie łatwiej niż angielski. Polszczyzna, tak jak rosyjski, nie ma przedimków, swobodnie przestawia szyk i spokojnie przyjmuje dwa zdania połączone przecinkiem. Dlatego polskie wersje, z klasycznym przekładem Kazimiery Iłłakowiczówny na czele, mogą trzymać się oryginału bardzo blisko, łącznie z powtórzeniem „nieszczęśliwa... nieszczęśliwa”, którego dobry tłumacz nie zastąpi synonimem.

Angielscy tłumacze musieli wybierać. Constance Garnett, której przekład z 1901 roku przez dekady był standardem, przesunęła all za rzeczownik („Happy families are all alike”), co dało zdaniu jego słynny angielski rytm. Późniejsi tłumacze, jak Richard Pevear i Larissa Wołochonska (2000), zostawiają „all” na początku, bliżej rosyjskiego. Większość wersji angielskich zamienia też przecinek Tołstoja na średnik i skraca „podobne do siebie” do „alike”, gubiąc obraz rodzin, które patrzą na siebie i widzą siebie nawzajem.

Jedyny wybór, przed którym staje także polski tłumacz, to каждая: „każda” czy „wszelka”? „Każda” podkreśla rodziny brane pojedynczo, i tak brzmi to najnaturalniej.

Zasada Anny Kareniny

Pierwsze zdanie dało nazwę idei, której używa się daleko poza literaturą. Geograf Jared Diamond w książce Strzelby, zarazki, maszyny (1997) nazwał ją zasadą Anny Kareniny. Wyjaśniał nią, dlaczego tak niewiele dzikich zwierząt udało się udomowić: gatunek musi przejść wiele prób, a odpadnięcie na którejkolwiek go wyklucza. Wszystkie zwierzęta, które dało się udomowić, są do siebie podobne; każde, którego się nie dało, jest nieudomawialne na swój sposób.

Naukowcy i ekonomiści używają dziś tego określenia wszędzie tam, gdzie sukces zależy od wielu czynników naraz, a do porażki wystarczy jeden. To uczciwe odczytanie tego, co Tołstoj chciał powiedzieć o rodzinach.

Drugie zdanie

Słynne zdanie to tylko prolog. Historia zaczyna się od następnego, które ma zaledwie pięć słów:

Все смешалось в доме Облонских.

Wszystko się pomieszało w domu Obłońskich.

To piękna pułapka. Все wygląda tak samo jak w pierwszym zdaniu, ale tu to всё, „wszystko”. Rosyjskie książki zwykle drukują ё jako е, więc rozróżniasz je z gramatyki. W pierwszym zdaniu все stoi w liczbie mnogiej i łączy się z семьи. Tutaj jest podmiotem czasownika w rodzaju nijakim liczby pojedynczej, смешалось, więc musi to być всё. Polakowi pomaga, że w obu językach to ta sama para: „wszyscy/wszystkie” i „wszystko”.

Смешалось to czas przeszły od смешаться, „pomieszać się”. Czasownik dokonany (zobacz aspekt): zamieszanie już się dokonało i teraz to stan domu, dokładnie jak w polskim „pomieszało się”. В доме to miejscownik od дом, a Облонских to dopełniacz liczby mnogiej nazwiska: „Obłońskich”. Polskie nazwiska na -ski odmieniają się tak samo.

Następne zdanie wyjaśnia, co się stało:

Жена узнала, что муж был в связи с бывшею в их доме француженкою-гувернанткой, и объявила мужу, что не может жить с ним в одном доме.

Żona dowiedziała się, że mąż ma romans z Francuzką, która była u nich guwernantką, i oznajmiła mężowi, że nie może mieszkać z nim pod jednym dachem.

W trzech zdaniach Tołstoj ogłosił prawo życia rodzinnego i pokazał rodzinę, która je łamie. Formy бывшею i француженкою to starsze końcówki narzędnika; dziś mówi się бывшей i француженкой. Spotkasz je w całej książce. Zwróć też uwagę na в связи: dosłownie „w związku”, ale tu w znaczeniu romansu.

Czy początek jest trudny?

Jeśli patrzeć na długość zdań, tak. Gdy zmierzyliśmy początki siedmiu rosyjskich klasyków, Anna Karenina miała średnio 21 słów w zdaniu, najwięcej ze wszystkich. Pierwsze dwa zdania są jednak krótkie i prawie wszystko w nich to podstawowa gramatyka: liczba mnoga, krótkie przymiotniki, zaimek zwrotny, czas przeszły dokonany. Jeśli je rozumiesz, możesz zaczynać. Co dalej, opisujemy w przewodniku Anna Karenina po rosyjsku, a lista bohaterów pomoże ci nie pogubić się w imionach.

Przeczytaj po rosyjsku

Pierwsze strony Anny Kareniny przeczytasz za darmo na naszej stronie, po rosyjsku z tłumaczeniem pod każdą linijką. Możesz też przejrzeć wszystkie nasze rosyjskie książki.

Przeczytanie pierwszego zdania po rosyjsku to najlepszy sposób, żeby zrozumieć, dlaczego przetrwało prawie wszystkie inne zdania swojego stulecia. Nasza aplikacja Learn Russian ma Annę Kareninę w całości, z tłumaczeniem pod każdą linijką, a do tego słownictwo i gramatykę, które cię tam doprowadzą. Pobierzesz ją za darmo; niektóre książki i dodatkowe treści wymagają diamentów, które zdobywasz podczas nauki, albo Premium.