Ərəb dili çətindirmi? Azərbaycanlı üçün nə asan, nə çətin

Ərəb dili çətindir, amma çətinlik əlifbada deyil. Əsl vaxtı yazılmayan saitlər, yeni səslər, sınıq cəm və dialektlər aparır.

Ərəb dili · · 7 dəq oxu

Bəli, ərəb dili çətin dildir. ABŞ Dövlət Departamenti onu yapon, koreya və çin dilləri ilə birlikdə ən çətin qrupa aid edir. Amma çətinlik çoxlarının qorxduğu yerdə deyil. Sağdan sola yazıya bir neçə həftəyə öyrəşirsiniz, qrammatikanın xeyli hissəsi də gözlənildiyindən daha qaydalıdır. Əsl vaxtı aparanlar başqadır: qısa saitlərin yazılmaması, Azərbaycan dilində olmayan səslər, sınıq cəm və yazı dili ilə danışıq dili arasındakı fərq.

Azərbaycanlı oxucunun isə bu yolda bir üstünlüyü var: minlərlə ərəb sözü artıq sizin dilinizdədir. Kitab, məktəb, qələm, alim, səbr, vaxt, insan, dərs, elm, hökm ərəb mənşəlidir. Bu yazı həm bu üstünlüyün harada işə yaradığını, həm də harada bitdiyini göstərir.

Rəqəmlər nə deyir

Dövlət Departamenti öz diplomatlarına xarici dil öyrədir və dilləri çətinliyinə görə qruplara bölür. Onların cədvəlində ərəb dili IV kateqoriyadadır: peşəkar səviyyəyə çatmaq üçün 88 həftə və 2200 saat dərs. Bu, rus və türk dilləri üçün göstərilən 44 həftənin iki misli, ispan və fransız dilləri üçün göstərilən 30 həftənin isə təxminən üç mislidir. Bunun gündə bir saatla nə demək olduğunu ərəb dilini nə qədər vaxta öyrənmək olar yazımızda hesabladıq.

Bu rəqəmlər ana dili ingilis dili olanlar üçün hesablanıb. İngilisdilli öyrənən üçün ərəb sözlərinin demək olar ki, hamısı yenidir. Ana dili fars, urdu və ya türk dili olan öyrənən isə çox sözü tanıyır və ilk səviyyəyə xeyli tez çatır. Azərbaycanlı da bu sıradadır.

Gözlənildiyindən asan olanlar

Əlifba

Ərəb əlifbasında 28 hərf var. Böyük hərf yoxdur, hərflərin çoxu yalnız sözün əvvəlində, ortasında və ya sonunda olmasına görə formasını bir az dəyişir. Bir neçə hərfin forması eynidir, onları ancaq nöqtələr ayırır: ب, ت, ث b, t və ingiliscə think sözündəki səsdir. Müntəzəm çalışan adam bir neçə həftəyə yavaş-yavaş oxumağa başlayır. Hərfləri qruplara bölən plan üçün ərəb əlifbasını necə öyrənmək olar yazımıza baxın.

Uşaqlıqda Quran dərsinə getmisinizsə və ya evdə köhnə dini kitablar görmüsünüzsə, bu hərflərin bir qismi sizə onsuz da tanışdır. Azərbaycan dili də 1929-cu ilə qədər ərəb əlifbası ilə yazılırdı, ona görə bu yazı tariximizə yad deyil.

Az sayda zaman

Ərəb feilinin iki əsas forması var: biri bitmiş işi, digəri davam edən və ya adət halını almış işi bildirir. Gələcək zaman indiki zamanın əvvəlinə سَـ sa- və ya سَوْفَ sawfa artırmaqla düzəlir:

  • كَتَبَ kataba: yazdı
  • يَكْتُبُ yaktubu: yazır
  • سَيَكْتُبُ sayaktubu: yazacaq

İndi Azərbaycan dilini xatırlayın: şühudi və nəqli keçmiş, indiki zaman, qəti və qeyri-qəti gələcək, üstəlik idi və imiş ilə düzələn formalar. Bunun yanında ərəb zaman sistemi çox sadədir. İndiki zamanın sonradan öyrənəcəyiniz bir neçə meyl forması var, amma əsası budur.

İndiki zamanda “olmaq” yoxdur

“Ev böyükdür” ərəbcə الْبَيْتُ كَبِيرٌ al-baytu kabirun, hərfi mənada “ev böyük” olur. Bizdə heç olmasa -dır şəkilçisi var, ərəb dilində o da yoxdur. Danışıqda biz də çox vaxt “ev böyük” deyirik, ona görə bu cümlə tipi, yəni ismi cümlə, sizə qəribə gəlməyəcək. Ərəb dilində az sözlə çox şey demək elə buradan başlayır.

