Kapitan qızı

Береги честь смолоду.

Namusunu cavanlıqdan qoru.

Пословица.

Atalar sözü.

— Был бы гвардии он завтра ж капитан.

— Sabah elə qvardiyada kapitan olardı.

— Того не надобно; пусть в армии послужит.

— Buna ehtiyac yoxdur; qoy orduda qulluq eləsin.

— Изрядно сказано! пускай его потужит...

— Əcəb dedin! Qoy bir az əziyyət çəksin...

Да кто его отец?

Bəs onun atası kimdir?

Княжнин.

Knyajnin.

Отец мой Андрей Петрович Гринев в молодости своей служил при графе Минихе и вышел в отставку премьер-майором в 17.. году. С тех пор жил он в своей Симбирской деревне, где и женился на девице Авдотье Васильевне Ю., дочери бедного тамошнего дворянина.

Atam Andrey Petroviç Grinyov gəncliyində qraf Minixin yanında qulluq etmiş və 17.. ildə premyer-mayor rütbəsi ilə istefaya çıxmışdı. O vaxtdan Simbirskdəki kəndində yaşayırdı, elə orada da oranın kasıb bir zadəganının qızı Avdotya Vasilyevna Yu. ilə evlənmişdi.

Нас было девять человек детей. Все мои братья и сестры умерли во младенчестве.

Biz doqquz uşaq idik. Qardaşlarımın və bacılarımın hamısı körpəlikdə ölmüşdü.

Матушка была еще мною брюхата, как уже я был записан в Семеновский полк сержантом, по милости майора гвардии князя В., близкого нашего родственника.

Anam hələ mənə hamilə idi ki, yaxın qohumumuz olan qvardiya mayoru knyaz V. lütf edib məni Semyonovski polkuna serjant yazdırmışdı.

Если бы паче всякого чаяния матушка родила дочь, то батюшка объявил бы куда следовало о смерти неявившегося сержанта, и дело тем бы и кончилось. Я считался в отпуску до окончания наук. В то время воспитывались мы не по-нонешнему.

Əgər hər cür gözləntinin əksinə anam qız doğsaydı, atam lazım olan yerə gəlib çıxmayan serjantın ölümü barədə xəbər verərdi və iş də bununla bitərdi. Oxuyub qurtarana qədər məzuniyyətdə sayılırdım. O vaxtlar bizi indiki kimi tərbiyə etmirdilər.

С пятилетнего возраста отдан я был на руки стремянному Савельичу, за трезвое поведение пожалованному мне в дядьки. Под его надзором на двенадцатом году выучился я русской грамоте и мог очень здраво судить о свойствах борзого кобеля.

Beş yaşımdan məni mehtər Savelyiçin ixtiyarına vermişdilər; ağzına içki almadığı üçün onu mənə lələ təyin etmişdilər. Onun nəzarəti altında on iki yaşıma keçəndə rus savadı öyrəndim və tazı itin xasiyyətləri barədə çox ağıllı mühakimə yürüdə bilirdim.

В это время батюшка нанял для меня француза, мосье Бопре, которого выписали из Москвы вместе с годовым запасом вина и прованского масла. Приезд его сильно не понравился Савельичу.

Bu vaxt atam mənim üçün bir fransız, müsyö Bopre tutdu; onu Moskvadan bir illik şərab və zeytun yağı ehtiyatı ilə birlikdə gətirtmişdilər. Onun gəlişi Savelyiçin heç xoşuna gəlmədi.

«Слава богу, — ворчал он про себя, — кажется, дитя умыт, причесан, накормлен. Куда как нужно тратить лишние деньги и нанимать мусье, как будто и своих людей не стало!»

«Şükür Allaha, — deyə o, öz-özünə deyinirdi, — deyəsən, uşaq yuyulub, daranıb, qarnı da toxdur. Nə böyük ehtiyac varmış artıq pul xərcləyib müsyö tutmağa, elə bil öz adamlarımız qalmayıb!»

Бопре в отечестве своем был парикмахером, потом в Пруссии солдатом, потом приехал в Россию pour etre outchitel, не очень понимая значение этого слова. Он был добрый малый, но ветрен и беспутен до крайности.

Bopre öz vətənində bərbər olmuş, sonra Prussiyada əsgərlik etmiş, sonra da bu sözün mənasını o qədər də başa düşmədən Rusiyaya pour etre outchitel gəlmişdi. Yaxşı adam idi, amma son dərəcə yelbeyin və pozğun idi.

Главною его слабостию была страсть к прекрасному полу; нередко за свои нежности получал он толчки, от которых охал по целым суткам. К тому же не был он (по его выражению) и врагом бутылки, т. е. (говоря по-русски) любил хлебнуть лишнее.

