Przemiana Kafki: streszczenie, bohaterowie i interpretacja

Komiwojażer Gregor Samsa budzi się jako potworny robak. Rodzina go karmi, boi się go, a w końcu chce się go pozbyć. Po jego śmierci czuje ulgę.

Niemiecki · · 8 min czytania

Learn GermanDarmowa aplikacja z nagraniami, quizami i całymi książkamiPobierz za darmo

Przemiana (Die Verwandlung) to opowiadanie Franza Kafki, napisane w 1912 roku i wydane w 1915. Gregor Samsa, komiwojażer, który utrzymuje rodziców i siostrę, budzi się pewnego ranka zamieniony w potworne stworzenie. Nie może iść do pracy, nie może mówić, ledwo wydostaje się z łóżka. Książka pokazuje, co przez następne miesiące robi z nim rodzina.

To najsłynniejszy tekst Kafki i zwykle pierwszy, po który się sięga, w Polsce często jeszcze w szkole. Jest krótki, napisany przejrzystą niemczyzną i miejscami zabawny, co zaskakuje czytelników nastawionych wyłącznie na mrok.

Pierwsze zdanie i słowo „Ungeziefer”

Książka zaczyna się jednym z najsłynniejszych zdań literatury niemieckiej:

Als Gregor Samsa eines Morgens aus unruhigen Träumen erwachte, fand er sich in seinem Bett zu einem ungeheueren Ungeziefer verwandelt.

Kiedy Gregor Samsa obudził się pewnego ranka z niespokojnych snów, stwierdził, że zmienił się w łóżku w potworne robactwo.

Ungeziefer to nie nazwa zwierzęcia. To rzeczownik zbiorowy na wszystko, co zalęga się w domu: wszy, pchły, pluskwy, karaluchy. Polskie „robactwo” albo „szkodniki” oddają go najlepiej. Dawny rdzeń tego słowa oznaczał zwierzę nieczyste, nienadające się na ofiarę. Kafka używa go w całej książce tylko raz, a słowo Insekt nie pada ani razu. Gregor ma twardy, pancerny grzbiet, brązowy brzuch podzielony na łukowate segmenty i mnóstwo cienkich nóżek, ale czym dokładnie jest, pozostaje niejasne. Kafka prosił nawet wydawcę, żeby nie rysował tego stworzenia na okładce.

W klasycznym polskim przekładzie Juliusza Kleinera Gregor zmienia się „w potwornego robaka” i tak większość z nas zna to zdanie. Robak to jednak już konkretne stworzenie. U Kafki chodzi o coś gorszego: o rzecz, której każdy chce się pozbyć z domu.

Bohaterowie

Gregor Samsa jest komiwojażerem handlującym suknem. Odkąd pięć lat temu upadł interes ojca, to on za wszystko płaci, także za dług rodziców wobec swojego szefa. Pierwsza myśl to osłupienie, druga to pociąg:

»Was ist mit mir geschehen?« dachte er. Es war kein Traum.

„Co się ze mną stało?”, pomyślał. To nie był sen.

Grete, jego siostra, ma siedemnaście lat i gra na skrzypcach. Gregor w tajemnicy planował posłać ją do konserwatorium. To ona przynosi mu jedzenie i sprząta jego pokój, i to ona na końcu mówi głośno, co myśli cała rodzina:

Ich will vor diesem Untier nicht den Namen meines Bruders aussprechen und sage daher bloß: wir müssen versuchen es loszuwerden.

Nie chcę wymawiać imienia mojego brata przy tym potworze, więc powiem tylko: musimy spróbować się tego pozbyć.

Ojciec (der Vater), później pan Samsa (Herr Samsa), od pięciu lat nie pracuje, utył i ociężał. To najbardziej brutalna postać książki, zawsze gotowa założyć najgorsze:

»Ich habe es ja erwartet,« sagte der Vater, »ich habe es euch ja immer gesagt, aber ihr Frauen wollt nicht hören.«

„Spodziewałem się tego”, powiedział ojciec, „zawsze wam mówiłem, ale wy, kobiety, nie chcecie słuchać.”

Matka (die Mutter) choruje na astmę i mdleje na widok syna, ale najdłużej nie traci nadziei. Pierwszego ranka broni go przed jego przełożonym:

Der Junge hat ja nichts im Kopf als das Geschäft.

Ten chłopak nie ma w głowie nic poza pracą.

Prokurent (der Prokurist) przychodzi osobiście, bo Gregor spóźnił się na pociąg o piątej. Grozi mu przez zamknięte drzwi, a potem słyszy jego odpowiedź:

»Das war eine Tierstimme,« sagte der Prokurist, auffallend leise gegenüber dem Schreien der Mutter.

