Böyük inkvizitor: xülasə və mənası

“Böyük inkvizitor” Karamazov qardaşları romanının içindəki bir hekayədir. İvan Karamazov onu beşinci kitabda, “Pro və contra” (Pro и contra) adlı hissədə, bir traktirdə kiçik qardaşı Alyoşaya danışır. İsa Məsih XVI əsrin Sevilyasına, yer üzünə qayıdır, inkvizisiyanın başçısı isə onu həbs etdirir. Sonra qoca kardinal həbsxana kamerasında uzun bir nitqlə kilsənin niyə Məsihin işini düzəltməli olduğunu izah edir.

Bu, cəmi bir fəsildir, amma Dostoyevskinin yazdığı ən məşhur şeydir. İvan onu təvazökarlıqla təqdim edir:

— Поэма моя называется «Великий инквизитор», вещь нелепая, но мне хочется ее тебе сообщить.

“Mənim poemamın adı «Böyük inkvizitor»dur. Mənasız bir şeydir, amma onu sənə danışmaq istəyirəm.”

Onu поэма, yəni poema adlandırır, baxmayaraq ki, nəsrlə danışır. İvan ömründə bir misra da şeir yazmayıb.

Romandakı yeri

Ondan əvvəlki fəsil, “Üsyan” (Бунт), zəmin hazırlayır. İvan Alyoşaya uşaqlara qarşı qəddarlıq hekayələri danışır və deyir ki, hər şey ahənglə bitsə belə, onların əzabı üzərində qurulmuş dünyanı qəbul edə bilmir. O, “biletini qaytarır”. Böyük inkvizitor onun mülahizəsinin növbəti addımıdır: insanlar bu qədər zəifdirsə, bəlkə mərhəmət onların azadlığını əllərindən almaqdır?

Hekayə addım-addım

Məsih qayıdır. Təxminən yüz kafirin yandırıldığı böyük автодафеdən (auto-da-fe) bir gün sonra o, Sevilyada sakitcə peyda olur. Hamı onu tanıyır. Bir korun gözünü açır, kafedralın pilləkənlərində yeddi yaşlı ölü qızı tabutdan diriltir.

Həbs. Doxsan yaşına yaxın kardinal olan Böyük inkvizitor möcüzəni görür. Barmağı ilə göstərir, ona itaət etməyə öyrəşmiş camaat da mühafizəçilərə yol açır.

Həbsxana. Gecə qoca əlində çıraq tək kameraya gəlir. İlk sözləri:

«Это ты? ты? — Но, не получая ответа, быстро прибавляет: — Не отвечай, молчи.

“Bu sənsən? Sən?” Amma cavab almayınca tez əlavə edir: “Cavab vermə, sus.”

Məhbusa deyir ki, sabah onu yandıracaq, bu gün onun ayaqlarını öpən adamlar sabah tonqala kömür atacaqlar. Sonra danışır, məhbus isə bir kəlmə də demir.

Üç sınaq

İnkvizitor nitqini İncildəki səhnəyə, Məsihin səhrada üç dəfə sınağa çəkilməsinə əsaslandırır. “Qorxunc və ağıllı ruh” üç şey təklif edib, Məsih də üçünü də rədd edib. İnkvizitor deyir ki, bu üç imtinanın hər biri səhv idi.

Sınaq	Məsihin rədd etdiyi	İnkvizitora görə nə verərdi
Daşları çörəyə çevir	Yer üzünün çörəyi	İtaət: insanlar onları doyuranın ardınca gedir
Məbədin zirvəsindən özünü at	Möcüzə	Seçilməsi lazım olmayan iman
Dünyanın səltənətlərini al	Qeysərin qılıncı	Birlik: bütün bəşəriyyət üçün bir hakimiyyət

Mahiyyət birincisindədir:

Обрати их в хлебы, и за тобой побежит человечество как стадо, благодарное и послушное...

Onları çörəyə çevir, bəşəriyyət də minnətdar və itaətkar bir sürü kimi sənin ardınca qaçacaq...

Məsih rədd etdi, çünki “itaət çörəklə satın alınırsa, bu nə azadlıqdır?” İnkvizitorun cavabı budur ki, insanların daşıya bilmədiyi məhz azadlıqdır. Məsihin rədd etdiyini üç sözlə ümumiləşdirir:

...эти силы: чудо, тайна и авторитет.

