Ərəb dilində köklər və qəliblər: kitab, katib, məktub
Ərəb sözlərinin çoxu üç samitli kökdən qəliblə yaranır. K-T-B kökü, Azərbaycan dilindən tanış qəliblər və bu sistemin söz öyrənməni necə sürətləndirdiyi.
Kitab, katib, məktub, məktəb. Azərbaycan dilində bu sözləri ayrı-ayrılıqda öyrənmisiniz. Ərəb dilində isə hamısı eyni üç hərfdən gəlir: ك ت ب, yəni K-T-B, “yazmaq”. Ərəb dilinin kök və qəlib sistemi məhz budur: sözlərin çoxu üç samitdən ibarət kökün müəyyən qəliblərə tökülməsi ilə yaranır. Bir kökü və bir neçə qəlibi öyrənən adam ilk dəfə gördüyü sözün mənasını çox vaxt təxmin edə bilir. Ərəb dilində söz ehtiyatının ağır başlanğıcdan sonra sürətlənməsinin əsas səbəbi də budur.
Bir kök, bir söz ailəsi
K-T-B kökünün ailəsinə baxın:
| Ərəbcə | Oxunuşu | Mənası | Azərbaycan dilində |
|---|---|---|---|
| كَتَبَ | kataba | yazdı | |
| يَكْتُبُ | yaktubu | yazır | |
| كِتَاب | kitāb | kitab | kitab |
| كُتُب | kutub | kitablar | |
| كَاتِب | kātib | yazan, yazıçı | katib |
| مَكْتُوب | maktūb | yazılmış; məktub | məktub |
| مَكْتَب | maktab | ofis, yazı masası | məktəb |
| مَكْتَبَة | maktaba | kitabxana, kitab mağazası | |
| كِتَابَة | kitāba | yazı, yazma |
Hamısında k, t və b eyni ardıcıllıqla durur. Dəyişən onların arasına və ətrafına girən saitlər və əlavə hərflərdir. Elə bunlara qəlib deyilir. Ərəb bu sözlərin hər birində kökü düşünmədən eşidir.
Diqqət yetirin: bizim kitabxana sözümüz ərəbcə kitab ilə farsca xanadan qurulub, ərəblər isə kitabxanaya مَكْتَبَة deyirlər. Azərbaycan dili ərəb sözlərini götürəndə saitləri də öz qulağına uyğunlaşdırıb: maktūb məktub, madrasa mədrəsə olub. Ərəb dilini öyrənəndə tanış sözləri onların əsl oxunuşu ilə yenidən eşitməli olacaqsınız.
Qəliblər necə işləyir
Ərəb qrammatikaçıları qəlibləri istənilən kökün yerinə qoyulan ف ع ل (f-'-l, “etmək”) hərfləri ilə göstərirlər. Qəlibin ərəbcə adı vəzndir, bu söz bizə klassik şeirimizdəki əruz vəznindən tanışdır. Məsələn, فَاعِل (fā'il) qəlibi belə oxunur: birinci kök hərfi, sonra uzun ā, sonra i saiti ilə ikinci hərf, ən sonda üçüncü hərf.
| Qəlib | Adətən nə bildirir | Nümunələr (Azərbaycan dilində) |
|---|---|---|
| فَاعِل fā'il | işi görən | كَاتِب kātib (katib), عَالِم 'ālim (alim), حَاكِم hākim (hakim), شَاهِد şāhid (şahid) |
| مَفْعُول maf'ūl | işə məruz qalan | مَكْتُوب maktūb (məktub), مَعْلُوم ma'lūm (məlum), مَشْهُور maşhūr (məşhur), مَظْلُوم mazlūm (məzlum) |
| مَفْعَل، مَفْعَلَة maf'al, maf'ala | işin görüldüyü yer | مَكْتَب maktab (məktəb), مَدْرَسَة madrasa (mədrəsə), مَحْكَمَة mahkama (məhkəmə), مَطْبَخ matbax (mətbəx) |
| مُفَعِّل mufa''il | öyrədən, etdirən | مُعَلِّم mu'allim (müəllim), مُدَرِّس mudarris (müdərris) |
| تَفْعِيل taf'īl | etdirmə işi | تَعْلِيم ta'līm (təlim), تَدْرِيس tadrīs (tədris), تَقْدِيم taqdīm (təqdim) |
Cədvəldəki sözlərin demək olar ki, hamısı Azərbaycan dilində var. Yəni bu qəlibləri fərqinə varmadan artıq tanıyırsınız. Ərəb dilini öyrənərkən etdiyiniz iş bu biliyi şüurlu hala gətirməkdir.
Mətbəx xüsusilə yaxşı nümunədir: ط ب خ kökü “bişirmək”, مَفْعَل qəlibi “yer” deməkdir, yəni “bişirilən yer”. Eyni məntiqlə مَلْعَب (mal'ab) “oynanılan yer”, yəni stadiondur.
Bir kökdən neçə söz?