„To był głos zwierzęcia”, powiedział prokurent, uderzająco cicho w porównaniu z krzykiem matki.

Trzej lokatorzy (die drei Zimmerherren) to brodaci panowie, którym rodzina wynajmuje pokój, gdy zaczyna brakować pieniędzy. Mówi ten środkowy, dwaj pozostali mu wtórują:

»Auch wir kündigen augenblicklich.«

„My także natychmiast wypowiadamy.”

Posługaczka (die Bedienerin), koścista stara wdowa o białych włosach, jako jedyna w domu nie boi się Gregora. Woła do niego słowami, które pewnie uważa za przyjazne:

»Komm mal herüber, alter Mistkäfer!«

„Chodź no tu, stary żuku gnojaku!”

To jedyny raz, kiedy ktoś nazywa Gregora żukiem, i robi to posługaczka, nie Kafka.

Streszczenie część po części

Część pierwsza: poranek

Gregor budzi się o wpół do siódmej, uwięziony na plecach, a pociąg już odjechał. Myśli o tym, jak bardzo nienawidzi swojej pracy. Rodzina puka do drzwi, potem zjawia się prokurent i przez drzwi zarzuca mu zaniedbywanie obowiązków. Długiej, rozpaczliwej obrony Gregora nikt nie rozumie.

W końcu Gregor przekręca klucz szczękami i otwiera. Prokurent ucieka po schodach. Ojciec chwyta jego laskę i gazetę i, sycząc jak dzikus, zapędza Gregora z powrotem, aż ten klinuje się w drzwiach i zostaje wepchnięty do pokoju, krwawiąc.

Część druga: pokój

Grete przynosi mu mleko, dawniej jego ulubiony napój, a on nie może go znieść. Następnego ranka rozkłada na starej gazecie cały wybór jedzenia, a on rzuca się na zgniłe warzywa i stary ser. Zza drzwi dowiaduje się, że ojciec po cichu odłożył pieniądze, dość na rok lub dwa. Chowa się pod kanapą i zaczyna chodzić po ścianach i suficie.

Grete chce wynieść z pokoju meble. Matka się waha: pusty pokój oznaczałby porzucenie nadziei. Gregor, słysząc to, przywiera do obrazka damy w futrach wiszącego na ścianie. Matka go widzi i mdleje. Ojciec wraca do domu w niebieskim mundurze woźnego bankowego i Gregor ledwie go poznaje:

Trotzdem, trotzdem, war das noch der Vater?

A jednak, a jednak, czy to był jeszcze ojciec?

Ojciec obrzuca go jabłkami z patery. Jedno wbija się Gregorowi w grzbiet i tam zostaje.

Część trzecia: skrzypce

Jabłko gnije w grzbiecie Gregora. Teraz pracują wszyscy: ojciec w banku, matka szyje bieliznę, Grete jest ekspedientką. Biorą trzech lokatorów, pokój Gregora zamienia się w rupieciarnię, a Grete wsuwa mu jedzenie nogą.

Pewnego wieczoru Grete gra lokatorom na skrzypcach. Ci szybko się nudzą, ale Gregor, poruszony, wpełza do salonu:

War er ein Tier, da ihn Musik so ergriff? Ihm war, als zeige sich ihm der Weg zu der ersehnten unbekannten Nahrung.

Czy był zwierzęciem, skoro muzyka tak nim wstrząsała? Czuł, jakby otwierała się przed nim droga do upragnionego, nieznanego pokarmu.

Uwaga, spoilery: dalsza część streszczenia zdradza zakończenie.

Lokatorzy go dostrzegają i natychmiast wypowiadają mieszkanie. Grete mówi rodzicom, że muszą się „tego” pozbyć, a ojciec przyznaje jej rację. Gregor powoli wraca do swojego pokoju, a Grete zamyka go na klucz z okrzykiem Endlich! (Nareszcie!). W ciemności Gregor myśli o rodzinie:

An seine Familie dachte er mit Rührung und Liebe zurück. Seine Meinung darüber, daß er verschwinden müsse, war womöglich noch entschiedener, als die seiner Schwester.

O rodzinie myślał ze wzruszeniem i miłością. Jego przekonanie, że musi zniknąć, było chyba jeszcze silniejsze niż przekonanie siostry.

