Fusha yoxsa dialekt? Hansı ərəb dilini öyrənməli

Kitabda, qəzetdə və xəbərlərdə fusha, küçədə dialekt. Misir, Şam, Körfəz və Məğrib ərəbcəsi nəyə yarayır, oxumaq istəyən niyə fushadan başlamalıdır?

Ərəb dili · · 5 dəq oxu

Ərəb dilini öyrənməyə qərar verən hər kəs gec-tez eyni suala gəlib çıxır: hansı ərəb dili? Ərəb dünyasında yazılan dil ilə danışılan dil eyni deyil. Kitablarda, qəzetlərdə, xəbərlərdə və rəsmi çıxışlarda fusha, yəni müasir ədəbi ərəb dili işlənir. Evdə, bazarda və seriallarda isə ölkədən ölkəyə dəyişən dialektlər danışılır.

Qısa cavab belədir: məqsədiniz kitab, xəbər, lövhə, ümumiyyətlə yazılı nə varsa oxumaqdırsa, fushadan başlayın. Yeganə məqsədiniz bir ölkədə insanlarla söhbət etməkdirsə, dialekt sizi oraya daha tez çatdırar. Ciddi öyrənənlərin çoxu sonda hər ikisini bilir: təməl kimi fusha, üstündə isə yaşadığınız yerin və ya ünsiyyət qurduğunuz insanların dialekti.

Bir cəmiyyətdə iki ərəb dili

Dilçilər bu vəziyyəti diqlossiya adlandırır: bir cəmiyyət eyni dilin iki formasını iki ayrı iş üçün işlədir.

Azərbaycanda da ədəbi dil və şivələr var, amma Bakı, Gəncə və Naxçıvan sakinləri bir-birini rahat başa düşür, yazıda isə hamı eyni dili işlədir. Ərəb dünyasında məsafə xeyli böyükdür: uşaq evdə dialekt danışaraq böyüyür, ədəbi dili isə məktəbdə öyrənir, sanki ikinci bir dil kimi.

Fusha (الفُصْحَى al-fusha) “ən fəsih, ən aydın dil” deməkdir. Bu söz sizə tanış gələ bilər: fəsahət, fəsih sözlərimiz də eyni kökdəndir. Fusha bütün ərəb dünyasının yazı dilidir: kitablar, qəzetlər, rəsmi sənədlər, xəbər buraxılışları, çıxışlar və subtitrlər bu dildədir. O, Quranın və erkən ədəbiyyatın dili olan klassik ərəb dilindən gəlir, söz ehtiyatı isə müasir həyata uyğun genişlənib. Rabatdakı oxucu ilə Bağdaddakı oxucu eyni fushanı oxuyur.

Dialektlər (العَامِّيَّة al-ʿammiyya və ya اللَّهْجَة al-lahja) evdə, küçədə, işdə, seriallarda və mahnıların çoxunda danışılan dildir. Rəsmi yazıda az işlənir, amma sosial şəbəkələrdə və mesajlarda tez-tez görəcəksiniz. Ləhcə sözü bizə də elə buradan keçib.

Deməli, sual ərəblərin hansını işlətməsi deyil. Onlar hər ikisini hər gün işlədir, sadəcə ayrı işlər üçün.

Əsas dialekt qrupları

Qrup Harada Nəyi bilmək lazımdır
Misir Misir Onilliklər boyu Misir filmləri, serialları və mahnıları sayəsində ən geniş başa düşülən dialekt
Şam (Levant) Suriya, Livan, İordaniya, Fələstin Öyrənənlər arasında populyardır, bir çox serialda eşidilir
Körfəz Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt, BƏƏ, Qətər, Bəhreyn, Oman Region daxilində fərqlənir; Qahirə və Beyrutun çox vaxt itirdiyi th və dh səslərini çox zaman saxlayır
İraq İraq Ayrıca bir qrupdur
Məğrib Mərakeş, Əlcəzair, Tunis, Liviya Fushadan ən uzaq olanı; çoxlu bərbər sözü, Mərakeş, Əlcəzair və Tunisdə fransız sözləri də var; başqa ərəblər üçün də çətindir

Bunlar geniş ailələrdir. Hər birinin içində şəhərlərin və kəndlərin öz ləhcəsi, öz sözləri var.

Nə qədər fərqlidirlər?

Qrammatika və əsas söz ehtiyatı, xüsusən isimlər, bir-birinə çox yaxındır. Ən böyük fərq ən çox işlətdiyiniz gündəlik sözlərdədir:

Məna Fusha Misir Şam Körfəz Mərakeş
Nə? مَاذَا (madha) eh şu şinu, eş aş, şnu
İndi الْآن (al-an) dilwaʾti halla' al-hin daba
İstəyirəm أُرِيدُ (uridu) ʿayiz biddi abğa bğit
Necəsən? (kişiyə) كَيْفَ حَالُكَ؟ (kayfa haluka?) izzayyak? kifak? şlonak? la bas?

Tələffüz də dəyişir. Fushadakı ق xəbərlərdə q kimi deyilir, Qahirədə və Beyrutda isə çox vaxt boğazda qısa bir kəsilməyə çevrilir: قَلْب qalb “qəlb” orada ʾalb olur. Körfəzin böyük hissəsində isə bu səs g kimi eşidilir.

