Portekizcedeki Arapça Kelimeler: Azeite'den Oxalá'ya
Azeite, açúcar, armazém, fulano, oxalá: Portekizcedeki Arapça kelimeler ve Türkçedeki kardeşleri zeytin, mahzen, falan ve inşallah.
Portekizcede yüzlerce Arapça kökenli kelime var ve bunların çoğu her gün sofraya geliyor: azeite (zeytinyağı), arroz (pirinç), açúcar (şeker), alface (marul), laranja (portakal). Bu kelimeler, bugünkü Portekiz topraklarının büyük kısmının beş yüzyılı aşkın bir süre Endülüs'ün, yani Müslüman İber Yarımadası'nın parçası olduğu dönemde girdi. Türkçe konuşan biri için tablo daha da ilginç: Portekizlilerin azeite'si bizim zeytin'imizle, fulano'su bizim falan'ımızla, oxalá'sı bizim inşallah'ımızla akraba. Arapça öğrenirken üç dil arasında küçük köprüler kurmuş oluyorsunuz.
Nereden geldiler?
711'de Arap ve Berberi birlikleri Cebelitarık Boğazı'nı geçti ve birkaç yıl içinde yarımadanın neredeyse tamamını ele geçirdi. Sonradan Portekiz olacak topraklarda Lizbon 1147'de, son kale Algarve ise 1249'da geri alındı. Bu süre boyunca Arapça yönetimin, ticaretin ve bilimin diliydi. Topraklar geri alındıktan sonra da insanlar uzun süre Arapça kelimelerle ekip biçmeye, alışveriş yapmaya devam etti. Kelimeler en çok Arapların yenilik getirdiği alanlarda kaldı: tarım, sulama, ticaret, yönetim ve bilim.
Kelimeye yapışan harf-i tarif
Bu kelimelerde en çok göze çarpan şey, isimle birlikte Portekizceye geçen Arapça harf-i tarif ال (al-). Üstelik okunduğu gibi geçmiş: kameri harflerden önce al- olarak kalmış, şemsi harflerden önce ise kendinden sonraki harfe dönüşmüş. Bu, bugün her Arapça kursunda öğretilen şemsi ve kameri harfler kuralının ta kendisi. Türkçede de bizzat ve Abdurrahman gibi kelimelerde aynı kuralı görüyoruz.
| Portekizce | Arapça | al- ne olmuş? |
|---|---|---|
| alface | الْخَسّ al-khass | Olduğu gibi kalmış: خ kameri |
| algodão (pamuk) | الْقُطْن al-qutn | Olduğu gibi kalmış: ق kameri |
| azeite | الزَّيْت az-zayt | l, z olmuş: ز şemsi |
| arroz | الرُّزّ ar-ruzz | l, r olmuş: ر şemsi |
| açúcar | السُّكَّر as-sukkar | l, s olmuş: س şemsi |
| açougue (kasap) | السُّوق as-sûq | l, s olmuş; "çarşı" da kasap dükkânına dönüşmüş |
Mutfakta
| Portekizce | Arapça | Okunuşu | Arapçadaki anlamı |
|---|---|---|---|
| azeite (zeytinyağı) | الزَّيْت | az-zayt | yağ, zeytinyağı |
| azeitona (zeytin) | الزَّيْتُونَة | az-zaytûna | zeytin, zeytin ağacı |
| arroz (pirinç) | الرُّزّ | ar-ruzz | pirinç |
| açúcar (şeker) | السُّكَّر | as-sukkar | şeker |
| alface (marul) | الْخَسّ | al-khass | marul |
| laranja (portakal) | نَارَنْج | nâranj | turunç (aslı Farsça) |
| açafrão (safran) | الزَّعْفَرَان | az-za'farân | safran |
| almôndega (köfte) | الْبُنْدُقَة | al-bunduqa | küçük top, fındık |
| xarope (şurup) | شَرَاب | şarâb | içecek |
Modern Arapçada زَيْت (zayt) her türlü yağ demek. Zeytinyağı ise زَيْتُ الزَّيْتُون (zaytu z-zaytûn), yani "zeytinin yağı". Türkçedeki zeytin bu ikinci kelimeden geliyor. Portekizce yağın adını almış, Türkçe ise meyvenin adını.
Almôndega da Türkçe konuşanı gülümsetecek bir kelime: Portekizcede köfte demek, ama aslı al-bunduqa, yani "fındık". Köfte, fındık gibi küçük ve yuvarlak olduğu için bu adı almış.
Evde, çarşıda, işte
| Portekizce | Arapça | Okunuşu | Arapçadaki anlamı |
|---|---|---|---|
| armazém (depo) | الْمَخْزَن | al-makhzan | depo |
| alfândega (gümrük) | الْفُنْدُق | al-funduq | han, ticaret deposu (bugün "otel") |
| alfaiate (terzi) | الْخَيَّاط | al-khayyât | terzi |
| almofada (yastık) | الْمِخَدَّة | al-mikhadda | yastık |
| aldeia (köy) | الضَّيْعَة | ad-day'a | çiftlik, köy |
| alicate (pense) | اللَّقَّاط | al-laqqât | cımbız, tutan alet |
| almirante (amiral) | أَمِير | amîr | komutan, prens |
| refém (rehine) | رَهِين | rahîn | rehin verilmiş, güvence olarak tutulan |
Alfaiate ile armazém iki küçük dil bilgisi dersi. Al-khayyât, meslek bildiren فَعَّال kalıbında, tıpkı نَجَّار (najjâr, marangoz; Türkçede neccar) ve خَبَّاز (khabbâz, fırıncı) gibi. Al-makhzan ise mekân bildiren مَفْعَل kalıbında, tıpkı مَكْتَب (maktab, büro) gibi. Türkçedeki mahzen ve mektep bu kalıbın tanıdık örnekleri. İkisini de kök ve kalıp sistemi yazımızda anlattık.
