Türk dilində ərəb sözləri: tanış olanlar və aldadanlar

Kitap, kalem, saat, hayat: Türkiyə türkcəsində minlərlə ərəb sözü var. Azərbaycan dili ilə müqayisə, ərəb dilini öyrənəndə kömək edənlər və aldadanlar.

Ərəb dili · · 5 dəq oxu

Kitap, kalem, saat, hayat, aile, hediye, sabah, merhaba. Türkiyə türkcəsindəki bu sözlərin hamısı ərəbcədən gəlir. Türk Dil Qurumunun “Türkçe Sözlük” lüğətində ərəb mənşəli kimi qeyd olunan sözlərin sayı müxtəlif hesablamalara görə 5500 ilə 6500 arasındadır. Azərbaycanlı oxucu bu sözlərin çoxunu iki dəfə tanıyır: həm türkcədən, həm də öz dilindən, çünki eyni ərəb sözləri bizə də keçib. Ərəb dilini öyrənən üçün bu, böyük xəzinədir. Amma xəzinədə bir neçə tələ də var: bəzi sözlər türkcəyə keçəndə mənasını dəyişib, bəzilərinin isə səslənişi o qədər dəyişib ki, tanımaq çətinləşib.

Olduğu kimi işə yarayanlar

Bir çox sözün mənası türkcədə, Azərbaycan dilində və ərəbcədə demək olar ki, eynidir:

Türkcə Azərbaycanca Ərəbcə Oxunuşu
kitap kitab كِتَاب kitāb
kalem qələm قَلَم qalam
saat saat سَاعَة sāʿa
hayat həyat حَيَاة ḥayāt
aile ailə عَائِلَة ʿāʾila
hediye hədiyyə هَدِيَّة hadiyya
seyahat səyahət سِيَاحَة siyāḥa
fakir fəqir فَقِير faqīr
sabun sabun صَابُون ṣābūn

Bu sözlərdə öyrənməli olduğunuz yeganə şey ərəbcə tələffüzdür, çünki həm türk, həm də Azərbaycan dili onları öz qaydalarına uyğunlaşdırıb.

Türkcə sözü necə dəyişib, Azərbaycan dili necə

Tanış sözü ərəbcədə tanımaq üçün bir neçə müntəzəm dəyişikliyi bilmək kifayətdir. Burada Azərbaycan dili bəzən ərəbcəyə türkcədən daha yaxın qalıb:

  • Sondakı samit. Türkcədə kitâb kitap, qalb kalp, maktûb mektup olub, çünki türkcə söz sonunda b, d, c kimi cingiltili samitləri sevmir. Azərbaycan yazısında isə kitab, qəlb, məktub qalıb.
  • Saitlər ahəngə uyğunlaşıb. Madrasa türkcədə medrese, mahkama mahkeme olub, Azərbaycan dilində də mədrəsə, məhkəmə. Ərəbcədə a səsi olan yerdə hər iki dildə çox vaxt e/ə görürük.
  • Qadın cinsi şəkilçisi düşüb və ya t olub. Ərəbcədəki ة türkcədə bəzən düşüb (hadiyya, hediye), bəzən t kimi qalıb (naṣīḥa, nasihat; siyāḥa, seyahat). Azərbaycan dilində də eyni mənzərədir: hədiyyə, nəsihət, səyahət.
  • Səslər birləşib. Türkcədə tək bir s, z və ya h olan yerdə ərəbcədə bir neçə müxtəlif hərf var. Sabah ص ilə, sene س ilə, sabit ث ilə yazılır, türkcədə üçü də eyni s-dir. Azərbaycan dilində də belədir, amma iki fərqi qorumuşuq: ق hərfini q ilə (qələm, türkcədə kalem), خ hərfini isə x ilə (xəbər, türkcədə haber) yazırıq.

Aldadan sözlər

Aşağıdakı sözlər ərəb dilini öyrənəndə sizi çaşdıra bilər. Hamısının mənşəyi Türk Dil Qurumunun lüğətində ərəbcə kimi göstərilir, amma türkcədə mənaları dəyişib:

Türkcədə Türkcə mənası Ərəbcədə Ərəbcə mənası
ihtiyar qoca اِخْتِيَار ikhtiyār seçim, üstünlük vermə
hala atanın bacısı, bibi خَالَة khāla ananın bacısı, xala
kafa baş قَفَا qafā peysər, boyun arxası
rica nəyisə nəzakətlə istəmək رَجَاء rajāʾ ümid, arzu; رَجَاءً rajāʾan “xahiş edirəm”
tatil istirahət, tətil تَعْطِيل taʿṭīl dayandırma, işi pozma
mektep məktəb مَكْتَب maktab idarə, yazı masası
maaş maaş مَعَاش maʿāsh dolanışıq; təqaüd
mesai iş saatları مَسَاعٍ masāʿin səylər

Hala sözündə azərbaycanlı üstün vəziyyətdədir. Türkcədə hala atanın bacısıdır, bizdə isə xala ananın bacısıdır, ərəbcədə olduğu kimi. Atanın bacısı ərəbcədə عَمَّة ʿamma, bizdə bibi. Yəni türkcəni yaxşı bilən azərbaycanlı burada türkcəyə yox, öz dilinə güvənməlidir.

