Şəmsi və qəməri hərflər: ərəb dilində əl- nə vaxt oxunmur

الشمس niyə “aş-şams”, القمر isə “al-qamar” oxunur? 14 şəmsi və 14 qəməri hərf cədvəldə, qaydanın məntiqi və Əbdürrəhman, Nurəddin kimi adlardakı izləri.

Ərəb dili · · 4 dəq oxu

Ərəb dilində müəyyənlik bildirən bir artikl var: ال (al-). Həmişə eyni yazılır, amma həmişə eyni oxunmur. 14 hərfdən, “qəməri hərflər”dən əvvəl l eşidilir: الْقَمَر al-qamar, ay. Qalan 14 hərfdən, “şəmsi hərflər”dən əvvəl isə l itir, ondan sonrakı hərf ikiləşir: الشَّمْس aş-şams, günəş, al-şams yox. Qrupların adı da bu iki sözdəndir: şəms günəş, qəmər ay deməkdir. Qəməri sözü bizə “qəməri təqvim” ifadəsindən də tanışdır.

Qayda bir cədvəldə

Qəməri hərflər Şəmsi hərflər
ل nə olur Oxunur, üstündə sükun Oxunmur
Sonrakı hərf Dəyişmir İkiləşir, üstündə şəddə
Nümunə الْبَيْت al-bayt, ev النَّهْر an-nahr, çay

Yazı heç vaxt dəyişmir: həmişə ال yazılır. Dəyişən yalnız oxunuş və hərəkələrdir.

14 şəmsi hərf

Hərf Nümunə Oxunuşu Mənası
ت التُّفَّاح at-tuffāh alma
ث الثَّلْج ath-thalc qar
د الدَّرْس ad-dars dərs
ذ الذَّهَب adh-dhahab qızıl
ر الرَّجُل ar-racul kişi
ز الزَّيْت az-zayt yağ
س السَّيَّارَة as-sayyāra maşın
ش الشَّمْس aş-şams günəş
ص الصَّبَاح as-sabāh səhər
ض الضَّيْف ad-dayf qonaq
ط الطَّالِب at-tālib tələbə
ظ الظُّهْر az-zuhr günorta
ل اللَّيْل al-layl gecə
ن النَّهْر an-nahr çay

ل hərfinin özündə iki lam yan-yana görünür, اللَّيْل, və bir uzun l kimi oxunur.

14 qəməri hərf

Hərf Nümunə Oxunuşu Mənası
ء الْأَب al-ab ata
ب الْبَيْت al-bayt ev
ج الْجَامِعَة al-cāmi'a universitet
ح الْحُبّ al-hubb sevgi, məhəbbət
خ الْخُبْز al-xubz çörək
ع الْعَيْن al-'ayn göz
غ الْغُرْفَة al-ğurfa otaq
ف الْفَجْر al-facr dan yeri, sübh
ق الْقَمَر al-qamar ay
ك الْكِتَاب al-kitāb kitab
م الْمَاء al-mā' su
ه الْهَوَاء al-hawā' hava
و الْوَلَد al-walad oğlan
ي الْيَوْم al-yawm gün, bu gün

Bir neçə tanış söz gözünüzə dəydi: dərs, kitab, hava, məhəbbət. Azərbaycan dilində artikl olmadığı üçün bu sözləri ال-sız tanıyırıq, ərəbcə isə “dərs” ad-dars, “kitab” al-kitāb olur.

Əzbərləmədən necə ayırmalı

İki siyahını əzbərləmək lazım deyil. Hərfi ucadan deyin və dilinizin harada olduğuna fikir verin.

Şəmsi hərflər dilin ucu ilə, dişlərə və ya damağın ön hissəsinə toxunaraq deyilir, yəni l ilə eyni yerdə: t, th, d, dh, r, z, s, ş, n və onların “qalın” variantları. L bunlarla qaynayıb-qarışır və onlara çevrilir.

Qəməri hərflər dodaqlarda, ağzın arxasında və ya boğazda yaranır: b, m, f, w, k, q, boğaz səsləri. L onlarla qovuşmur, ona görə yerində qalır.

Yeganə gözlənilməz hərf ج (c) hərfidir: ağzın önündə deyilsə də, qəməri sayılır. الْجَامِعَة al-cāmi'a oxunur.

Adlarımızdakı izlər

Bu qaydanı əslində bilirsiniz. Ərəb mənşəli bir çox Azərbaycan adı artikli necə oxunursa, elə də saxlayıb:

Azərbaycan dilində Ərəbcə Hərf
Əbdürrəhman عبد الرحمن ر şəmsidir, ل oxunmur
Əbdülqədir عبد القادر ق qəməridir, ل oxunur
Nurəddin نور الدين د şəmsidir
Əbdülhəmid عبد الحميد ح qəməridir
Səlahəddin صلاح الدين د şəmsidir

Əbdürrəhman ilə Əbdülqədir arasındakı fərq elə bu yazının mövzusudur: adın ortasındakı samit ikiləşirsə, hərf şəmsidir, l eşidilirsə, qəməri.

Tarixdən də tanış adlar var: “Min bir gecə”də görünən xəlifə Harun ər-Rəşid (هارون الرشيد) və Qahirə, ərəbcə al-Qāhira (القاهرة), burada ق qəməridir, l qalır.

Salamlaşmada da eşidəcəksiniz: صَبَاحُ النُّور (sabāhu n-nūr), “sabahınız xeyir”in cavabı, şəmsi hərflə gəlir, السَّلَامُ عَلَيْكُمْ (as-salāmu 'alaykum) da elə. Ətraflı məlumatı ərəb dilində salamlaşma yazımızda tapa bilərsiniz.

Öyrənənləri çaşdıran iki məqam

Saitdən sonra artiklin a səsi düşür. Danışığın əvvəlində al- deyirsiniz, amma saitdən sonra yalnız l (və ya ikiləşmiş hərf) qalır: فِي الْبَيْت (evdə) fil-bayt, فِي الشَّمْس (günəşdə) isə fiş-şams oxunur.

Hərəkəsiz mətndə şəddə görünmür. Çap olunmuş ərəb mətnlərinin çoxunda الشمس heç bir işarəsiz yazılır. Düzgün oxumaq üçün ش hərfinin şəmsi olduğunu bilməlisiniz. Ona görə bu qaydanı hərəkəli mətnlər oxuduğunuz ilk vaxtlarda mənimsəmək vacibdir.

Haradan davam etməli

Hərfləri hələ öyrənirsinizsə, ərəb əlifbasını necə öyrənmək olar yazımızdakı dörd həftəlik plandan başlayın. Sözlərin içində *al-*dan sonra gələn kökləri görmək üçün isə ərəb dilində köklər və qəliblər yazısına baxın.

Learn Arabic tətbiqimiz əlifba və hərəkələrdən sonra 18 qrammatika dərsini məhz bu mövzu ilə açır. Sözlər səsləndirildiyi üçün aş-şams və al-qamar sözlərini necə deyilirsə, elə eşidirsiniz. Tətbiq 1 dekabrda çıxır: gözləmə siyahısına qoşulun, çıxdığı gün sizə xəbər verək.

Learn Arabic arrives on 1 December

The app is almost ready: the Arabic alphabet from scratch, grammar, over 2,500 words with audio and classics such as Gibran's The Broken Wings in the original. Leave your email and we'll let you know the day it's out.

One email when the app is out. Nothing else.