Passé composé və imparfait fərqi: fransız dilində keçmiş zaman
Passé composé baş verən hadisəni, imparfait isə fonu və vərdişi bildirir. Azərbaycan dilindəki -dı, -ırdı və -ardı ilə müqayisə, nümunələr və test.
Fransız dilinin gündəlik danışıqda iki əsas keçmiş zamanı var. Passé composé baş verib bitmiş hadisələri bildirir və hekayəni irəli aparır, bizim şühudi keçmiş zamanımız kimi: “yedim”, “gəldi”. Imparfait isə fonu təsvir edir: o vaxt nə baş verirdi, əvvəllər nə edilərdi. Azərbaycan dilindəki “yeyirdim” və “yeyərdim” fransız dilində demək olar ki, həmişə imparfait ilə verilir.
Yəni bu fərqi Azərbaycan dili artıq qoyur və qulağınız çox cümlədə düzgün zamanı özü seçəcək. Diqqət tələb edən iki yer var: “idi” ilə bitən təsvirlər və passé composé-nin köməkçi feili.
Qısa cədvəl
| Passé composé | Imparfait | |
|---|---|---|
| Nə edir | Bitmiş hadisəni bildirir | Fonu və ya vərdişi təsvir edir |
| Azərbaycan dilində çox vaxt | -dı: yedim, gəldi | -ırdı, -ardı: yeyirdim, yeyərdim |
| Tək hadisə | Hier, j'ai mangé une crêpe. (Dünən krep yedim.) | |
| Vərdiş | Enfant, je mangeais des crêpes le dimanche. (Uşaq vaxtı bazar günləri krep yeyərdim.) | |
| Davam edən iş | Je mangeais quand le téléphone a sonné. (Telefon çalanda yemək yeyirdim.) | |
| Saat, yaş, hava | Il était huit heures. J'avais dix ans. Il pleuvait. (Saat səkkiz idi. On yaşında idim. Yağış yağırdı.) |
Passé composé nə vaxt işlənir
Müəyyən vaxtda bitmiş hadisə. Hier, j'ai appelé ma mère. (Dünən anama zəng etdim.)
Ardıcıl hadisələr. Je me suis levé, j'ai pris une douche et je suis sorti. (Qalxdım, duş qəbul etdim və çıxdım.) Hər feil hekayəni bir addım irəli aparır.
Başlayan və ya bitən iş. Le film a commencé à neuf heures. (Film saat doqquzda başladı.)
Qapanmış müddət. J'ai habité à Lyon pendant trois ans. (Üç il Lionda yaşadım.) Müddətin uzunluğu rol oynamır: o dövr bitibsə və ona bir bütöv kimi baxırsınızsa, passé composé lazımdır. Azərbaycan dilində də “üç il yaşadım” deyirik, “yaşayırdım” yox.
Imparfait nə vaxt işlənir
Keçmişdəki vərdişlər və təkrarlanan işlər. L'été, nous allions toujours à la plage. (Yayda həmişə dənizə gedərdik.) Azərbaycan dilində “-ardı, -ərdi” deyə bilirsinizsə, fransız dilində demək olar ki, həmişə imparfait lazımdır.
Davam edən iş. Je lisais un livre. (Kitab oxuyurdum.) “-ırdı” formasının birbaşa qarşılığıdır.
Təsvir və fon. La maison était grande et avait un jardin. (Ev böyük idi və bağı var idi.)
Saat, yaş və hava. Il était trois heures. Il faisait froid. (Saat üç idi. Hava soyuq idi.)
Hisslər və əhval. J'étais fatigué et je ne voulais pas sortir. (Yorğun idim və çıxmaq istəmirdim.)
Azərbaycan qulağının yanıldığı yer
“Ev böyük idi”, “Hava soyuq idi”, “Yorğun idim”: bu cümlələr Azərbaycan dilində keçmişdə bitmiş bir şey kimi səslənir, idi də “yedi”, “gəldi” ilə eyni səslə bitir. Amma bunlar hadisə deyil, vəziyyətdir. Fransız dilində belə təsvirlər üçün demək olar ki, həmişə imparfait işlənir: était, faisait, j'étais. Sadə yoxlama: cümlə “nə oldu?” sualına cavab verirsə, passé composé. “Necə idi?” sualına cavab verirsə, imparfait.
Nəqli keçmiş (“gəlmişəm”, “görüb”) isə başqa məsələdir. Fransız dilində eşitdiyini, sonradan öyrəndiyini bildirən ayrıca keçmiş zaman yoxdur. “Dünən gəlib” və “dünən gəldi” fransızcada eyni cür, passé composé ilə deyilir: il est venu hier.