Eyni üsulu başqa bir kökdə sınayın. ع ل م (', L, M), “bilmək”:
- عِلْم 'ilm: bilik, elm (elm)
- عَالِم 'ālim: bilən, alim (alim)
- مَعْلُوم ma'lūm: bilinən (məlum)
- عَلَّمَ 'allama: öyrətdi
- تَعَلَّمَ ta'allama: öyrəndi
- مُعَلِّم mu'allim: müəllim (müəllim)
- تَعْلِيم ta'līm: tədris, öyrətmə (təlim)
- عُلَمَاء 'ulamā': alimlər (üləma)
- عَلَامَة 'alāma: işarə (əlamət)
- عَالَم 'ālam: dünya (aləm)
Son iki söz kökün məna sahəsinin nə qədər geniş ola biləcəyini göstərir: işarə bilməyin vasitəsidir. Kök mənanı həmişə hərfi-hərfinə vermir, amma təxmininizə istiqamət verir.
'Allama və ta'allama cütünə də diqqət yetirin. Orta hərfi ikiləşdirmək feilə çox vaxt “etdirmək” mənası qatır: bilmək öyrətməyə çevrilir. Qabağa تَـ artırmaq isə hərəkəti insanın özünə qaytarır: öyrədilmək, yəni öyrənmək. Ərəb dilində təxminən on belə feil forması var və hamısı eyni məntiqlə işləyir.
Bu sistem söz öyrənməni necə sürətləndirir
Bir söz bir neçəsinin qapısını açır. كِتَاب sözünü öyrəndinizsə, مَكْتَبَة sözünün yarısını artıq bilirsiniz. Ailədəki hər yeni söz əvvəlkindən asan gəlir.
Təxmin bacarığa çevrilir. دَرَسَ darasa (oxudu, dərs keçdi) feilini bilirsinizsə, مَدْرَسَة madrasa sözünü görəndə “dərs keçilən yer”, yəni məktəb olduğunu təxmin edəcəksiniz. مُدَرِّس mudarris isə “dərs verən”, müəllimdir.
Cəm formaları məntiqli görünür. Ərəb dilinin “sınıq cəm” formalarının çoxu da qəlibdir: مَكْتَب (maktab) مَكَاتِب (makātib) olur, مَدْرَسَة isə eyni qəliblə مَدَارِس (madāris).
Lüğət bu sistem üzərində qurulub. Klassik ərəb lüğətləri sözləri əlifba sırası ilə yox, kökə görə düzür. مَكْتَبَة sözünü “m” hərfində yox, ك ت ب kökündə axtarırsınız.
Hərəkəsiz oxumaq asanlaşır. Qəzetlərdə qısa saitlər yazılmır. Amma qəlibi tanısanız, مكتوب yazısını görəndə maktūb oxumalı olduğunuzu bilirsiniz.
Gündəlik sözlərimizdən biri də bu sistemdən gəlir. خ ز ن kökü “saxlamaq”, مَخْزَن (maxzan) isə yer qəlibi ilə “anbar” deməkdir. Bu söz İtaliya və Fransa vasitəsilə Avropaya keçib, ingilis dilində magazine olub. Bizim mağaza sözümüz də bu ailədəndir.
Diqqət yetirilməli məqamlar
- Kök həmişə üç hərfli deyil. Az sayda dörd hərfli kök də var. Bəzi köklərdə و və ya ي kimi “zəif” hərflər olur, onlar feil dəyişəndə düşə və ya dəyişə bilər.
- Məna həmişə təxmin olunmur. Eyni kökdən olan iki söz zamanla bir-birindən uzaqlaşa bilər. Kök istiqamət verir, lüğətin yerini tutmur.
- Azərbaycan dilindəki məna sürüşmüş ola bilər. Bizdə məktəb “məktəb, şagirdlərin oxuduğu yer” deməkdir, ərəbcə مَكْتَب isə bu gün “ofis, yazı masası”dır. Məktəbə ərəblər مَدْرَسَة deyir. Tanış görünən hər sözü ərəb dilində bir dəfə yoxlayın.
- Köklər əvvəlcə az kömək edir. Bir neçə yüz söz bilməyincə yeni sözləri bağlamaq üçün əlinizdə heç nə olmur. Söz ehtiyatınız artdıqca kökü görmək də, hərəkəsiz sözləri oxumaq da asanlaşır.
Bu mövzunun qonşu dildəki tərəfini türk dilində ərəb sözləri yazımızda araşdırmışıq. Kök sisteminin salamlaşmalarda necə göründüyünü ərəb dilində salamlaşma yazısında görə bilərsiniz: salām, salāma, salamat eyni س ل م kökündəndir.
Haradan başlamalı
Əvvəlcə hərfləri tanımaq lazımdır: ərəb əlifbasını necə öyrənmək olar yazımızda dörd həftəlik plan var. Bütün yolun nə qədər çəkdiyini isə ərəb dilini nə qədər vaxta öyrənmək olar yazımızda hesablamışıq.
Learn Arabic tətbiqimizdə köklər və qəliblər 18 qrammatika dərsindən biridir. Sonra eyni kökləri səviyyəli oxu mətnlərində və əsl kitablarda təkrar-təkrar görürsünüz. Tətbiq 1 dekabrda çıxır: gözləmə siyahısına qoşulun, çıxdığı gün sizə xəbər verək.
Learn Arabic arrives on 1 December
The app is almost ready: the Arabic alphabet from scratch, grammar, over 2,500 words with audio and classics such as Gibran's The Broken Wings in the original. Leave your email and we'll let you know the day it's out.
One email when the app is out. Nothing else.