Ərəb dili və İpək yolu: Çində ərəb dilinin min illik tarixi
751-ci ildə Talas döyüşü, Du Huanın səyahət qeydləri, Tsüançjoudakı ərəb yazılı qəbir daşları və 1946-cı ildə Pekin Universitetində ilk ərəb dili ixtisası.
Azərbaycan dilində ərəb dili ilə tanışlıq məktəbdən, kitabdan, qələmdən başlayır: bu sözlərin hamısı ərəb mənşəlidir. Amma ərəb dilinin başqa xalqlarla görüşdüyü yerlərdən biri çox uzaqda, İpək yolunun şərq ucunda, Çində olub. Talas döyüşündən Tsüançjou limanındakı daşlara, oradan da Çində universitetdə açılan ilk ərəb dili ixtisasına qədər bu tarix min ildən çox çəkir. Aşağıda bu tarixi Şərq tərəfdən izləyirik və bunun bu gün ərəb dili öyrənən üçün nə demək olduğunu göstəririk.
“Daşi” və Talas döyüşü
Tan sülaləsinin salnamələri Ərəb xilafətini Daşi adlandırır. 751-ci ildə Tan ordusu ilə ərəb qoşunları Orta Asiyada, Talas çayı yaxınlığında üz-üzə gəlir və Tan ordusu məğlub olur. Çinli əsgər Du Huan əsir düşür. O, ərəblərin hakim olduğu torpaqlarda on ildən çox yaşayır, sonra dəniz yolu ilə vətənə qayıdır və təxminən 762-ci ildə Quançjouya (Kanton) çatır. Gördüklərini Szinsinszi adlı səyahət qeydlərində yazır. Kitabın özü itib, amma qohumu Du Yu onun bəzi parçalarını Tundyan adlı böyük ensiklopediyasında iqtibas edib. Bu sayədə həmin parçalar qalıb: bu, bir çinlinin ərəb dünyasını öz gözü ilə görüb yazdığı ilk qeydlərdən biridir.
Təxminən eyni illərdə indiki İraqda, Bəsrədə İbn əl-Müqəffə Hindistandan İran vasitəsilə gəlmiş təmsillər toplusunu ərəb dilinə çevirirdi. Bu, Kəlilə və Dimnə idi. Yolun iki ucunda eyni nəsil dil və kitab tarixində böyük hadisələr yaşayırdı.
Rəvayətə görə, kağız istehsalı da bu döyüşdən sonra Səmərqəndə, oradan da ərəb dünyasına keçib. Yəni ərəbcə kitab oxuyanda bir mənada Çindən gəlmiş materialı vərəqləyirsiniz.
Dəniz yolu və Tsüançjou
Sun və Yuan sülalələri dövründə ərəb və fars tacirləri dəniz yolu ilə Çinə gəlib Quançjouda və Tsüançjouda (Quanzhou) məskunlaşırdılar. Tsüançjouda bu gün də ərəb yazısı həkk olunmuş çoxlu islami qəbir daşı saxlanılır. 2021-ci ildə UNESCO “Tsüançjou: Sun və Yuan dövrü Çinin dünya ticarəti mərkəzi” obyektini Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edib. Şəhərin muzeylərində daş üzərində gördüyünüz hərflər bu gün ərəb dilinə başlayanda öyrəndiyiniz hərflərin eynisidir.
“Tyanfan” və “Min bir gecə”
Min və Tsin sülalələri dövründə çin dilində ərəb torpaqları çox vaxt Tyanfan adlanırdı. “Min bir gecə”nin Çində ən məşhur adı da buradan gəlir: Tyanfan yetan, yəni “Tyanfanın gecə nağılları”. Bu ifadə sonra çin dilində ağlasığmaz, uydurma əhvalat üçün işlənən məcazi ifadəyə çevrilib. Bir çox çinli oxucu üçün ərəb ədəbiyyatı, elə bizdə olduğu kimi, Əli Baba, Sindbad və Ələddinlə başlayır.
1946: ərəb dili Pekin Universitetində
Çində müasir ərəb dili tədrisi adətən 1946-cı ildən hesablanır. Həmin il Pekin Universitetinin Şərq dilləri fakültəsində alim Ma Szyanın rəhbərliyi ilə ərəb dili ixtisası açılır. Bu, ölkədə ilk belə ixtisas idi. Ma Szyan sonra Quranı çin dilinə tərcümə edib. O vaxtdan bəri Çinin çoxlu universiteti tərcüməçi, diplomat və ticarət mütəxəssisi hazırlamaq üçün ərəb dili ixtisasları açıb.
Bu tarix bu gün nə deyir
- Dünya dili. Ərəb dili BMT-nin altı rəsmi dilindən biridir, Ərəb Dövlətləri Liqasına üzv 22 ölkənin dilidir. Bu ölkələrin həm Çinlə, həm də Avropa ilə əlaqələri ildən-ilə genişlənir.
- Tarix motivasiyadır. Talas, Tsüançjou, “Min bir gecə”: belə mövzular həm söhbət üçün material, həm də öyrənməyə həvəs verir.
- Çətin, amma əlçatan. ABŞ-ın Xarici Xidmət İnstitutu (FSI) ərəb dilini də, çin dilini də ingilisdillilər üçün ən çətin qrupa aid edir. Azərbaycanlı öyrənənin isə öz üstünlükləri var: yüzlərlə ərəb mənşəli söz artıq lüğətinizdədir, x səsi də ərəbcə خ hərfinə yaxındır. Müddət barədə ərəb dilini nə qədər vaxta öyrənmək olar yazımızda danışmışıq.
Haradan başlamalı
Əvvəlcə hərflər: ərəb əlifbasını necə öyrənmək olar yazımızda 28 hərfi və hərəkələri dörd həftəyə bölmüşük. Sonra ərəb dilində salamlaşma və sözlərin necə qurulduğunu göstərən köklər və qəliblər gəlir.
Learn Arabic tətbiqimiz əlifbadan başlayır, 18 qrammatika dərsindən və səviyyəli oxu mətnlərindən keçərək sizi Kəlilə və Dimnə kimi klassiklərin orijinal mətninə qədər aparır. Tətbiq 1 dekabrda çıxır: gözləmə siyahısına qoşulun və min illik bu hekayəyə öz səhifənizi əlavə edin.
Learn Arabic arrives on 1 December
The app is almost ready: the Arabic alphabet from scratch, grammar, over 2,500 words with audio and classics such as Gibran's The Broken Wings in the original. Leave your email and we'll let you know the day it's out.
One email when the app is out. Nothing else.