Onun əsas zəifliyi gözəl cinsə olan ehtirası idi; nəvazişləri üstündə tez-tez elə zərbələr yeyirdi ki, gecə-gündüz ufuldayırdı. Üstəlik o, (öz ifadəsi ilə desək) şüşənin də düşməni deyildi, yəni (rusca desək) artıq içməyi xoşlayırdı.

Но как вино подавалось у нас только за обедом, и то по рюмочке, причем учителя обыкновенно и обносили, то мой Бопре очень скоро привык к русской настойке и даже стал предпочитать ее винам своего отечества, как не в пример более полезную для желудка.

Lakin bizdə şərab yalnız nahar vaxtı verilirdi, o da bir qədəh, müəllimə isə adətən heç süzmürdülər, ona görə də mənim Bopre çox tezliklə rus otlu arağına alışdı, hətta onu mədə üçün müqayisəyəgəlməz dərəcədə faydalı sayıb öz vətəninin şərablarından üstün tutmağa başladı.

Мы тотчас поладили, и хотя по контракту обязан он был учить меня по-французски, по-немецки и всем наукам, но он предпочел наскоро выучиться от меня кое-как болтать по-русски, — и потом каждый из нас занимался уже своим делом. Мы жили душа в душу.

Biz dərhal dil tapdıq və müqaviləyə görə o, mənə fransızca, almanca və bütün elmləri öyrətməli olsa da, tələsik məndən birtəhər rusca çərənləməyi öyrənməyi üstün tutdu, sonra da hər birimiz öz işimizlə məşğul olduq. Aramızdan su keçmirdi.

Другого ментора я и не желал. Но вскоре судьба нас разлучила, и вот по какому случаю:

Başqa bir mentor istəmirdim də. Amma çox keçmədi ki, tale bizi ayırdı; bu, belə oldu:

Прачка Палашка, толстая и рябая девка, и кривая коровница Акулька как-то согласились в одно время кинуться матушке в ноги, винясь в преступной слабости и с плачем жалуясь на мусье, обольстившего их неопытность.

Paltaryuyan Palaşka, kök, çopur bir qız, bir də bir gözü kor sağıcı Akulka elə bil sözü bir yerə qoyub eyni vaxtda anamın ayaqlarına döşəndilər, günahkar zəifliklərini boyunlarına alıb ağlaya-ağlaya təcrübəsizliklərindən istifadə edib onları yoldan çıxaran müsyödən şikayətləndilər.

Матушка шутить этим не любила и пожаловалась батюшке. У него расправа была коротка. Он тотчас потребовал каналью француза. Доложили, что мусье давал мне свой урок. Батюшка пошел в мою комнату. В это время Бопре спал на кровати сном невинности.

Anam belə şeylərlə zarafat etməyi sevməzdi və atama şikayət etdi. Atamın hökmü tez olardı. Dərhal o əclaf fransızı yanına çağırtdı. Ona bildirdilər ki, müsyö mənə dərs keçir. Atam mənim otağıma getdi. Bu vaxt Bopre çarpayıda məsum bir yuxu ilə yatırdı.

Я был занят делом. Надобно знать, что для меня выписана была из Москвы географическая карта. Она висела на стене безо всякого употребления и давно соблазняла меня шириною и добротою бумаги.

Mən isə işlə məşğul idim. Bilmək lazımdır ki, mənim üçün Moskvadan coğrafi xəritə gətirtmişdilər. Xəritə heç bir işə yaramadan divardan asılı qalmışdı və eni, kağızının yaxşılığı ilə çoxdan məni şirnikləndirirdi.

Я решился сделать из нее змей и, пользуясь сном Бопре, принялся за работу. Батюшка вошел в то самое время, как я прилаживал мочальный хвост к Мысу Доброй Надежды.

Ondan çərpələng düzəltməyi qərara aldım və Boprenin yuxusundan istifadə edib işə giriştim. Atam düz o vaxt içəri girdi ki, mən Ümid burnuna cökə qabığından quyruq bərkidirdim.

Увидя мои упражнения в географии, батюшка дернул меня за ухо, потом подбежал к Бопре, разбудил его очень неосторожно и стал осыпать укоризнами. Бопре в смятении хотел было привстать и не мог: несчастный француз был мертво пьян. Семь бед, один ответ.

Coğrafiya üzrə məşğələlərimi görəndə atam qulağımı dartdı, sonra Boprenin yanına cumdu, onu heç də mülayim olmayan bir tərzdə oyatdı və məzəmmət yağdırmağa başladı. Bopre çaşqınlıq içində qalxmaq istədi, amma bacarmadı: bədbəxt fransız ölü kimi sərxoş idi. Yeddi günahın bir cəzası olar.

