Osmanlı türkcəsi üçün ərəb dili lazımdırmı?

Osmanlı türkcəsi ərəb dili deyil, ərəb hərfləri ilə yazılmış türk dilidir. Ərəb dili onu və köhnə əlifbalı mətnləri oxumağa harada kömək edir, harada yetmir?

Ərəb dili · · 4 dəq oxu

Qısa cavab: xeyr, mütləq deyil. Osmanlı türkcəsi ayrıca bir dil deyil, türk dilinin ərəb hərfləri ilə yazılmış, ərəb və fars sözləri ilə dolu köhnə yazı dilidir. Qrammatikası türkcədir. Amma ərəb dilini bilmək onu oxumağı xeyli asanlaşdırır: hərfləri, sözlərin yazılışını və ərəbcə birləşmələri artıq tanıyırsınız.

Azərbaycanlı üçün bu mövzu uzaq tarix də deyil. Azərbaycan dili də 1929-cu ilə qədər ərəb əlifbası ilə yazılırdı. Füzulinin, Nəsiminin əsərləri də bu əlifba ilə qələmə alınıb. Ona görə aşağıda Osmanlı mətnləri haqqında deyilənlərin çoxu köhnə Azərbaycan mətnlərinə də aiddir: eyni hərflər, eyni ərəb və fars sözləri, altında isə türk qrammatikası.

Osmanlı türkcəsi nədir, nə deyil?

Türkiyədə ərəb əlifbasından 1 noyabr 1928-ci ildə qəbul edilmiş 1353 nömrəli qanunla imtina olundu. O vaxta qədər türk dili bir neçə hərf artırılmış ərəb əlifbası ilə yazılırdı. Bu gün “Osmanlıca” deyəndə adətən məhz bu yazı və onunla yazılan dil nəzərdə tutulur.

Bir nümunəyə baxaq. Türkiyə Respublikasının ən məşhur prinsiplərindən birinin Osmanlıca yazılışı:

حاكميّت بلاقيد و شرط ملّتڭدر

Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletiñdir. Azərbaycan dilində bunu təxminən belə deyərdik: “Hakimiyyət qeyd-şərtsiz millətindir.” Diqqət edin: bizim qeyd-şərtsiz ifadəmiz Osmanlıcadakı bilâ kaydü şart ilə eyni iki ərəb sözündən qurulub. Bu qısa cümlə Osmanlı türkcəsinin quruluşunu yaxşı göstərir:

Söz Mənşəyi Azərbaycan dilində Qeyd
hâkimiyet ərəb hakimiyyət ح ك م kökündən, ərəbcə hakimiyya
bilâ ərəb bilavasitə sözündəki bila “-sız”, ərəb önqoşması بِلَا
kayd ərəb qeyd قَيْد
ü fars və “və”, و hərfi ilə yazılır
şart ərəb şərt شَرْط
millet ərəb millət مِلَّة
-iñ-dir türk -in-dir yiyəlik şəkilçisi və “-dır”; sağır kef adlanan ڭ burundan deyilən n səsini verir

Sözlərin çoxu ərəbcə, bağlayıcı farsca, şəkilçilər və cümlənin skeleti türkcədir. Maraqlıdır ki, Azərbaycan dili bu cümlədəki ərəb sözlərinin hamısını bu gün də işlədir. Ərəb dilini bilən sözləri dərhal tanıyır, amma cümləni oxumaq üçün türk şəkilçilərinin ərəb hərfləri ilə necə yazıldığını da bilmək lazımdır.

Ərəb dili harada kömək edir?

Hərflər. Osmanlı yazısının əsas hərfləri ərəb əlifbasının hərfləridir. Ərəbcə oxuya bilirsinizsə, Osmanlı mətninin hərfləri sizə artıq tanışdır. Bundan əlavə, ərəb dilində olmayan səslər üçün bir neçə hərf işlənirdi: پ (p), چ (ç), ژ (j), گ (g) və yuxarıdakı nümunədə gördüyünüz, burundan deyilən n səsi üçün ڭ. پ, چ, ژ və گ hərfləri köhnə Azərbaycan yazısında da eyni səslər üçün işlənirdi.

Ərəb sözlərinin yazılışı. Osmanlı yazısında ərəb sözləri əsasən ərəbcədəki kimi yazılırdı. Azərbaycan dilində hamısı s ilə oxunan səfər, səbr və sabit üç ayrı hərflə yazılır: سفر, صبر, ثابت. Ərəb dilini bilirsinizsə, hansı sözün hansı hərflə yazıldığını təxmin edirsiniz. Bilmirsinizsə, hər birini ayrıca əzbərləməli olursunuz.

Kök və qəlib. Osmanlı söz ehtiyatı ərəb dilinin kök və qəlib sistemi üzərində qurulub. Hakim, hökumət, məhkəmə, hikmət, hakimiyyət eyni kökdəndir, bunu Azərbaycan dilindən də bilirsiniz. Kökü tanıyanda mətndə rastlaşdığınız yeni sözün mənasını çox vaxt özünüz çıxarırsınız.