...bu qüvvələr möcüzə, sirr və nüfuzdur.

Bu üç ismi öyrənin: чудо (möcüzə), тайна (sirr, gizli şey), авторитет (nüfuz, avtoritet). Bütün nitq onların üzərində fırlanır.

Azadlıq, yoxsa çörək

İnkvizitorun dəlili sadə və qorxuludur. Məsih istəyirdi ki, insanlar onun ardınca azad şəkildə, məhəbbətlə getsinlər. Amma insanların çoxu zəifdir. Onlar çörək, qarşısında baş əyəcəkləri birini və xeyirlə şər arasında seçim yükünü onların çiynindən götürəcək birini istəyirlər. Azad vicdan onun üçün əzabdır:

Нет ничего обольстительнее для человека, как свобода его совести, но нет ничего и мучительнее.

İnsan üçün vicdan azadlığından cazibəli heç nə yoxdur, amma ondan əzablı heç nə də yoxdur.

Ona görə kilsə Məsihin işini “düzəldib”. İnsanlar azadlıqlarını onun ayaqları altına qoyub deyəcəklər: “Bizi qul edin, amma doyurun”. Sonra inkvizitor sirrini açır: “Biz səninlə deyilik, onunlayıq”. Onun dediyinə görə, səkkiz əsrdir ki, kilsə Məsihə yox, səhra ruhuna xidmət edir. O və onun kimi azsaylı adamlar yalan danışacaq və yalana görə əzab çəkəcəklər ki, milyonlar xoşbəxt uşaqlar olsun.

Nitqi bu qədər güclü edən odur ki, inkvizitor riyakar deyil. Vaxtilə özü də səhrada kök və çəyirtkə ilə yaşayıb. İnanır ki, bəşəriyyəti Məsihdən çox sevir, çünki onun zəifliyinə yazığı gəlir.

Öpüş

İnkvizitor susanda cavab gözləyir. Nə olursa olsun, hətta acı bir söz olsa da, eşitmək istəyir. Bunun əvəzinə:

Но он вдруг молча приближается к старику и тихо целует его в его бескровные девяностолетние уста.

Amma o, birdən səssizcə qocaya yaxınlaşır və onun qansız, doxsan yaşlı dodaqlarından sakitcə öpür.

Qoca diksinir, qapını açır və deyir: “Get və bir də gəlmə... heç vaxt”. Məsih qaranlıq küçələrə çıxıb gedir. Bəs inkvizitor?

— Поцелуй горит на его сердце, но старик остается в прежней идее.

“Öpüş onun ürəyində yanır, amma qoca əvvəlki fikrində qalır.”

Öpüş heç nəyə sözlə cavab vermir. Bu, onu indicə məhkum etmiş adama verilən bağışlanmadır, inkvizitor da bağışlanma ilə mübahisə edə bilmir.

Alyoşanın cavabı

Alyoşa sarsılıb. “Sənin poeman İsanın tərifidir, onu qınamaq deyil”, deyir İvana, və soruşur ki, İvan qocanın tərəfindədirmi. İvan gülür, deyir ki, bu, sadəcə axmaq bir tələbə poemasıdır, və soruşur ki, Alyoşa indi ondan üz döndərəcəkmi. Alyoşanın cavabı Məsihin cavabı ilə eynidir:

Алеша встал, подошел к нему и молча тихо поцеловал его в губы.

Alyoşa ayağa qalxdı, ona yaxınlaşdı və səssizcə, sakitcə onun dodaqlarından öpdü.

İvanın reaksiyası sevincdir:

— Литературное воровство! — вскричал Иван, переходя вдруг в какой-то восторг, — это ты украл из моей поэмы! Спасибо, однако.

“Ədəbi oğurluq!” deyə İvan birdən vəcdə gələrək qışqırdı. “Bunu mənim poemamdan oğurladın! Amma sağ ol.”

Qardaşlar dost kimi ayrılırlar. İvan fikrini dəyişməyib, amma ona cavab verilib, özü də dəlillə yox.