Батюшка за ворот приподнял его с кровати, вытолкал из дверей и в тот же день прогнал со двора, к неописанной радости Савельича. Тем и кончилось мое воспитание.

Atam onu yaxasından tutub çarpayıdan qaldırdı, qapıdan itələyib çıxardı və elə həmin gün də həyətdən qovdu; Savelyiçin sevincinin həddi-hüdudu yox idi. Mənim tərbiyəm də bununla bitdi.

Я жил недорослем, гоняя голубей и играя в чехарду с дворовыми мальчишками. Между тем минуло мне шестнадцать лет. Тут судьба моя переменилась.

Göyərçin qovub həyət uşaqları ilə bir-birimizin belindən tullanaraq avara bir yeniyetmə kimi yaşayırdım. Bu arada on altı yaşım tamam oldu. Elə bu vaxt taleyim dəyişdi.

Однажды осенью матушка варила в гостиной медовое варенье, а я, облизываясь, смотрел на кипучие пенки. Батюшка у окна читал Придворный календарь, ежегодно им получаемый.

Bir dəfə payızda anam qonaq otağında bal mürəbbəsi bişirirdi, mən də dodaqlarımı yalaya-yalaya qaynayan köpüyə baxırdım. Atam pəncərənin qabağında hər il aldığı Saray təqvimini oxuyurdu.

Эта книга имела всегда сильное на него влияние: никогда не перечитывал он ее без особенного участия, и чтение это производило в нем всегда удивительное волнение желчи.

Bu kitab ona həmişə güclü təsir edirdi: onu heç vaxt xüsusi bir maraq olmadan təzədən oxumazdı və hər oxuyanda ödü qəribə tərzdə qaynayardı.

Матушка, знавшая наизусть все его свычаи и обычаи, всегда старалась засунуть несчастную книгу как можно подалее, и таким образом Придворный календарь не попадался ему на глаза иногда по целым месяцам.

Onun bütün adət-xasiyyətini əzbər bilən anam həmişə o bədbəxt kitabı mümkün qədər uzağa soxmağa çalışardı və beləcə Saray təqvimi bəzən aylarla onun gözünə dəymirdi.

Зато, когда он случайно его находил, то, бывало, по целым часам не выпускал уж из своих рук. Итак, батюшка читал Придворный календарь, изредка пожимая плечами и повторяя вполголоса: «Генерал-поручик!.. Он у меня в роте был сержантом!..

Bunun əvəzində, təsadüfən tapanda isə, olurdu ki, saatlarla əlindən yerə qoymurdu. Beləliklə, atam Saray təqvimini oxuyur, hərdən çiyinlərini çəkir və yarıpıçıltı ilə təkrarlayırdı: «General-poruçik!.. Mənim bölüyümdə serjant idi!..

Обоих российских орденов кавалер!.. А давно ли мы...» Наконец батюшка швырнул календарь на диван и погрузился в задумчивость, не предвещавшую ничего доброго.

Rusiyanın hər iki ordeninin kavaleri!.. Hələ çox keçməyib ki, biz...» Nəhayət atam təqvimi divana tulladı və heç bir xeyir vəd etməyən dərin fikrə daldı.

Вдруг он обратился к матушке: «Авдотья Васильевна, а сколько лет Петруше?»

Birdən anama tərəf döndü: «Avdotya Vasilyevna, Petruşanın neçə yaşı var?»

— Да вот пошел семнадцатый годок, — отвечала матушка. — Петруша родился в тот самый год, как окривела тетушка Настасья Гарасимовна, и когда еще...

— Bax, on yeddisinə qədəm qoyub, — deyə anam cavab verdi. — Petruşa elə Nastasya Qarasimovna xalanın bir gözü kor olan il doğulub, bir də hələ o vaxt ki...

«Добро, — прервал батюшка, — пора его в службу. Полно ему бегать по девичьим да лазить на голубятни».

«Yaxşı, — deyə atam onun sözünü kəsdi, — onu qulluğa göndərməyin vaxtıdır. Bəsdir qız otaqlarında qaçdığı, göyərçinxanalara dırmaşdığı».

Мысль о скорой разлуке со мною так поразила матушку, что она уронила ложку в кастрюльку, и слезы потекли по ее лицу. Напротив того, трудно описать мое восхищение.

Məndən tezliklə ayrılmaq fikri anamı elə sarsıtdı ki, qaşığı qazançaya saldı və göz yaşları üzündən axdı. Mənim isə, əksinə, sevincimi təsvir etmək çətindir.