Ərəbcə cəmlər və artikl. Osmanlı mətnlərində ərəb sınıq cəmləri tez-tez keçir: evrak, eşya, ulema, ahvâl. Bunların bəzisi bizə də tanışdır: əşya, üləma, əhval. Ərəb artiklı ال ilə qurulmuş birləşmələr də çoxdur, məsələn Darülfünun. Artiklın niyə bəzən ül, bəzən başqa cür oxunduğunu adlardan bilirsiniz: Əbülfəz adında l qalır, Şəmsəddin adında isə sonrakı hərfə qovuşur.

Hərəkəsiz oxu. Osmanlı mətnlərinin çoxu hərəkəsizdir, yəni qısa saitlər yazılmır. Ərəbcə oxuyan adam sözü qəlibindən tanıyıb hərəkəsiz oxumağa onsuz da öyrəşib.

Ərəb dili harada yetmir?

Türk sözlərinin yazılışı. Osmanlı yazısı türk sözlərini öz qaydaları ilə yazırdı. Türk dilinin saitləri üçün ərəb əlifbasında kifayət qədər hərf yoxdur. Məsələn, و hərfi o, ö, u, ü səslərinin hamısını göstərə bilirdi. Azərbaycan dilində doqquz sait var və köhnə Azərbaycan yazısı da eyni problemlə üzləşirdi. Bunu ərəb dilindən öyrənə bilməzsiniz, yalnız Osmanlı və ya köhnə Azərbaycan mətnlərini oxuduqca mənimsəyirsiniz.

Fars dili. Osmanlı birləşmələrinin böyük hissəsi fars qaydaları ilə qurulur: Divân-ı Hümâyûn kimi izafət birləşmələri, -hâne, -kâr, -dâr kimi şəkilçilər. Bu şəkilçilər bizə də yad deyil: kitabxana, sənətkar, tərəfdar. Kitabxana özü də yarı ərəb, yarı fars sözüdür: ərəbcə kitab və farsca xana “ev”. Osmanlıcada isə bu söz ərəb cəmi ilə qurulub: kütüphane, yəni kutub “kitablar” və hâne. Bu hissədə ərəb dili sizə kömək etmir.

Türk qrammatikası. Osmanlı cümləsinin quruluşu türkcədir. Ərəb dilinə xas olan feillə başlayan cümlələr, kişi və qadın cinsinə görə dəyişən feil formaları, ərəb hal sonluqları Osmanlı mətnini oxuyanda demək olar ki, işinizə yaramır. Bu hissə isə azərbaycanlı üçün ən asan tərəfdir: cümlənin skeleti dilimizə çox yaxındır.

Hansı ardıcıllıqla öyrənməli?

Məqsədinizdən asılıdır:

Məqsədiniz Tövsiyə
Yalnız Osmanlı sənədlərini və kitablarını oxumaq Birbaşa Osmanlı yazısı. Ərəb kök və qəliblərinə ayrıca bir az vaxt ayırın
Köhnə ərəb əlifbalı Azərbaycan mətnlərini oxumaq Eyni yol: əvvəl hərflər, sonra ərəb və fars sözləri, qrammatika onsuz da sizindir
Həm Osmanlı yazısı, həm ərəb dili Əvvəl ərəb əlifbası və əsas qrammatika, sonra Osmanlı yazısı. Ərəb dili bünövrəsi Osmanlıcanı sürətləndirir
Tarix, ilahiyyat və ya ədəbiyyat sahəsində akademik iş Hər ikisi. Mənbələrin bir qismi Osmanlıca, bir qismi ərəbcədir
Ərəbcə danışmaq, ərəb ölkələrində işləmək Ərəb dili. Osmanlı yazısının bu məqsədə demək olar ki, faydası yoxdur

Ərəb dilini bilmək Osmanlıcanın söz tərəfini sürətləndirir. Osmanlıca bilmək isə ərəb dilində yalnız hərfləri və tanış sözləri asanlaşdırır. Ərəbcə cümlə qurmaq üçün ərəb qrammatikasını ayrıca öyrənmək lazımdır. Bunun nə qədər iş olduğunu ərəb dili çətindirmi yazımızda ətraflı izah etdik.

Haradan başlamalı?

Osmanlı yazısı ilə yanaşı ərəb dilini də öyrənmək istəyirsinizsə, ilk addım əlifba və köklərdir. Ərəb əlifbasını necə öyrənmək olar yazımızda dörd həftəlik plan təklif edirik. Ardınca köhnə mətnlərdə ən çox işinizə yarayacaq mövzulara keçin: sınıq cəmlər, isim birləşmələri və artikl. Hansı ərəb dilini öyrənməli olduğunuzu soruşursunuzsa, cavab bu məqsəd üçün aydındır: fusha, yəni ədəbi ərəb dili.

Learn Arabic tətbiqimiz fusha öyrədir: əlifba və hərəkələr, 18 qrammatika dərsi, səsləndirilmiş sözlər, səviyyəyə uyğun oxu mətnləri, ardınca isə Kəlilə və Dimnə kimi klassiklər. Tətbiq 1 dekabrda çıxır. Çıxdığı gün xəbər tutmaq üçün gözləmə siyahısına qoşulun.

Learn Arabic arrives on 1 December

The app is almost ready: the Arabic alphabet from scratch, grammar, over 2,500 words with audio and classics such as Gibran's The Broken Wings in the original. Leave your email and we'll let you know the day it's out.

One email when the app is out. Nothing else.