Karamazov qardaşları

Начиная жизнеописание героя моего, Алексея Федоровича Карамазова, нахожусь в некотором недоумении.

Qəhrəmanım Aleksey Fyodoroviç Karamazovun tərcümeyi-halına başlarkən bir qədər çaşqınlıq içindəyəm.

А именно: хотя я и называю Алексея Федоровича моим героем, но, однако, сам знаю, что человек он отнюдь не великий, а посему и предвижу неизбежные вопросы вроде таковых: чем же замечателен ваш Алексей Федорович, что вы выбрали его своим героем?

Məsələ burasındadır ki, Aleksey Fyodoroviçi qəhrəmanım adlandırsam da, onun heç də böyük adam olmadığını özüm bilirəm, elə buna görə də bu cür labüd sualları qabaqcadan görürəm: sizin bu Aleksey Fyodoroviçiniz nəyi ilə diqqətəlayiqdir ki, onu özünüzə qəhrəman seçmisiniz?

Что сделал он такого? Кому и чем известен? Почему я, читатель, должен тратить время на изучение фактов его жизни?

O nə iş görüb ki? Kimə və nə ilə tanınır? Nə üçün mən, oxucu, onun həyatının faktlarını öyrənməyə vaxt sərf etməliyəm?

Последний вопрос самый роковой, ибо на него могу лишь ответить: «Может быть, увидите сами из романа». Ну а коль прочтут роман и не увидят, не согласятся с примечательностью моего Алексея Федоровича? Говорю так, потому что с прискорбием это предвижу.

Ən müşkülü sonuncu sualdır, çünki ona ancaq belə cavab verə bilərəm: «Bəlkə də, romandan özünüz görərsiniz». Bəs romanı oxuyub görməsələr, mənim Aleksey Fyodoroviçimin diqqətəlayiq olduğu ilə razılaşmasalar necə? Bunu ona görə deyirəm ki, belə olacağını təəssüflə qabaqcadan görürəm.

Для меня он примечателен, но решительно сомневаюсь, успею ли это доказать читателю. Дело в том, что это, пожалуй, и деятель, но деятель неопределенный, невыяснившийся. Впрочем, странно бы требовать в такое время, как наше, от людей ясности.

Mənim üçün o, diqqətəlayiqdir, amma bunu oxucuya sübut etməyə macal tapacağıma qətiyyən əmin deyiləm. İş burasındadır ki, o, bəlkə də, əməl adamıdır, ancaq qeyri-müəyyən, hələ özünü göstərməmiş bir əməl adamı. Əslində, bizimki kimi bir zamanda insanlardan aydınlıq tələb etmək qəribə olardı.

Одно, пожалуй, довольно несомненно: это человек странный, даже чудак.

Bir şey, deyəsən, olduqca şübhəsizdir: bu, qəribə, hətta əcaib bir adamdır.

Но странность и чудачество скорее вредят, чем дают право на внимание, особенно когда все стремятся к тому, чтоб объединить частности и найти хоть какой-нибудь общий толк во всеобщей бестолочи. Чудак же в большинстве случаев частность и обособление.

Lakin qəribəlik və əcaiblik insana diqqət haqqı qazandırmaqdan çox, ona ziyan vurur, xüsusən də hamı ayrı-ayrı şeyləri birləşdirməyə, ümumi hərc-mərcliyin içində heç olmasa hansısa ümumi bir məna tapmağa can atanda. Əcaib adam isə əksər hallarda ayrıca bir hissə, təklik və ayrılıqdır.

Не так ли?

Elə deyilmi?

Вот если вы не согласитесь с этим последним тезисом и ответите: «Не так» или «не всегда так», то я, пожалуй, и ободрюсь духом насчет значения героя моего Алексея Федоровича.

İndi əgər siz bu son müddəa ilə razılaşmayıb: «Elə deyil» və ya «həmişə elə deyil» desəniz, onda mən, bəlkə də, qəhrəmanım Aleksey Fyodoroviçin əhəmiyyəti barədə ürəklənərəm.

Ибо не только чудак «не всегда» частность и обособление, а напротив, бывает так, что он-то, пожалуй, и носит в себе иной раз сердцевину целого, а остальные люди его эпохи — все, каким-нибудь наплывным ветром, на время почему-то от него оторвались...

Çünki əcaib adam nəinki «həmişə də» ayrıca bir hissə, təklik və ayrılıq olmur, əksinə, elə olur ki, bəzən bütövün özəyini məhz o özündə daşıyır, öz dövrünün qalan adamları isə hamısı hansısa gəlmə küləyin vurğunu ilə nədənsə bir müddət ondan qopub ayrılmış olurlar...

Я бы, впрочем, не пускался в эти весьма нелюбопытные и смутные объяснения и начал бы просто-запросто без предисловия: понравится — так и так прочтут; но беда в том, что жизнеописание-то у меня одно, а романов два.

