Kəlilə və Dimnə: təmsillərin yolu və ərəbcə oxumaq
İbn əl-Müqəffənin VIII əsrdə ərəb dilinə çevirdiyi təmsillər Hindistandan İrana, oradan ərəb dilinə gəlib. Kitab nədir, öyrənənə niyə uyğundur?
Kəlilə və Dimnə (كليلة ودمنة, Kalila wa-Dimna) hakimiyyət, dostluq və hiylə haqqında heyvan təmsillərindən ibarət kitabdır. Onu VIII əsrdə İbn əl-Müqəffə ərəb dilinə çevirib. Bu, ərəb nəsrinin əsas əsərlərindən biridir və eyni zamanda ərəb dilini öyrənən üçün ən rahat klassiklərdən sayılır: hekayələri qısadır, dialoqla doludur və əvvəldən axıra qədər təkrarlanan hazır ifadələr üzərində qurulub.
Kitabın adı Azərbaycan oxucusuna da yad deyil. Amma onu orijinalda, ərəbcə oxumaq tamam başqa təcrübədir və bu yazı da elə bu barədədir.
Səyahət edən kitab
Təmsillərin kökü Hindistana, sanskrit dilində yazılmış Pançatantra toplusuna gedir. VI əsrdə Sasani hökmdarı I Xosrov Ənuşirəvanın dövründə Bürzuyə adlı həkim bu hekayələri İrana gətirib orta fars dilinə, yəni pəhləvi dilinə çevirdi. Onun istifadə etdiyi sanskrit mətni də, pəhləvi tərcüməsi də bu gün itib.
Təxminən 750-ci ildə Bəsrədə yaşayan iranlı yazıçı İbn əl-Müqəffə pəhləvi kitabını ərəb dilinə tərcümə etdi. Kitaba öz müqəddiməsini yazdı, bəzi hissələr də əlavə etdi. Sonralar dünyanın üzünü köçürdüyü də məhz onun variantı oldu: fars, ivrit, latın, ispan və bir çox başqa dilə tərcümələr onun ərəbcə mətninə gedib çıxır. Onun nəsri sadə sözləri və məntiqlə bir-birinə bağlanan cümlələri ilə seçilir: bu üslubda bəzəkdən çox mənaya üstünlük verilir. Müəllif özü isə uzun yaşamadı, hələ gənc ikən Bəsrədə edam edildi.
Tətbiqimizdəki mətn də ərəbcə kitab kimi məhz bu səyahətlə açılır: باب بعثة برزويه إلى بلاد الهند, yəni “Bürzuyənin Hindistana göndərilməsi babı”. Hökmdar Bürzuyəni Hindistana “bütün elmlərin kökü” sayılan kitabı gətirməyə göndərir.
Kəlilə və Dimnə kimdir?
Onlar şir padşahın sarayında yaşayan iki çaqqaldır. Kəlilə ehtiyatlıdır və yerindən razıdır. Dimnə isə şöhrətpərəstdir və nəyin bahasına olursa olsun padşaha yaxın olmaq istəyir. Kitabın özünün “kitabın birinci babı” adlandırdığı ilk böyük hekayədə Dimnə hər ikisinə yalan danışaraq şiri yeni dostu Şətrəbə adlı öküzün əleyhinə qızışdırır.
Bütün bunlar bir çərçivənin içindədir. Hindistan padşahı Dəbşəlim filosof Bidpaydan ibrət istəyir: aralarına yalançı girib ayırdığı iki dost barədə misal çəkməsini xahiş edir. Bidpay da cavabında hekayə danışır. Bu hekayədə heyvanlar fikirlərini sübut etmək üçün bir-birinə başqa hekayələr danışır, beləliklə hekayə hekayənin içindən çıxır, bəzən üç qat dərinliyə qədər.
Oxumaq üçün bir təmsil: tülkü və təbil
Qısa təmsillərdən birini Dimnə danışır. O, kitabın ən sevdiyi açılış ifadəsi ilə başlayır:
قال دمنة: زعموا أن ثعلباً أتى أجمةً فيها طبل معلق على شجرةٍ،
Dimnə dedi: Deyirlər ki, bir tülkü bir kolluğa gəldi, orada bir ağacdan təbil asılmışdı.
Külək əsdikcə budaqlar təbilə dəyir, təbil də gurultu ilə səslənirdi. Tülkü səsin arxasınca getdi:
فتوجه الثعلب نحوه لأجل ما سمع من عظم صوته؛ فلما أتاه وجده ضخماً، فأيقن في نفسه بكثرة الشحم واللحم.
Tülkü səsin gurluğunu eşidib ona tərəf yönəldi. Yanına çatanda onu iri gördü və içinin yağla, ətlə dolu olduğuna ürəyində əmin oldu.
فعالجه حتى شقه. فلما رآه أجوف لا شيء فيه،
Onu cırana qədər əlləşdi. İçinin boş olduğunu, heç nə olmadığını görəndə
قال: لا أدري لعل أفشل الأشياء أجهرها صوتاً وأعظمها جثةً.
dedi: “Kim bilir? Bəlkə də ən aciz şeylər səsi ən gur, cüssəsi ən iri olanlardır.”
