Şəmsi və qəməri hərflər: ərəb dilində əl- nə vaxt oxunmur
الشمس niyə “aş-şams”, القمر isə “al-qamar” oxunur? 14 şəmsi və 14 qəməri hərf cədvəldə, qaydanın məntiqi və Əbdürrəhman, Nurəddin kimi adlardakı izləri.
Ərəb dilində müəyyənlik bildirən bir artikl var: ال (al-). Həmişə eyni yazılır, amma həmişə eyni oxunmur. 14 hərfdən, “qəməri hərflər”dən əvvəl l eşidilir: الْقَمَر al-qamar, ay. Qalan 14 hərfdən, “şəmsi hərflər”dən əvvəl isə l itir, ondan sonrakı hərf ikiləşir: الشَّمْس aş-şams, günəş, al-şams yox. Qrupların adı da bu iki sözdəndir: şəms günəş, qəmər ay deməkdir. Qəməri sözü bizə “qəməri təqvim” ifadəsindən də tanışdır.
Qayda bir cədvəldə
| Qəməri hərflər | Şəmsi hərflər | |
|---|---|---|
| ل nə olur | Oxunur, üstündə sükun | Oxunmur |
| Sonrakı hərf | Dəyişmir | İkiləşir, üstündə şəddə |
| Nümunə | الْبَيْت al-bayt, ev | النَّهْر an-nahr, çay |
Yazı heç vaxt dəyişmir: həmişə ال yazılır. Dəyişən yalnız oxunuş və hərəkələrdir.
14 şəmsi hərf
| Hərf | Nümunə | Oxunuşu | Mənası |
|---|---|---|---|
| ت | التُّفَّاح | at-tuffāh | alma |
| ث | الثَّلْج | ath-thalc | qar |
| د | الدَّرْس | ad-dars | dərs |
| ذ | الذَّهَب | adh-dhahab | qızıl |
| ر | الرَّجُل | ar-racul | kişi |
| ز | الزَّيْت | az-zayt | yağ |
| س | السَّيَّارَة | as-sayyāra | maşın |
| ش | الشَّمْس | aş-şams | günəş |
| ص | الصَّبَاح | as-sabāh | səhər |
| ض | الضَّيْف | ad-dayf | qonaq |
| ط | الطَّالِب | at-tālib | tələbə |
| ظ | الظُّهْر | az-zuhr | günorta |
| ل | اللَّيْل | al-layl | gecə |
| ن | النَّهْر | an-nahr | çay |
ل hərfinin özündə iki lam yan-yana görünür, اللَّيْل, və bir uzun l kimi oxunur.
14 qəməri hərf
| Hərf | Nümunə | Oxunuşu | Mənası |
|---|---|---|---|
| ء | الْأَب | al-ab | ata |
| ب | الْبَيْت | al-bayt | ev |
| ج | الْجَامِعَة | al-cāmi'a | universitet |
| ح | الْحُبّ | al-hubb | sevgi, məhəbbət |
| خ | الْخُبْز | al-xubz | çörək |
| ع | الْعَيْن | al-'ayn | göz |
| غ | الْغُرْفَة | al-ğurfa | otaq |
| ف | الْفَجْر | al-facr | dan yeri, sübh |
| ق | الْقَمَر | al-qamar | ay |
| ك | الْكِتَاب | al-kitāb | kitab |
| م | الْمَاء | al-mā' | su |
| ه | الْهَوَاء | al-hawā' | hava |
| و | الْوَلَد | al-walad | oğlan |
| ي | الْيَوْم | al-yawm | gün, bu gün |
Bir neçə tanış söz gözünüzə dəydi: dərs, kitab, hava, məhəbbət. Azərbaycan dilində artikl olmadığı üçün bu sözləri ال-sız tanıyırıq, ərəbcə isə “dərs” ad-dars, “kitab” al-kitāb olur.
Əzbərləmədən necə ayırmalı
İki siyahını əzbərləmək lazım deyil. Hərfi ucadan deyin və dilinizin harada olduğuna fikir verin.