Мысль о службе сливалась во мне с мыслями о свободе, об удовольствиях петербургской жизни. Я воображал себя офицером гвардии, что, по мнению моему, было верхом благополучия человеческого.

Qulluq fikri məndə azadlıq, Peterburq həyatının ləzzətləri barədə fikirlərlə qovuşurdu. Özümü qvardiya zabiti kimi təsəvvür edirdim, bu isə, mənim fikrimcə, insan səadətinin zirvəsi idi.

Батюшка не любил ни переменять свои намерения, ни откладывать их исполнение. День отъезду моему был назначен. Накануне батюшка объявил, что намерен писать со мною к будущему моему начальнику, и потребовал пера и бумаги.

Atam niyyətini dəyişməyi də, onun icrasını təxirə salmağı da sevməzdi. Yola düşəcəyim gün təyin olundu. Bir gün qabaq atam bildirdi ki, mənimlə gələcək rəisimə məktub göndərmək niyyətindədir, və qələm-kağız istədi.

— Не забудь, Андрей Петрович, — сказала матушка, — поклониться и от меня князю Б.; я, дескать, надеюсь, что он не оставит Петрушу своими милостями.

— Andrey Petroviç, unutma, — dedi anam, — knyaz B.-yə məndən də salam yaz; de ki, ümid edirəm, Petruşanı mərhəmətindən məhrum etməz.

— Что за вздор! — отвечал батюшка нахмурясь. — К какой стати стану я писать к князю Б.?

— Bu nə cəfəngiyatdır! — deyə atam qaşqabağını tökərək cavab verdi. — Mən nə münasibətlə knyaz B.-yə məktub yazmalıyam?

— Да ведь ты сказал, что изволишь писать к начальнику Петруши?

— Axı sən dedin ki, Petruşanın rəisinə yazmaq istəyirsən?

— Ну, а там что?

— Yaxşı, nə olsun?

— Да ведь начальник Петрушин — князь Б. Ведь Петруша записан в Семеновский полк.

— Axı Petruşanın rəisi knyaz B.-dir. Petruşa Semyonovski polkuna yazılıb axı.

— Записан! А мне какое дело, что он записан? Петруша в Петербург не поедет. Чему научится он, служа в Петербурге? мотать да повесничать? Нет, пускай послужит он в армии, да потянет лямку, да понюхает пороху, да будет солдат, а не шаматон.

— Yazılıb! Onun yazılmasından mənə nə? Petruşa Peterburqa getməyəcək. Peterburqda qulluq etməklə nə öyrənəcək? Pul sovurmağı, veyillənməyi? Yox, qoy orduda qulluq eləsin, qoy zəhmət çəksin, barıt iyi iyləsin, avara yox, əsl əsgər olsun.

Записан в гвардии! Где его пашпорт? подай его сюда.

Qvardiyaya yazılıb! Hanı onun pasportu? Ver bura.

Матушка отыскала мой паспорт, хранившийся в ее шкатулке вместе с сорочкою, в которой меня крестили, и вручила его батюшке дрожащею рукою. Батюшка прочел его со вниманием, положил перед собою на стол и начал свое письмо.

Anam vəftiz olunduğum köynəklə birlikdə öz mücrüsündə saxladığı pasportumu tapıb titrək əllə atama verdi. Atam onu diqqətlə oxudu, qarşısında stolun üstünə qoydu və məktubuna başladı.

Любопытство меня мучило: куда ж отправляют меня, если уж не в Петербург? Я не сводил глаз с пера батюшкина, которое двигалось довольно медленно.

Maraq məni üzürdü: Peterburqa yox, bəs məni hara göndərirlər? Gözümü atamın xeyli yavaş tərpənən qələmindən çəkmirdim.

Наконец он кончил, запечатал письмо в одном пакете с паспортом, снял очки и, подозвав меня, сказал: «Вот тебе письмо к Андрею Карловичу Р., моему старинному товарищу и другу. Ты едешь в Оренбург служить под его начальством».

Nəhayət o, məktubu bitirdi, pasportla birlikdə bir zərfə qoyub möhürlədi, eynəyini çıxardı və məni yanına çağırıb dedi: «Al, bu da köhnə yoldaşım və dostum Andrey Karloviç R.-yə məktub. Orenburqa gedirsən, onun rəhbərliyi altında qulluq edəcəksən».

Итак, все мои блестящие надежды рушились! Вместо веселой петербургской жизни ожидала меня скука в стороне глухой и отдаленной. Служба, о которой за минуту думал я с таким восторгом, показалась мне тяжким несчастием. Но спорить было нечего.