Bir artikl, o da tanış

Ərəb dilində qeyri-müəyyən artikl yoxdur, müəyyənlik isə bütün isimlər üçün eyni olan ال al- önşəkilçisi ilə bildirilir. Onun yeganə incəliyi var: bəzi hərflərdən əvvəl l oxunmur, sonrakı hərfə qovuşur. Bunu siz adlardan tanıyırsınız: Şəmsəddin (“dinin günəşi”) adında əl-din yox, əd-din deyilir, Əbülfəz adında isə l olduğu kimi qalır. Ərəb qrammatikasında bu iki qrupa şəmsi və qəməri, yəni günəş və ay hərfləri deyilir.

Kök və qəlib

Ərəb sözlərinin çoxu üç samitdən ibarət kökdən müəyyən qəliblərlə törəyir. Azərbaycanlı bunu sezmədən bilir:

Kök Əsas məna Azərbaycan dilindəki sözlər
ك ت ب yazmaq kitab, katib, məktub, məktəb
ع ل م bilmək elm, alim, müəllim, təlim, məlumat
ح ك م hökm etmək hökm, hakim, hökumət, məhkəmə, hikmət
د ر س oxumaq, öyrənmək dərs, mədrəsə, tədris, müdərris

Qəliblər də işləyir. مَفْعَل qəlibi çox vaxt yer bildirir: mətbəx bişirilən yer, məscid səcdə edilən yer, məclis oturulan yer, mənzil düşülən yerdir. Ərəbcə مَكْتَب maktab bu gün yazı masası və ya ofis deməkdir, Azərbaycan dilində isə məktəb olub. Yəni qəlib eynidir, məna isə bəzən başqa yerə gedib. Bu sistemi ərəb dilində köklər və qəliblər yazımızda ətraflı izah etdik.

Tanış sözlər

Minlərlə tanış söz əzbər yükünüzü xeyli yüngülləşdirir. Yalnız bir şeyə diqqət yetirin: bəzi sözlərin mənası yolda dəyişib. Sabah bizdə adətən “ertəsi gün” deməkdir (“sabahınız xeyir” ifadəsində köhnə mənası qalıb), ərəbcə صَبَاح sabah isə “səhər” deməkdir. Bu cür fərqləri sözü ilk dəfə öyrənəndə qeyd etmək kifayətdir.

Əsl vaxt aparanlar

Qısa saitlər yazılmır

Ərəb yazısında samitlər və uzun saitlər hərflə yazılır. Qısa saitlər isə hərfin üstünə və ya altına qoyulan kiçik işarələrdir, yəni hərəkələr. Problem ondadır ki, qəzetdə, romanda, lövhədə bu işarələr demək olar ki, olmur. Onları dərsliklərdə, uşaq kitablarında və Quranda görürsünüz.

Hərəkəsiz Hərəkəli Məna
كتب كَتَبَ yazdı (kataba)
كتب كُتُب kitablar (kutub)
كتب كُتِبَ yazıldı (kutiba)

Ərəb oxucu düzgün variantı kontekstdən düşünmədən seçir. Öyrənən üçün bu bacarıq söz-söz, yavaş-yavaş formalaşır və ərəb dilinin bu qədər saat istəməsinin əsas səbəbi də budur. Əvvəlcə hər şeyi hərəkəli oxumaq, sonra tədricən hərəkəsiz mətnə keçmək lazımdır.

Yeni səslər

Burada azərbaycanlının da üstünlüyü var: x səsi bizdə də var, ona görə خ hərfi (xəbər sözündəki kimi) sizə problem yaratmayacaq. Amma ərəb dili bizim bir səslə dediyimiz şeyləri bir neçə hərflə ayırır:

Azərbaycan dilində bir səs Ərəb dilində ayrı hərflər
h ه (adi h) və ح (boğazın dərinliyindən, nəfəsli h)
s س (adi), ص (qalın), ث (ingiliscə think)
z ز (adi), ذ (ingiliscə this), ض və ظ (qalın)
t ت (adi) və ط (qalın)
q, k ق (boğaza yaxın, dərin q) və ك (adi k)

Bir də ع eyn var: boğazı sıxaraq çıxarılan, bizdə qarşılığı olmayan səs. Bu fərqlər mənanı dəyişir: قَلْب qalb “qəlb, ürək”, كَلْب kalb isə “it” deməkdir. Səsləri bir neçə həftəyə tələffüz etməyi öyrənə bilərsiniz. Sürətli nitqdə س ilə ص arasındakı fərqi eşitmək isə xeyli uzun çəkir. Ona görə bu səsləri ilk gündən qulaqla öyrənmək qayda oxumaqdan qat-qat faydalıdır.