Rus dilini öyrənənlər üçün: “dodaq” üçün iki sözə diqqət edin. Nəqlçi Məsih səhnəsində təntənəli, kilsə üslublu уста sözünü işlədir, Alyoşanın səhnəsində isə adi губы sözünü. Azərbaycan dilində “ağız” və “dəhan” arasındakı fərq buna bir az bənzəyir.

“Hər şeyə icazə var”

Всё позволено (“hər şeyə icazə var”) ifadəsi çox vaxt “Allah yoxdursa, hər şeyə icazə var” şəklində sitat gətirilir. Bu dəqiq cümlə romanda yoxdur. Romanda başqalarının danışdığı kimi İvanın nəzəriyyəsi var. İkinci kitabda İvan monastırda razılaşır ki, нет добродетели, если нет бессмертия, ölümsüzlük yoxdursa, fəzilət də yoxdur. Sonra Rakitin buna istehza edir:

«Нет бессмертия души, так нет и добродетели, значит, всё позволено».

“Ruhun ölümsüzlüyü yoxdur, deməli fəzilət də yoxdur, deməli hər şeyə icazə var.”

Böyük inkvizitor fəslinin sonunda İvan bu formulu öz formulu kimi qəbul edir:

От формулы «всё позволено» я не отрекусь, ну и что же, за это ты от меня отречешься, да, да?

“Hər şeyə icazə var” formulundan imtina etməyəcəyəm, nə olsun, bunun üçün sən məndən imtina edəcəksən, hə, hə?

Alyoşa öpüşlə məhz bu suala cavab verir. Burada öyrənməyə dəyər fel отрекаться / отречься felidir (imtina etmək, üz döndərmək), bir cümlədə iki dəfə, iki fərqli tamamlıqla işlənib. Rus dilində ondan sonra от sözönü və yiyəlik hal gəlir, bizdə isə çıxışlıq hal: “formuldan”, “məndən”. İki dil burada çox yaxındır.

Roman üçün niyə vacibdir

Böyük inkvizitor İvanın Allahın dünyasına qarşı ən güclü dəlilidir, Dostoyevski də onu bilərəkdən çox güclü edib. O, buna əks-dəlillə cavab vermir. Onun cavabı növbəti, altıncı kitabda, “Rus rahibi” hissəsində, starets Zosimanın həyatı və təlimində gəlir: fəal məhəbbət və hər birimizin hamının qarşısında, hamı üçün günahkar olduğuna inam.

Bu ideyanın süjetdə də nəticələri var. Diqqət, spoyler: növbəti abzas Fyodor Karamazovu kimin öldürdüyünü açır.

Xidmətçi Smerdyakov İvanın formulunu hərfi mənada qəbul edir. Fyodoru öldürür və son görüşlərində İvana deyir ki, oğurlanmış pulla yeni həyat arzulayırdı, “çünki hər şeyə icazə var”. Bunu ona İvanın öyrətdiyini deyir. İvanın poeması “mənasız” idi, amma onun fikri zərərsiz deyil.

Adlar qarışırsa, Karamazov qardaşları qəhrəmanları bələdçimiz onları qaydaya salır.

Rus dilində oxuyun

Böyük inkvizitor çətin rus dilidir: uzun dövrlər, сии камни (“bu daşlar”) və хлебы (хлеб sözünün köhnə cəmi, çörəklər) kimi kilsə slavyan dilinin izləri və özü ilə mübahisə edən natiq. Eyni zamanda bu dildə yavaş-yavaş oxumağa dəyən ən dəyərli parçalardan biridir. Fəsil Karamazov qardaşları romanının beşinci kitabındadır, feili sifətlər və feili bağlamalar səhifəmiz də kömək edəcək.

İvanın poemasını onun öz səsi ilə, sətir-sətir rus dilində eşitmək ən yaxşısıdır. Learn Russian tətbiqimizdə «Karamazov qardaşları» tam mətnlə, hər sətrin altında tərcüməsi ilə var; ora çatmaq üçün lazım olan söz ehtiyatı və qrammatika da. Tətbiqi yükləmək pulsuzdur, bəzi kitablar və əlavə məzmun üçün öyrənərkən qazandığınız almazlar və ya Premium lazımdır.