Beləliklə, bütün parlaq ümidlərim puça çıxdı! Şən Peterburq həyatının əvəzinə məni ucqar və kimsəsiz bir diyarda darıxdırıcı günlər gözləyirdi. Bir dəqiqə əvvəl elə həvəslə düşündüyüm qulluq indi mənə ağır bir bədbəxtlik kimi göründü. Amma mübahisə etməyin mənası yox idi.

На другой день поутру подвезена была к крыльцу дорожная кибитка; уложили в нее чемодан, погребец с чайным прибором и узлы с булками и пирогами, последними знаками домашнего баловства. Родители мои благословили меня. Батюшка сказал мне: «Прощай, Петр.

Ertəsi gün səhər artırmanın qabağına yol kibitkası gətirdilər; içinə çamadan, çay dəsti olan yol sandıqçası, bulka və piroq bağlamaları, ev ərköyünlüyünün son nişanələrini yığdılar. Valideynlərim mənə xeyir-dua verdilər. Atam mənə dedi: «Xudahafiz, Pyotr.

Служи верно, кому присягнешь; слушайся начальников; за их лаской не гоняйся; на службу не напрашивайся; от службы не отговаривайся; и помни пословицу: береги платье снову, а честь смолоду».

Kimə and içsən, ona sədaqətlə qulluq et; rəislərinə itaət et; onların iltifatının dalınca qaçma; qulluğa özün can atma, qulluqdan da boyun qaçırma; bu atalar sözünü də unutma: paltarını təzəykən, namusunu cavanlıqdan qoru».

Матушка в слезах наказывала мне беречь мое здоровье, а Савельичу смотреть за дитятей. Надели на меня заячий тулуп, а сверху лисью шубу. Я сел в кибитку с Савельичем и отправился в дорогу, обливаясь слезами.

Anam göz yaşları içində mənə sağlığımı qorumağı, Savelyiçə də uşağa göz-qulaq olmağı tapşırdı. Əynimə dovşan kürkü, üstündən də tülkü şubası geyindirdilər. Savelyiçlə kibitkaya oturdum və göz yaşı tökə-tökə yola düşdüm.

В ту же ночь приехал я в Симбирск, где должен был пробыть сутки для закупки нужных вещей, что и было поручено Савельичу. Я остановился в трактире. Савельич с утра отправился по лавкам.

Elə həmin gecə Simbirskə çatdım; orada lazımi şeyləri almaq üçün bir gün qalmalı idim, bu iş də Savelyiçə tapşırılmışdı. Bir meyxanada düşdüm. Savelyiç səhər tezdən dükanları gəzməyə getdi.

Соскуча глядеть из окна на грязный переулок, я пошел бродить по всем комнатам. Вошед в биллиардную, увидел я высокого барина лет тридцати пяти, с длинными черными усами, в халате, с кием в руке и с трубкой в зубах.

Pəncərədən palçıqlı dalana baxmaqdan darıxıb bütün otaqları dolaşmağa başladım. Bilyard otağına girəndə otuz beş yaşlarında, uzun qara bığlı, əynində xalat, əlində kiy, ağzında çubuq olan ucaboy bir ağa gördüm.

Он играл с маркером, который при выигрыше выпивал рюмку водки, а при проигрыше должен был лезть под биллиард на четверинках. Я стал смотреть на их игру.

O, markerlə oynayırdı; marker udanda bir qədəh araq içir, uduzanda isə dörd ayaq üstə bilyardın altına girməli olurdu. Onların oyununa baxmağa başladım.

Чем долее она продолжалась, тем прогулки на четверинках становились чаще, пока наконец маркер остался под биллиардом. Барин произнес над ним несколько сильных выражений в виде надгробного слова и предложил мне сыграть партию. Я отказался по неумению.

Oyun uzandıqca dörd ayaq üstə gəzintilər də tez-tez olurdu, axırda marker bilyardın altında qaldı. Ağa onun üstündə qəbir üstündə deyilən nitq kimi bir neçə ağır söz dedi və mənə bir partiya oynamağı təklif etdi. Bacarmadığım üçün razı olmadım.

Это показалось ему, по-видимому, странным. Он поглядел на меня как бы с сожалением; однако мы разговорились.

Görünür, bu ona qəribə gəldi. Mənə sanki təəssüflə baxdı; amma yenə də söhbətimiz tutdu.

Я узнал, что его зовут Иваном Ивановичем Зуриным, что он ротмистр гусарского полку и находится в Симбирске при приеме рекрут, а стоит в трактире. Зурин пригласил меня отобедать с ним вместе чем бог послал, по-солдатски. Я с охотою согласился.