Məktəb və maaş isə Azərbaycan dilində də türkcədəki mənadadır, ona görə bu iki söz bizi də aldada bilər: ərəbcədə maktab məktəb yox, idarə və ya yazı masasıdır. Tətil də maraqlı nümunədir: ərəbcədə “tətil” mənasında işlənən söz عُطْلَة ʿuṭla, türkcə tatil ilə eyni kökdəndir. Kök eyni, qəlib başqa.

Türkcədə tək, ərəbcədə cəm

Türk dilinin ən maraqlı alınmalarından biri ərəbcə cəmləri tək kimi işlətməkdir. Bu sözlər ərəbcədə əslində cəmdir:

Türkcə Ərəbcə cəm Ərəbcə tək
evlat أَوْلَاد awlād, uşaqlar وَلَد walad, uşaq
ahbap أَحْبَاب aḥbāb, sevilənlər حَبِيب ḥabīb, sevgili
esnaf أَصْنَاف aṣnāf, növlər, təbəqələr صِنْف ṣinf, növ
evrak أَوْرَاق awrāq, yarpaqlar, kağızlar وَرَقَة waraqa, yarpaq, kağız
akraba أَقْرِبَاء aqribāʾ, yaxınlar قَرِيب qarīb, yaxın

Azərbaycan dilində də eyni hal var: övlad və qohum-əqraba deyirik. Türkcədə evlatlar, bizdə övladlar demək ərəbcəyə görə cəmin cəmidir. Bu sözlər ərəb dilinin “sınıq cəm”inə yaxşı girişdir: söz sonuna şəkilçi almır, içəridən dəyişir.

Söz ailələri: kökü tanıyın

Bu sözlərin əsl dəyəri ərəb dilinin kök sistemini görməyə imkan verməsidir. Türkcədə ilim, âlim, malum, muallim, talim, ulema, alamet, Azərbaycan dilində elm, alim, məlum, müəllim, təlim, üləma, əlamət: hamısı ع ل م kökündəndir. Kitab, katib, məktub, məktəb isə ك ت ب kökündən. Bu ailələri tanıyanda yeni ərəb sözünün mənasını çox vaxt təxmin edə bilirsiniz. Sistemin necə işlədiyini ərəb dilində köklər və qəliblər yazımızda izah etmişik.

Ərəb artiklinin izi də qalıb, xüsusən adlarda: Əbdürrəhman, Əbdülqədir, türkcədə Abdurrahman, Abdülkadir. Artiklin bu adlarda niyə fərqli oxunduğu şəmsi və qəməri hərflər yazımızın mövzusudur.

Bu üstünlük nə qədər işə yarayır?

Söz ehtiyatı baxımından xeyli. Oxuyanda və dinləyəndə tanış sözlər sizə dayaq olur, xüsusən rəsmi və mücərrəd mətnlərdə: hüquq, elm, tarix, iqtisad kimi sözlər ərəb qəzetində də qarşınıza çıxır. Amma iki həddi var:

  • Gündəlik sözlərin çoxu yenidir. Tanış sözlərin böyük hissəsi din, hüquq, elm və idarəçilik sahəsindəndir. Su (مَاء māʾ), çörək (خُبْز khubz), getmək (ذَهَبَ dhahaba) kimi gündəlik sözləri sıfırdan öyrənəcəksiniz.
  • Qrammatika heç oxşamır. Sözləri tanımaq cümləni başa düşmək demək deyil. Ərəb dilinin cümlə quruluşunu ayrıca öyrənmək lazımdır.

Yenə də türkcə və ya Azərbaycan dilində danışan adam ərəb dilinə ingilis və ya alman dilində danışandan qat-qat çox tanış sözlə başlayır. Bunun müddətə təsirini ərəb dilini nə qədər vaxta öyrənmək olar yazımızda araşdırmışıq.

Haradan başlamalı?

Tanış sözlərin ərəbcə oxunuşunu eşitmək onları yadda saxlamağın ən sürətli yoludur, bunun üçün isə əvvəlcə hərfləri tanımaq lazımdır. Planı ərəb əlifbasını necə öyrənmək olar yazımızda vermişik.

Learn Arabic tətbiqimizdə sözləri səsli, mövzu-mövzu və təkrarlarla öyrənirsiniz, yanında da kökləri və qəlibləri izah edən qrammatika dərsləri və səviyyəli oxu mətnləri var. Tətbiq 1 dekabrda App Store və Google Play-də çıxır. Çıxdığı gün xəbər tutmaq üçün gözləmə siyahısına qoşulun.

Learn Arabic arrives on 1 December

The app is almost ready: the Arabic alphabet from scratch, grammar, over 2,500 words with audio and classics such as Gibran's The Broken Wings in the original. Leave your email and we'll let you know the day it's out.

One email when the app is out. Nothing else.