Umiera, gdy za oknem zaczyna szarzeć. Rano znajduje go posługaczka; pan Samsa dziękuje Bogu, wyrzuca lokatorów, a rodzina bierze wolny dzień. Cała trójka jedzie tramwajem za miasto, rozmawia o mniejszym mieszkaniu i zauważa, że Grete wyrosła na piękną młodą kobietę. Ostatnie zdanie należy do niej:

Und es war ihnen wie eine Bestätigung ihrer neuen Träume und guten Absichten, als am Ziele ihrer Fahrt die Tochter als erste sich erhob und ihren jungen Körper dehnte.

I było to dla nich jak potwierdzenie ich nowych marzeń i dobrych zamiarów, kiedy u celu podróży córka pierwsza wstała i przeciągnęła swoje młode ciało.

O czym jest Przemiana

Rodzina, która żyła z Gregora

Kafka nigdy nie wyjaśnia przemiany; interesuje go to, co dzieje się potem. Gregor był żywicielem rodziny i wszyscy do tego przywykli. Kiedy nie może już pracować, okazuje się, że są oszczędności, posady i siły. Im słabszy Gregor, tym silniejsi pozostali, a książka kończy się nie jego śmiercią, tylko wycieczką w słońcu.

„Er” czy „es”?

Niemiecki ma trzy rodzaje, a o istocie można powiedzieć er (on) albo es (ono, „to”). Narrator zawsze mówi o Gregorze er. Grete, przekonując rodziców, żeby się go pozbyć, mówi es: Weg muß es (To musi zniknąć). Potem, w panice, wraca do er: er fängt schon wieder an! (on znowu zaczyna!). Posługaczka nad ciałem mówi es ist krepiert, czasownikiem używanym o zwierzętach, jak nasze „zdechło”. Polski czytelnik zna ten mechanizm, bo i u nas można o kimś powiedzieć „to”. Przesuwają się też nazwiska: na początku prokurent zwraca się do Gregora „Herr Samsa”; po jego śmierci narrator nazywa rodziców panem i panią Samsa, a imię Gregora znika z książki.

Najpierw praca, potem ciało

Tuż po przemianie Gregor myśli najpierw o pociągu i szefie. Kafka większość życia zawodowego przepracował w instytucie ubezpieczeniowym, a pisał nocami. Czarny humor książki bierze się z tego zderzenia: człowiek z niezliczonymi nóżkami przeprasza przełożonego.

Dlaczego to najlepsza pierwsza niemiecka klasyka dla uczących się

Jest krótka. W naszym wydaniu około 19 000 słów, w trzech częściach. Czytając jedną część tygodniowo, skończysz w niecały miesiąc.

Słownictwo jest codzienne. Pokój, drzwi, jedzenie, pieniądze, praca: Kafka opowiada rzeczy niewiarygodne najprostszymi słowami.

Gramatyka to prawdziwy język pisany. Narracja jest w Präteritum (erwachte, fand, lag), czasie przeszłym wszystkich niemieckich powieści. Zdania są długie, ale regularne, z czasownikiem na końcu każdego zdania podrzędnego. Raz po raz wraca też Konjunktiv II życzenia: Wäre doch die Schwester hier gewesen! (Gdyby tylko siostra tu była!), Wenn er uns verstünde (Gdyby nas rozumiał).

Uczy zaimków. Śledzenie, jak Gregor przechodzi od er do es, to najlepsza lekcja niemieckich zaimków, jaką może dać powieść.

Jeden szczegół: nasz tekst zachowuje pisownię Kafki. Zobaczysz daß i muß zamiast dzisiejszych dass i muss, a także kilka austriackich słów, jak Kasten (szafa) i Plafond (sufit, to samo co polski „plafon”).

Przeczytaj po niemiecku

Przemianę przeczytasz w całości za darmo na naszej stronie, po niemiecku z tłumaczeniem pod każdą linijką. Nie potrzebujesz aplikacji ani konta. Kiedy zechcesz wybrać kolejną lekturę, zajrzyj do naszego zestawienia książek do nauki niemieckiego.

Przemiana jest na tyle krótka, że dotrzesz do końca, na tyle dziwna, że jej nie zapomnisz, i na tyle prosta, że przeczytasz ją w oryginale, dlatego to idealna pierwsza klasyka po niemiecku. Nasza aplikacja Learn German ma Przemianę i cztery inne klasyki literatury niemieckojęzycznej w całości, z tłumaczeniem pod każdą linijką, a do tego słownictwo i gramatykę, które przygotują cię do lektury. Pobierzesz ją za darmo; niektóre książki i dodatkowe treści wymagają diamentów, które zdobywasz podczas nauki, albo Premium.