Öyrəndim ki, onun adı İvan İvanoviç Zurindir, hüsar polkunun rotmistridir, Simbirskdə əsgər qəbulu ilə məşğuldur və bu meyxanada qalır. Zurin məni əsgərsayağı, Allah nə veribsə, onunla birlikdə nahar etməyə dəvət etdi. Mən məmnuniyyətlə razılaşdım.

Мы сели за стол. Зурин пил много и потчевал и меня, говоря, что надобно привыкать ко службе; он рассказывал мне армейские анекдоты, от которых я со смеху чуть не валялся, и мы встали из-за стола совершенными приятелями.

Süfrəyə oturduq. Zurin çox içir, qulluğa alışmaq lazım olduğunu deyib mənə də süzürdü; mənə ordu əhvalatları danışırdı, gülməkdən az qalırdım uğunub gedim, və süfrədən əsl dost kimi qalxdıq.

Тут вызвался он выучить меня играть на биллиарде. «Это, — говорил он, — необходимо для нашего брата служивого. В походе, например, придешь в местечко — чем прикажешь заняться? Ведь не все же бить жидов.

Elə bu vaxt mənə bilyard oynamağı öyrətməyi boynuna götürdü. «Bu, — deyirdi, — bizim kimi hərbçilər üçün vacibdir. Məsələn, yürüşdə bir qəsəbəyə gəlirsən, nə ilə məşğul olasan? Axı həmişə də yəhudi döymək olmaz.

Поневоле пойдешь в трактир и станешь играть на биллиарде; а для того надобно уметь играть!» Я совершенно был убежден и с большим прилежанием принялся за учение.

İstər-istəməz meyxanaya gedib bilyard oynayacaqsan; bunun üçün də oynamağı bacarmaq lazımdır!» Mən tamamilə inandım və böyük səylə öyrənməyə başladım.

Зурин громко ободрял меня, дивился моим быстрым успехам и, после нескольких уроков, предложил мне играть в деньги, по одному грошу, не для выигрыша, а так, чтоб только не играть даром, что, по его словам, самая скверная привычка.

Zurin ucadan məni ruhlandırır, sürətli irəliləyişimə heyrət edirdi və bir neçə dərsdən sonra mənə pula, bir qroşdan oynamağı təklif etdi, udmaq üçün yox, sadəcə, müftə oynamamaq üçün, çünki onun sözlərinə görə, bu, ən pis vərdişdir.

Я согласился и на то, а Зурин велел подать пуншу и уговорил меня попробовать, повторяя, что к службе надобно мне привыкать; а без пуншу что и служба! Я послушался его. Между тем игра наша продолжалась.

Mən buna da razı oldum, Zurin isə punş gətirməyi buyurdu və qulluğa alışmalı olduğumu təkrarlayaraq məni dadına baxmağa razı saldı; punşsuz qulluq nə qulluqdur! Sözünə baxdım. Bu arada oyunumuz davam edirdi.

Чем чаще прихлебывал я от моего стакана, тем становился отважнее. Шары поминутно летали у меня через борт; я горячился, бранил маркера, который считал бог ведает как, час от часу умножал игру, словом — вел себя как мальчишка, вырвавшийся на волю.

Stəkanımdan nə qədər tez-tez qurtum alırdımsa, bir o qədər cəsarətlənirdim. Şarlar hər dəqiqə bortun üstündən uçub gedirdi; qızışır, Allah bilir necə hesablayan markeri söyür, saatbasaat mərci artırırdım, bir sözlə, azadlığa çıxmış bir uşaq kimi davranırdım.

Между тем время прошло незаметно. Зурин взглянул на часы, положил кий и объявил мне, что я проиграл сто рублей. Это меня немножко смутило. Деньги мои были у Савельича. Я стал извиняться. Зурин меня прервал: «Помилуй! Не изволь и беспокоиться.

Bu arada vaxt hiss olunmadan keçdi. Zurin saata baxdı, kiyi yerə qoydu və mənə yüz rubl uduzduğumu bildirdi. Bu, məni bir az pərt etdi. Pullarım Savelyiçdə idi. Üzr istəməyə başladım. Zurin sözümü kəsdi: «Nə danışırsan! Heç narahat olma.

Я могу и подождать, а покамест поедем к Аринушке».

Mən gözləyə də bilərəm, hələlik isə gedək Arinuşkanın yanına».

Что прикажете? День я кончил так же беспутно, как и начал. Мы отужинали у Аринушки. Зурин поминутно мне подливал, повторяя, что надобно к службе привыкать. Встав из-за стола, я чуть держался на ногах; в полночь Зурин отвез меня в трактир.