Sınıq cəm

Azərbaycan dilində cəm asandır: -lar, -lər. Ərəb dilində bəzi sözlər sona şəkilçi alır, amma çoxu cəmdə içəridən dəyişir:

Tək Cəm Məna
كِتَاب kitab كُتُب kutub kitab, kitablar
وَلَد walad أَوْلَاد awlad uşaq, uşaqlar
مَدْرَسَة madrasa مَدَارِس madaris məktəb, məktəblər

Maraqlısı budur ki, Azərbaycan dili bu cəmlərin bir qismini tək kimi götürüb: övlad, əcdad, əşya, əhval ərəbcə cəm formalarıdır. Biz isə onlara bir də -lar artırırıq: övladlarımız, əcdadlarımız. Sınıq cəmin də qəlibləri var, amma hansı sözün hansı qəlibi aldığını çox vaxt sözlə birlikdə öyrənmək lazımdır.

Cins, ikilik və uzlaşma

Azərbaycan dilində “o” həm kişi, həm qadın üçündür, “sən” də hər ikisinə eyni cür deyilir. Ərəb dilində isə “sən” kişiyə أَنْتَ anta, qadına أَنْتِ anti deyilir. “Yazırsan” kişiyə تَكْتُبُ taktubu, qadına تَكْتُبِينَ taktubina olur, sifətlər və feillər də isimlə cinsdə uzlaşır. Üstəlik məhz iki şey üçün ayrıca forma, ikilik var: كِتَابَانِ kitabani, “iki kitab”. Bunların heç biri qaydasız deyil, amma danışarkən hamısını eyni anda yadda saxlamaq vaxt istəyir.

Hal sonluqları

Hal anlayışı sizə tanışdır, bizdə altı hal var. Ədəbi ərəb dilində isə üç hal sonluğu var və onlar isimlərin sonundakı qısa saitlərdir. Qısa saitlər yazılmadığı üçün onları əsasən hərəkəli mətnlərdə görür, rəsmi nitqdə, xəbərlərdə və Quran qiraətində eşidirsiniz. Gündəlik oxuda çoxları ifadənin sonunda onları tələffüz etmir. Bu sonluqları erkən tanıyın, amma danışığınıza mane olmasına imkan verməyin.

İki ərəb dili

Ən çox təəccüb doğuran budur. Kitablar, qəzetlər və xəbərlər müasir ədəbi ərəb dilində, yəni fushada olur. Qahirədə, Beyrutda, Ər-Riyadda, Kasablankada isə gündəlik danışıq yerli dialektlə gedir və dialektlər həm bir-birindən, həm də ədəbi dildən fərqlənir. “Nə istəyirsən?” ədəbi dildə مَاذَا تُرِيد؟ madha turid? olur, Qahirədə isə ʿayiz eh?, Beyrutda şu biddak? eşidəcəksiniz. Hansından başlamağın doğru olduğunu fusha yoxsa dialekt yazımızda izah etdik.

Öyrənməyə dəyərmi?

Bir səbəbiniz varsa, bəli: iş, din, ərəb ölkələrində yaşamaq, akademik iş, köhnə ərəb əlifbalı mətnlər və ya ərəb ədəbiyyatı. Bu ədəbiyyat VIII əsrin Kəlilə və Dimnə təmsillərindən Cübran Xəlil Cübrana qədər uzanır. Köhnə türk mətnləri ilə maraqlanırsınızsa, Osmanlı türkcəsi üçün ərəb dili lazımdırmı yazımıza da baxın.

Ərəb dili illər istəyən dildir və bu yolda sizə dayaq olacaq şey də elə həmin səbəbdir. Çətin olması onu əlçatmaz etmir. İlk mərhələ isə haqqında deyilənlərdən xeyli asandır: bir aydan sonra lövhədəki sözləri oxuya, bir neçə aydan sonra sadə mətni izləyə bilirsiniz. Azərbaycanlı bu yola çoxlarından qabaqda başlayır. İlk ifadələr üçün ərəb dilində salamlaşma yazımız yaxşı başlanğıcdır.

Learn Arabic tətbiqimiz 1 dekabrda çıxır və sizi məhz bu çətin yerlərdən addım-addım keçirir: hərəkəli hərflərlə başlayan əlifba, 18 qrammatika dərsi, səsləndirilmiş sözlər, səviyyəyə uyğun oxu mətnləri və hər sətrin altında tərcüməsi olan altı ərəb klassiki. Çıxdığı gün xəbər tutmaq istəyirsinizsə, gözləmə siyahısına qoşulun.

Learn Arabic arrives on 1 December

The app is almost ready: the Arabic alphabet from scratch, grammar, over 2,500 words with audio and classics such as Gibran's The Broken Wings in the original. Leave your email and we'll let you know the day it's out.

One email when the app is out. Nothing else.