Dimnə bunu şiri öküzün gur nərəsindən qorxmamağa inandırmaq üçün danışır. Kitabdakı bir çox ibrət kimi bu da doğrudur, amma bir hiylənin xidmətində işlədilir.
Bu parçadan nə öyrənmək olar
| Ərəbcə | Oxunuşu | Məna | Niyə faydalıdır |
|---|---|---|---|
| زعموا أن | zaʿamū anna | deyirlər ki, iddia edirlər ki | Demək olar ki, hər təmsili açır |
| فلما | fa-lammā | və -anda, -əndə | Kitabın hekayəni irəli aparma üsulu |
| وجده ضخماً | wajadahu ḍakhman | onu iri gördü | Sondakı -an hal sonluqlarından biridir |
| أجوف | ajwaf | boş, içi boş | |
| أفشل، أجهر، أعظم | afshal, ajhar, aʿẓam | ən aciz, ən gur, ən böyük | Bir qəlib, أَفْعَل, “daha” və “ən” üçün |
Son sətir ərəb dilini maraqlı edən cəhəti yaxşı göstərir: üç sifət, bir qəlib. Bu qəlibi siz adlardan tanıyırsınız: Əhməd “ən çox təriflənən”, Əkbər “ən böyük”, Əşrəf “ən şərəfli” deməkdir, əfzəl sözü də eyni qəlibdəndir. Kök və qəlib sistemi haqqında ətraflı ərəb dilində köklər və qəliblər yazımızda oxuya bilərsiniz.
Bu qısa parçada azərbaycanlı üçün tanış sözlər də az deyil:
| Parçadakı söz | Məna | Azərbaycan dilində qohumu |
|---|---|---|
| طبل tabl | təbil | təbil |
| شجرة shajara | ağac | şəcərə (nəsil ağacı) |
| الأشياء al-ashyāʾ | şeylər | əşya, şey |
| جثة juththa | bədən, gövdə | cüssə |
| عظم ʿiẓam | böyüklük | əzəmət |
| نفس nafs | can, nəfs | nəfs |
| كثرة kathra | çoxluq | əksəriyyət (eyni kökdən) |
Mənaları bəzən fərqlənir, amma kökü tanımaq oxumağı xeyli sürətləndirir.
Niyə öyrənənə uyğundur
Qısa hekayələr. Təmsillərin çoxu bir-iki səhifədir. Birini bir oturuşda bitirə bilərsiniz, hər sətir zəhmət istəyəndə bu çox vacibdir.
Təkrarlanan ifadələr. زعموا أن ifadəsindən başqa eyni dialoq dəfələrlə qarşınıza çıxır: bir qəhrəman “sənin halın oğrunun və tacirin halına bənzəyir” deyir, digəri soruşur: وكيف كان ذلك؟ (wa-kayfa kāna dhālika?, “Bəs o necə olmuşdu?”). Bir neçə babdan sonra bunları düşünmədən oxuyursunuz.
Çoxlu dialoq. Heyvanlar birbaşa nitqlə mübahisə edir, yalvarır, hiylə qurur. Belə mətni oxumaq təsviri oxumaqdan asandır.
Kitabxanamızda ən qısa cümlələr. Tətbiqdəki altı ərəb klassikini saydıq: Kəlilə və Dimnə orta cümlə uzunluğuna görə ən qısa cümləli kitabdır. Cübranın və digər müəlliflərin cümlələri xeyli uzundur. Tam müqayisə ərəb dilini öyrənmək üçün kitablar yazımızdadır.
Çətin tərəfi. Söz ehtiyatı VIII əsrə aiddir: kolluqlar, çaqqallar, vəzirlər və padşahlar. Kitab heç bir heyvan görünməmişdən əvvəl müdriklik və Bürzuyənin səyahəti haqqında uzun, ağır bir çərçivə ilə açılır, ona görə birbaşa şirlə öküzün hekayəsinə keçmək tamamilə normaldır. Mətn hərəkəsizdir, yəni qısa saitlər yazılmır. Kitabı köməksiz oxumaq üçün təxminən B1 səviyyəsi lazımdır, hər sətrin altında tərcümə olanda isə A2 səviyyəsinin sonunda başlaya bilərsiniz.
Oxuyun
Ərəb dilinin harasının çətin, harasının asan olduğunu bilmək istəyirsinizsə, ərəb dili çətindirmi yazımızdan başlayın. Kəlilə və Dimnə klassik ərəb dilinin qrammatikası ilə yazılıb, bu da bugünkü fushadan çox da uzaq deyil. Bu fərq haqqında fusha yoxsa dialekt yazımızda danışmışıq.
Learn Arabic tətbiqimizdə Kəlilə və Dimnə orijinalda, hər sətrin altında tərcüməsi ilə var. Yanında daha beş klassik, onları oxumaq üçün lazım olan qrammatika və söz ehtiyatı da oradadır. Tətbiq 1 dekabrda çıxır. Gözləmə siyahısına qoşulun, tülkü ilə təbil sizi orada gözləyəcək.
Learn Arabic arrives on 1 December
The app is almost ready: the Arabic alphabet from scratch, grammar, over 2,500 words with audio and classics such as Gibran's The Broken Wings in the original. Leave your email and we'll let you know the day it's out.
One email when the app is out. Nothing else.