Nə deyim? Günü necə başlamışdımsa, elə də sərsəri bitirdim. Arinuşkanın yanında şam etdik. Zurin qulluğa alışmaq lazım olduğunu təkrarlayaraq hər dəqiqə qədəhimi doldururdu. Süfrədən qalxanda ayaq üstə güclə dururdum; gecəyarısı Zurin məni meyxanaya gətirdi.

Савельич встретил нас на крыльце. Он ахнул, увидя несомненные признаки моего усердия к службе. «Что это, сударь, с тобою сделалось? — сказал он жалким голосом, — где ты это нагрузился? Ахти господи! отроду такого греха не бывало!» — «Молчи, хрыч!

Savelyiç bizi artırmada qarşıladı. Qulluğa olan canfəşanlığımın şübhəsiz əlamətlərini görüb ah çəkdi. «Bu nə haldır, ağa, sənə nə olub? — deyə yazıq bir səslə dilləndi, — harada belə vurmusan? Ay aman, ya Rəbb! Ömrümdə belə günah görməmişdim!» — «Sus, qoca xortdan!

— отвечал я ему, запинаясь, — ты, верно, пьян, пошел спать... и уложи меня».

— deyə mən dilim dolaşa-dolaşa cavab verdim, — yəqin, sən sərxoşsan, get yat... məni də yatır».

На другой день я проснулся с головною болью, смутно припоминая себе вчерашние происшествия. Размышления мои прерваны были Савельичем, вошедшим ко мне с чашкою чая. «Рано, Петр Андреич, — сказал он мне, качая головою, — рано начинаешь гулять.

Ertəsi gün başım ağrıya-ağrıya oyandım, dünənki hadisələri dumanlı-dumanlı xatırlayırdım. Fikirlərimi bir fincan çayla içəri girən Savelyiç dağıtdı. «Tezdir, Pyotr Andreyiç, — dedi o, başını bulaya-bulaya, — kef çəkməyə tez başlayırsan.

И в кого ты пошел? Кажется, ни батюшка, ни дедушка пьяницами не бывали; о матушке и говорить нечего: отроду, кроме квасу, в рот ничего не изволили брать. А кто всему виноват? проклятый мусье.

Bəs sən kimə çəkmisən? Deyəsən, nə atan, nə baban əyyaş olmayıb; anandan isə danışmağa dəyməz: ömründə kvasdan başqa ağzına bir şey almayıb. Bəs hamısına kim günahkardır? O lənətə gəlmiş müsyö.

То и дело, бывало, к Антипьевне забежит: „Мадам, же ву при, водкю“. Вот тебе и же ву при! Нечего сказать: добру наставил, собачий сын. И нужно было нанимать в дядьки басурмана, как будто у барина не стало и своих людей!»

Hərdən baxırdın, qaçıb Antipyevnanın yanına gəldi: «Madam, je vu pri, vodkyu». Bu da sənə je vu pri! Nə deyəsən: yaxşı şey öyrətdi, it oğlu. Bir kafiri lələ tutmaq nəyə lazım idi, elə bil ağanın öz adamları qalmamışdı!»

Мне было стыдно. Я отвернулся и сказал ему: «Поди вон, Савельич; я чаю не хочу». Но Савельича мудрено было унять, когда, бывало, примется за проповедь. «Вот видишь ли, Петр Андреич, каково подгуливать. И головке-то тяжело, и кушать-то не хочется.

Utanırdım. Üzümü döndərib ona dedim: «Çıx get, Savelyiç; çay istəmirəm». Amma Savelyiç bir dəfə nəsihətə başladımı, onu susdurmaq çətin idi. «Görürsənmi, Pyotr Andreyiç, kef çəkməyin axırı nə olur. Başcığazın da ağırdır, iştahın da yoxdur.

Человек пьющий ни на что не годен... Выпей-ка огуречного рассолу с медом, а всего бы лучше опохмелиться полстаканчиком настойки. Не прикажешь ли?»

İçki içən adam heç nəyə yaramaz... Bir az xiyar turşusunun suyunu balla iç, ən yaxşısı isə yarım stəkan otlu araqla xumarını aç. Gətirimmi?»

В это время мальчик вошел и подал мне записку от И. И. Зурина. Я развернул ее и прочел следующие строки:

Bu vaxt bir xidmətçi oğlan içəri girib mənə İ. İ. Zurindən bir kağız verdi. Onu açıb aşağıdakı sətirləri oxudum:

«Любезный Петр Андреевич, пожалуйста пришли мне с моим мальчиком сто рублей, которые ты мне вчера проиграл. Мне крайняя нужда в деньгах.

«Əziz Pyotr Andreyeviç, xahiş edirəm, dünən mənə uduzduğun yüz rublu oğlanla göndər. Pula son dərəcə ehtiyacım var.