Hərçənd, mən bu heç də maraqlı olmayan, dumanlı izahatlara girişməz, heç bir müqəddiməsiz, sadəcə olaraq başlayardım: xoşlarına gəlsə, onsuz da oxuyacaqlar; amma bəla burasındadır ki, tərcümeyi-hal birdir, romansa iki.

Главный роман второй — это деятельность моего героя уже в наше время, именно в наш теперешний текущий момент. Первый же роман произошел еще тринадцать лет назад, и есть почти даже и не роман, а лишь один момент из первой юности моего героя.

Əsas roman ikincisidir: bu, qəhrəmanımın artıq bizim zəmanədəki, məhz indiki bu anımızdakı fəaliyyətidir. Birinci roman isə hələ on üç il bundan əvvəl baş verib və demək olar ki, heç roman da deyil, qəhrəmanımın ilk gəncliyindən cəmi bir andır.

Обойтись мне без этого первого романа невозможно, потому что многое во втором романе стало бы непонятным.

Bu birinci romansız keçinməyim mümkün deyil, çünki onsuz ikinci romanda çox şey anlaşılmaz qalardı.

Но таким образом еще усложняется первоначальное мое затруднение: если уж я, то есть сам биограф, нахожу, что и одного-то романа, может быть, было бы для такого скромного и неопределенного героя излишне, то каково же являться с двумя и чем объяснить такую с моей стороны заносчивость?

Lakin bununla ilkin çətinliyim daha da mürəkkəbləşir: əgər mən, yəni tərcümeyi-halı yazanın özü, belə təvazökar və qeyri-müəyyən bir qəhrəman üçün bir romanı da, bəlkə, artıq sayıramsa, iki romanla meydana çıxmaq necə olar və mənim bu iddialılığımı nə ilə izah etmək olar?

Теряясь в разрешении сих вопросов, решаюсь их обойти безо всякого разрешения.

Bu sualları həll etməkdə aciz qalıb, onları heç bir həll tapmadan ötüb keçməyi qərara alıram.

Разумеется, прозорливый читатель уже давно угадал, что я с самого начала к тому клонил, и только досадовал на меня, зачем я даром трачу бесплодные слова и драгоценное время.

Təbii ki, uzaqgörən oxucu çoxdan anlayıb ki, mən lap əvvəldən sözü buraya gətirirdim, və yalnız mənə acığı tuturdu ki, niyə boş-boşuna faydasız sözlər və qiymətli vaxt sərf edirəm.

На это отвечу уже в точности: тратил я бесплодные слова и драгоценное время, во-первых, из вежливости, а во-вторых, из хитрости: все-таки, дескать, заране в чем-то предупредил.

Buna artıq dəqiq cavab verəcəyəm: faydasız sözləri və qiymətli vaxtı, birincisi, nəzakətdən, ikincisi isə hiylədən sərf edirdim: nə olsun, deyirlər, hər halda nə barədəsə əvvəlcədən xəbərdarlıq etdim.

Впрочем, я даже рад тому, что роман мой разбился сам собою на два рассказа «при существенном единстве целого»: познакомившись с первым рассказом, читатель уже сам определит: стоит ли ему приниматься за второй?

Bununla belə, hətta şadam ki, romanım «bütövün mahiyyətcə vahidliyi şəraitində» öz-özünə iki hekayəyə bölündü: birinci hekayə ilə tanış olduqdan sonra oxucu artıq özü qərar verəcək: ikincisinə başlamağa dəyərmi?

Конечно, никто ничем не связан; можно бросить книгу и с двух страниц первого рассказа, с тем чтоб и не раскрывать более.

Əlbəttə, heç kəs heç nə ilə bağlı deyil; kitabı birinci hekayənin elə iki səhifəsindən sonra da atıb bir daha açmamaq olar.

Но ведь есть такие деликатные читатели, которые непременно захотят дочитать до конца, чтобы не ошибиться в беспристрастном суждении; таковы, например, все русские критики.

Amma axı elə incə təbiətli oxucular da var ki, qərəzsiz mühakimədə yanılmamaq üçün mütləq axıra qədər oxumaq istəyəcəklər; məsələn, bütün rus tənqidçiləri belədir.

Так вот перед такими-то все-таки сердцу легче: несмотря на всю их аккуратность и добросовестность, все-таки даю им самый законный предлог бросить рассказ на первом эпизоде романа. Ну вот и всё предисловие.

Bax belələrinin qarşısında yenə də ürəyim rahatdır: bütün səliqəlilik və vicdanlılıqlarına baxmayaraq, onlara hekayəni romanın elə ilk epizodunda atmaq üçün ən qanuni bəhanəni verirəm. Vəssalam, bütün ön söz bundan ibarətdir.

Я совершенно согласен, что оно лишнее, но так как оно уже написано, то пусть и останется.

Tamamilə razıyam ki, o, artıqdır, amma madam ki artıq yazılıb, qoy qalsın.

А теперь к делу.

İndi isə mətləbə keçək.