Dialektlərin qrammatikası daha sadədir: hal sonluqları yoxdur, feil formaları azdır, gələcək zamanı demək də daha asandır. Bəzi öyrənənlərin dialektdə daha tez danışmağa başlaması bundandır.

Oxumaq istəyirsinizsə, niyə əvvəlcə fusha

Yazılı olan hər şey fushadadır. Kitablar, saytlar, menyular, blanklar və lövhələr. Tək dialektlə qəzet oxuya bilməzsiniz.

Hər yerdə işləyir. Mərakeşdə öyrəndiyiniz dialekt İraqda çox da işə yaramır. Fushanı isə regionun hər yerində təhsilli insanlar başa düşür. Bəlkə sizi bir az rəsmi, xəbər aparıcısı kimi danışan biri sayacaqlar, amma anlayacaqlar.

Qrammatikası dialektləri izah edir. Fushada keçmiş və indiki zamanı, kök və qəlib sistemini öyrəndikdən sonra dialekt formalarının haradan gəldiyini görürsünüz. Əks istiqamətdə getmək daha çətindir: yalnız dialekt bilən adam kitab oxumağa keçəndə az qala sıfırdan başlayır.

Azərbaycanlının üstünlüyü fushadadır. Dilimizdəki ərəb sözləri əsasən yazı dilindən, yəni klassik ərəb dilindən və fushadan gəlib. Elm, təlim, məhkəmə, mədrəsə, hikmət, məktub kimi sözlər fushada yazılmış mətndə dərhal qarşınıza çıxır. Dialekt isə bu sözlərin bəzilərini başqa sözlərlə əvəz edir və ya tanınmaz şəkildə tələffüz edir.

Ədəbiyyat bu dildədir. Cübranı və ya Kəlilə və Dimnəni orijinalda oxumaq istəyirsinizsə, fushadan yan keçən yol yoxdur.

Nə vaxt əvvəlcə dialekt məntiqlidir

  • Tezliklə konkret bir ölkəyə köçürsünüz və əsasən danışmaq lazımdır.
  • Həyat yoldaşınızın ailəsi dialektdə danışır, ərəbcə yazılı mətnlərlə isə az işiniz olur.
  • Kitabdan çox seriallar, filmlər və mahnılar sizi maraqlandırır.

Hətta bu halda da əlifbanı erkən öyrənin. Dialekt kursları adətən latın hərfləri ilə yazılmış transliterasiyaya söykənir və ilk lövhəni görəndə çaşıb qalacaqsınız.

Kimə hansı?

Məqsədiniz Tövsiyə
Kitab, qəzet, akademik mətn oxumaq Fusha
Quranı və dini mətnləri anlamaq Fusha (klassik ərəb dilinə ən yaxın olan)
Köhnə ərəb əlifbalı türk mətnləri ilə işləmək Fusha
Bir neçə ərəb ölkəsi ilə iş Fusha, sonra ən çox işlədiyiniz ölkənin dialekti
Konkret bir ölkədə yaşamaq Fusha təməli, ardınca dərhal o ölkənin dialekti
Yalnız ərəb serialları izləmək Birbaşa o serialın dialekti də olar

Köhnə türk mətnləri ilə bağlı ətraflı cavab Osmanlı türkcəsi üçün ərəb dili lazımdırmı yazımızdadır.

Ağıllı yol

  1. Əlifbanı və fushanın əsaslarını öyrənin: salamlaşma, artikl, ismi cümlələr, əsas zamanlar.
  2. Söz ehtiyatını fushada, mövzulara və köklərə görə toplayın. Dilimizdəki ərəb sözləri burada sizə dayaq olacaq.
  3. Sadə mətnləri oxuya bilən kimi həqiqətən eşidəcəyiniz dialekti əlavə edin: ən geniş auditoriya üçün Misir, yaxınlarınız və ya işiniz oradadırsa Şam və ya Körfəz.
  4. Fushanı oxumağa davam edin. Yanında tərcüməsi olan əsl kitablar danışıq dilini öyrəndiyiniz müddətdə yazı dilinizi də inkişaf etdirir.

Ərəb dilinin ümumiyyətlə nə qədər çətin olduğunu bilmək istəyirsinizsə, ərəb dili çətindirmi yazımıza baxın.

Learn Arabic tətbiqimiz müasir ədəbi ərəb dilini öyrədir. Hərflərdən başlayır, səviyyəyə uyğun oxu mətnlərindən keçib orijinalda altı klassikə çatırsınız ki, sonda ərəbcə yazılmış istənilən mətni oxuya biləsiniz. Tətbiq 1 dekabrda çıxır. Çıxdığı gün xəbər tutmaq üçün gözləmə siyahısına qoşulun.

Learn Arabic arrives on 1 December

The app is almost ready: the Arabic alphabet from scratch, grammar, over 2,500 words with audio and classics such as Gibran's The Broken Wings in the original. Leave your email and we'll let you know the day it's out.

One email when the app is out. Nothing else.