Bir cümlədə ikisi birlikdə
Hekayə danışanda ən çox işlənən qəlib budur: davam edən iş (imparfait) bir hadisə ilə (passé composé) kəsilir. Azərbaycan dilində də cümləni eyni cür qururuq:
- Je dormais quand tu es arrivé. (Sən gələndə yatırdım.)
- Nous marchions dans le parc et soudain il a commencé à pleuvoir. (Parkda gəzirdik və birdən yağış başladı.)
Bir film təsəvvür edin: imparfait dekor və arxa fondakı musiqidir, passé composé isə qəhrəmanların etdikləri.
Zamana işarə edən sözlər
Bu sözlər adətən bir zamana meyil edir, amma son sözü həmişə məna deyir.
- Passé composé: hier (dünən), l'année dernière (keçən il), soudain, tout à coup (birdən), une fois (bir dəfə), en 2010 (2010-cu ildə)
- Imparfait: toujours (həmişə), tous les jours (hər gün), souvent (tez-tez), d'habitude (adətən), quand j'étais petit (balaca olanda), pendant que (... ərzində, ... edərkən)
Mənası dəyişən feillər
Bəzi feillərin mənası iki zamanda fərqlənir. Bunları cüt-cüt öyrənmək yaxşıdır:
| Feil | Passé composé | Imparfait |
|---|---|---|
| connaître | J'ai connu Paul en 2015. Polla 2015-ci ildə tanış oldum. | Je connaissais Paul. Polu tanıyırdım. |
| savoir | J'ai su la vérité. Həqiqəti öyrəndim. | Je savais la vérité. Həqiqəti bilirdim. |
| vouloir | J'ai voulu t'appeler. Sənə zəng etməyə çalışdım. | Je voulais t'appeler. Sənə zəng etmək istəyirdim. |
| pouvoir | J'ai pu finir. Bitirə bildim. | Je pouvais finir. Bitirə bilərdim (bitirib-bitirmədiyi bəlli deyil). |
| avoir | J'ai eu peur. Qorxdum. | J'avais peur. Qorxurdum. |
Savoir və connaître cütü ayrıca mövzudur, onu savoir və connaître fərqi yazımızda izah etmişik.
Avoir, yoxsa être?
Imparfait-in bütün feillər üçün bircə sonluq dəsti var (-ais, -ais, -ait, -ions, -iez, -aient), ona görə qurmaq daha asandır. Passé composé isə köməkçi feil istəyir. Feillərin çoxu avoir ilə qurulur (j'ai mangé). Hərəkət və vəziyyət dəyişikliyi bildirən aller, venir, arriver, partir, naître, mourir kimi feillər və bütün qayıdış feilləri isə être ilə qurulur (je suis allé, elle s'est levée). Azərbaycan dilində belə seçim olmadığı üçün ən çox səhv burada edilir. Être ilə qurulanda feilin forması işi görənin cinsinə və sayına da uyğunlaşır: il est allé, elle est allée.
Özünüzü yoxlayın
Boşluğa passé composé, yoxsa imparfait lazımdır? Əvvəl özünüz düşünün, sonra cavablara baxın.
- Quand j'étais petit, je ___ (jouer) au foot tous les jours.
- Hier, j'___ (acheter) une nouvelle voiture.
- Il ___ (être) dix heures du soir.
- Pendant que je ___ (cuisiner), mon frère ___ (arriver).
- L'année dernière, nous ___ (voyager) au Canada.
- Ma grand-mère ___ (avoir) quatre-vingts ans.
Cavablar: 1. jouais (vərdiş: “oynayardım”). 2. ai acheté (bitmiş hadisə: “aldım”). 3. était (saat). 4. cuisinais, est arrivé (fon, sonra kəsilmə: “mən yemək bişirəndə qardaşım gəldi”). 5. avons voyagé (bitmiş hadisə). 6. avait (yaş).
Davam edin
Fransız dilinin başqa çətinlikləri barədə fransız dili çətindirmi yazımızı oxuya bilərsiniz.
Bu seçim oxuduğunuz hekayələr çoxaldıqca asanlaşır, çünki dekorla hərəkət arasındakı fərqi hiss etməyə başlayırsınız. Flober bütöv illəri imparfait ilə təsvir edir, bunu Madam Bovari yazımızda görə bilərsiniz. Learn French tətbiqimiz sizi söz ehtiyatı və qrammatikadan səviyyəli oxu mətnlərinə, oradan da hər sətrin altında tərcüməsi olan tam klassiklərə aparır. Tətbiqi yükləmək pulsuzdur, bəzi kitablar və əlavə məzmun üçün öyrənərkən qazandığınız almazlar və ya Premium lazımdır.