Refém'in Türkçedeki karşılığı da tanıdık: rehine. Aynı kökten geliyor.
Funduq ise hâlâ yaşıyor: bugün herhangi bir Arap ülkesinde فُنْدُق "otel" demek.
Sayılar ve bilim
| Portekizce | Arapça | Okunuşu | Arapçadaki anlamı |
|---|---|---|---|
| zero, cifra (sıfır, rakam) | صِفْر | sifr | boş, sıfır |
| álgebra (cebir) | الْجَبْر | al-jabr | yerine koyma, tamamlama |
| algarismo, algoritmo (rakam, algoritma) | الْخُوَارِزْمِيّ | al-Khwârizmî | 9. yüzyılda yaşamış bir matematikçinin adı |
| álcool (alkol) | الْكُحْل | al-kuhl | ince toz (göz sürmesi) |
Bu satırlar Türkçede de bildik: sıfır, cebir, Harezmî.
Sohbette
| Portekizce | Arapça | Okunuşu | Arapçadaki anlamı |
|---|---|---|---|
| fulano (falanca) | فُلَان | fulân | falan, birisi |
| oxalá (umarım, inşallah) | لَوْ شَاءَ اللّٰه | law şâ'a llâh | Allah dilerse |
Fulân bugün de aynı: Arapçada "falan filan" فُلَان وَعِلَّان (fulân wa-'illân) diye söyleniyor. Portekizlilerin fulano'su ile bizim falan'ımız aynı kelimenin iki ucu. Oxalá ise إِنْ شَاءَ اللّٰه (in şâ'a llâh), yani "inşallah" ile doğrudan akraba. Arapça konuşulan her yerde günde onlarca kez duyacağınız bu söz, Türkçe konuşana hiç yabancı gelmeyecek.
Haritada
- Algarve: الْغَرْب (al-gharb), "batı", Endülüs'ün batı ucu. Türkçedeki garp da aynı kelime: İstiklal Marşı'ndaki Garbın âfâkını dizesini hatırlayın.
- Alcântara: الْقَنْطَرَة (al-qantara), "köprü".
- Guadiana: başındaki kelime وَادِي (wâdî), "vadi, dere". Türkçede vadi.
- Fátima: فَاطِمَة (Fâtıma), Arapça bir isim, Hz. Muhammed'in kızının adı. Geleneğe göre Portekiz'deki kasaba adını bir Mağribi prensesten alıyor. Türkçede bu ismin en yaygın biçimi Fatma.
Sonradan gelen kelimeler
Brezilya'ya 19. yüzyılın sonundan itibaren Lübnan ve Suriye'den gelen göçmenlerle bir Arapça kelime dalgası daha ulaştı, bu kez Levant mutfağıyla: quibe (كِبَّة, kibbe), esfiha (صْفِيحَة, sfîha), homus (حُمُّص, hummus, Arapçada nohudun kendisi), tabule (تَبُّولَة, tabbûle). Bunlar yarımadanın Orta Çağ Arapçasından değil, Levant lehçesinden geliyor ve Arapçanın bugün de yol almaya devam ettiğini gösteriyor. Üstelik hepsi Türk sofrasından da tanıdık.
Arapça öğrenene ne kazandırır?
Azeite ve alfaiate ile Arapça cümle kurulmuyor. Dil bilgisi ve gündelik kelimelerin çoğu yine yeni olacak, bunu Arapça öğrenmek zor mu yazımızda anlattık. Ama bu kelimeler üç yoldan yardım ediyor:
- Hafıza kancası. زَيْت, سُكَّر, قُطْن ve فُنْدُق ilk görüşte akılda kalıyor.
- Harf-i tarif kendiliğinden. Al-'ın bazen az-, ar- ya da as- olduğunu hiç çalışmadan öğrenmiş oluyorsunuz. Konunun kendi dersi de var.
- Tanıdık kökler. Makhzan sizi خِزَانَة (khizâna, dolap) kelimesine ve aynı kökten gelen hazine'ye, amîr ise أَمَرَ (amara, emretti) fiiline, yani bizim emir kelimemize götürüyor.
Türkçe konuşanın bu konudaki asıl avantajı ise kendi dilinde: dilimizdeki binlerce Arapça kelimeden en tanıdıkları ve yanıltıcı olanları Türkçedeki Arapça kelimeler yazımızda. Bu kelimelerin çoğunu sesleriyle birlikte Arapça kelime listelerimizde bulabilirsiniz.
Learn Arabic uygulamamızda kelimeler konu konu ve seslendirilmiş olarak ilerliyor. Kökler ve kalıplar kendi dersinde anlatılıyor, A1'den B2'ye seviyeli okumalar da hazır. Uygulama 1 Aralık'ta çıkıyor. Çıktığı gün haber almak için bekleme listesine katılın.
Learn Arabic 1 Aralık'ta çıkıyor
Uygulama neredeyse hazır. Arap alfabesini sıfırdan öğrenecek, dil bilgisini adım adım çalışacak, 2.500'ü aşkın kelimeyi dinleyerek ezberleyecek, sonunda Halil Cibran'ın Kırık Kanatlar'ı gibi klasikleri aslından okuyacaksınız. E-posta adresinizi bırakın, uygulama çıktığı gün size haber verelim.
Sadece uygulama çıktığında tek bir e-posta göndereceğiz, o kadar.