Şəmsi hərflər dilin ucu ilə, dişlərə və ya damağın ön hissəsinə toxunaraq deyilir, yəni l ilə eyni yerdə: t, th, d, dh, r, z, s, ş, n və onların “qalın” variantları. L bunlarla qaynayıb-qarışır və onlara çevrilir.
Qəməri hərflər dodaqlarda, ağzın arxasında və ya boğazda yaranır: b, m, f, w, k, q, boğaz səsləri. L onlarla qovuşmur, ona görə yerində qalır.
Yeganə gözlənilməz hərf ج (c) hərfidir: ağzın önündə deyilsə də, qəməri sayılır. الْجَامِعَة al-cāmi'a oxunur.
Adlarımızdakı izlər
Bu qaydanı əslində bilirsiniz. Ərəb mənşəli bir çox Azərbaycan adı artikli necə oxunursa, elə də saxlayıb:
| Azərbaycan dilində | Ərəbcə | Hərf |
|---|---|---|
| Əbdürrəhman | عبد الرحمن | ر şəmsidir, ل oxunmur |
| Əbdülqədir | عبد القادر | ق qəməridir, ل oxunur |
| Nurəddin | نور الدين | د şəmsidir |
| Əbdülhəmid | عبد الحميد | ح qəməridir |
| Səlahəddin | صلاح الدين | د şəmsidir |
Əbdürrəhman ilə Əbdülqədir arasındakı fərq elə bu yazının mövzusudur: adın ortasındakı samit ikiləşirsə, hərf şəmsidir, l eşidilirsə, qəməri.
Tarixdən də tanış adlar var: “Min bir gecə”də görünən xəlifə Harun ər-Rəşid (هارون الرشيد) və Qahirə, ərəbcə al-Qāhira (القاهرة), burada ق qəməridir, l qalır.
Salamlaşmada da eşidəcəksiniz: صَبَاحُ النُّور (sabāhu n-nūr), “sabahınız xeyir”in cavabı, şəmsi hərflə gəlir, السَّلَامُ عَلَيْكُمْ (as-salāmu 'alaykum) da elə. Ətraflı məlumatı ərəb dilində salamlaşma yazımızda tapa bilərsiniz.
Öyrənənləri çaşdıran iki məqam
Saitdən sonra artiklin a səsi düşür. Danışığın əvvəlində al- deyirsiniz, amma saitdən sonra yalnız l (və ya ikiləşmiş hərf) qalır: فِي الْبَيْت (evdə) fil-bayt, فِي الشَّمْس (günəşdə) isə fiş-şams oxunur.
Hərəkəsiz mətndə şəddə görünmür. Çap olunmuş ərəb mətnlərinin çoxunda الشمس heç bir işarəsiz yazılır. Düzgün oxumaq üçün ش hərfinin şəmsi olduğunu bilməlisiniz. Ona görə bu qaydanı hərəkəli mətnlər oxuduğunuz ilk vaxtlarda mənimsəmək vacibdir.
Haradan davam etməli
Hərfləri hələ öyrənirsinizsə, ərəb əlifbasını necə öyrənmək olar yazımızdakı dörd həftəlik plandan başlayın. Sözlərin içində *al-*dan sonra gələn kökləri görmək üçün isə ərəb dilində köklər və qəliblər yazısına baxın.
Learn Arabic tətbiqimiz əlifba və hərəkələrdən sonra 18 qrammatika dərsini məhz bu mövzu ilə açır. Sözlər səsləndirildiyi üçün aş-şams və al-qamar sözlərini necə deyilirsə, elə eşidirsiniz. Tətbiq 1 dekabrda çıxır: gözləmə siyahısına qoşulun, çıxdığı gün sizə xəbər verək.
Learn Arabic arrives on 1 December
The app is almost ready: the Arabic alphabet from scratch, grammar, over 2,500 words with audio and classics such as Gibran's The Broken Wings in the original. Leave your email and we'll let you know the day it's out.
One email when the app is out. Nothing else.