Готовый ко услугам

Xidmətinə hazır

Иван Зурин».

İvan Zurin».

Делать было нечего. Я взял на себя вид равнодушный и, обратясь к Савельичу, который был и денег, и белья, и дел моих рачитель, приказал отдать мальчику сто рублей. «Как! зачем?» — спросил изумленный Савельич.

Çarə yox idi. Özümə laqeyd görkəm verdim və həm pullarımın, həm paltarlarımın, həm də işlərimin qayğıkeşi olan Savelyiçə dönüb oğlana yüz rubl verməsini əmr etdim. «Necə! Nə üçün?» — deyə Savelyiç heyrətlə soruşdu.

«Я их ему должен», — отвечал я со всевозможной холодностию. «Должен! — возразил Савельич, час от часу приведенный в большее изумление, — да когда же, сударь, успел ты ему задолжать? Дело что-то не ладно. Воля твоя, сударь, а денег я не выдам».

«Ona borcluyam», — deyə mümkün qədər soyuq cavab verdim. «Borclusan! — deyə getdikcə daha çox heyrətə düşən Savelyiç etiraz etdi, — bəs, ağa, ona nə vaxt borclanmağa macal tapdın? Burada bir şey düz deyil. Sən bilərsən, ağa, amma pulu vermərəm».

Я подумал, что если в сию решительную минуту не переспорю упрямого старика, то уж в последствии времени трудно мне будет освободиться от его опеки, и, взглянув на него гордо, сказал: «Я твой господин, а ты мой слуга. Деньги мои.

Fikirləşdim ki, bu həlledici anda inadkar qocaya üstün gəlməsəm, sonra onun himayəsindən qurtulmaq mənə çətin olacaq, və ona təkəbbürlə baxıb dedim: «Mən sənin ağanam, sən isə mənim nökərimsən. Pul mənimdir.

Я их проиграл, потому что так мне вздумалось. А тебе советую не умничать и делать то, что тебе приказывают».

Onu uduzmuşam, çünki belə istəmişəm. Sənə isə məsləhət görürəm ki, ağıl satmayasan və nə əmr olunursa, onu edəsən».

Савельич так был поражен моими словами, что сплеснул руками и остолбенел. «Что же ты стоишь!» — закричал я сердито. Савельич заплакал. «Батюшка Петр Андреич, — произнес он дрожащим голосом, — не умори меня с печали. Свет ты мой!

Savelyiç sözlərimdən elə sarsıldı ki, əllərini bir-birinə vurub donub qaldı. «Niyə dayanmısan!» — deyə hirslə qışqırdım. Savelyiç ağladı. «Ağam, Pyotr Andreyiç, — deyə titrək səslə dilləndi, — məni dərddən öldürmə. Gözümün işığı!

послушай меня, старика: напиши этому разбойнику, что ты пошутил, что у нас и денег-то таких не водится. Сто рублей! Боже ты милостивый!

Qulaq as mənə, qocaya: bu quldura yaz ki, zarafat eləmisən, bizdə heç elə pul olmur. Yüz rubl! Ay mərhəmətli Allah!

Скажи, что тебе родители крепко-накрепко заказали не играть, окроме как в орехи...» — «Полно врать, — прервал я строго, — подавай сюда деньги или я тебя взашей прогоню».

De ki, ata-anan sənə qozdan başqa heç nə oynamağı bərk-bərk qadağan ediblər...» — «Bəsdir boş-boş danışdın, — deyə sərt şəkildə sözünü kəsdim, — pulu ver bura, yoxsa səni ensəndən itələyib qovaram».

Савельич поглядел на меня с глубокой горестью и пошел за моим долгом. Мне было жаль бедного старика; но я хотел вырваться на волю и доказать, что уж я не ребенок. Деньги были доставлены Зурину. Савельич поспешил вывезти меня из проклятого трактира.

Savelyiç dərin kədərlə mənə baxdı və borcumu gətirməyə getdi. Yazıq qocaya yazığım gəlirdi; amma azadlığa çıxmaq və artıq uşaq olmadığımı sübut etmək istəyirdim. Pul Zurinə çatdırıldı. Savelyiç məni o lənətə gəlmiş meyxanadan tez aparmağa tələsdi.

Он явился с известием, что лошади готовы. С неспокойной совестию и с безмолвным раскаянием выехал я из Симбирска, не простясь с моим учителем и не думая с ним уже когда-нибудь увидеться.

O, atların hazır olduğu xəbəri ilə gəldi. Narahat vicdanla, səssiz peşmançılıqla, müəllimimlə vidalaşmadan və onu bir daha nə vaxtsa görəcəyimi düşünmədən Simbirskdən çıxdım.