Alman dilində als və wenn fərqi: “olanda” hansı sözlə deyilir?

Azərbaycan dilində “uşaq olanda”, “evə gələndə”, “yağış yağanda” deyirik və bir şəkilçi hər şeyi həll edir. Alman dili isə bunu iki sözə bölür. Keçmişdə bir dəfə olan hadisə və ya keçmişin bir dövrü üçün als işlənir: Als ich ein Kind war, wohnte ich in Hamburg. (Uşaq olanda Hamburqda yaşayırdım.) Qalan hər şey üçün wenn: keçmişdə təkrarlanan hadisələr (“hər dəfə ...-anda”), indiki və gələcək zaman, həm də şərt (“əgər”, “-sa”). Bunlara iki söz də qarışır: wann sual sözüdür (“nə vaxt?”), ob isə dolayı sualdakı “-mı” mənasını verir.

Qısa cədvəl

Vəziyyət	Söz	Nümunə
Keçmişdə bir hadisə və ya bir dövr	als	Als ich zehn war, sind wir nach München gezogen. (On yaşım olanda Münxenə köçdük.)
Keçmişdə təkrarlanan hadisə	wenn	Immer wenn ich meine Oma besuchte, backte sie einen Kuchen. (Hər dəfə nənəmin yanına gedəndə o, tort bişirərdi.)
İndiki və ya gələcək zaman	wenn	Wenn ich nach Hause komme, rufe ich dich an. (Evə gələndə sənə zəng edəcəyəm.)
Şərt	wenn	Wenn es morgen regnet, bleiben wir zu Hause. (Sabah yağış yağsa, evdə qalarıq.)
Vaxt haqqında sual	wann	Wann fängt der Film an? (Film nə vaxt başlayır?)
Cümlə içində “hə, yoxsa yox” sualı	ob	Ich weiß nicht, ob er kommt. (Bilmirəm, o gələcəkmi.)

Azərbaycan dilindən gələn sadə yoxlama

“-anda, -əndə” ilə qurulan cümləni götürün və özünüzdən soruşun:

• Söhbət keçmişdə bir dəfə olan hadisədən və ya bir dövrdən gedir? Ora “o vaxt” sözünü qoymaq olursa, als.
• Ora “hər dəfə” və ya “həmişə” sözünü qoymaq olur, ya da əsas feil “-ardı, -ərdi” formasındadır (bişirərdi, gedərdik)? Bu, təkrarlanan keçmişdir, wenn.
• Hadisə indi və ya gələcəkdə baş verir? Bir dəfə olsa belə, wenn.
• Cümlədə “əgər” və ya “-sa, -sə” var? Wenn.

Rus dilini bilənlər üçün bir qeyd: rus dilindəki когда həm als, həm də wenn yerinə işlənir, если isə yalnız wenn sözünün şərt mənasına uyğun gəlir. Yəni rus dili də burada kömək etmir, seçimi mənaya görə etmək lazımdır.

Als: keçmişdə bir dəfə

Bir hadisə. Als das Telefon klingelte, stand ich unter der Dusche. (Telefon zəng çalanda duşda idim.)

Bir dövr, nə qədər uzun olsa da. Als ich in Berlin studierte, wohnte ich in Kreuzberg. (Berlində oxuyanda Kroyzberqdə yaşayırdım.) Beş il təhsil də keçmişin bir dövrüdür, ona görə als işlənir.

Hekayədə bir an. Als wir ankamen, war es schon dunkel. (Biz çatanda artıq qaranlıq idi.)

Wenn: hər dəfə, indi, gələcəkdə və “əgər”

Keçmişdə təkrarlanan hadisələr. Jedes Mal, wenn er anrief, war ich nicht zu Hause. (O, hər dəfə zəng edəndə evdə olmurdum.) Immer və jedes Mal sözləri tez-tez yanında gəlir, amma wenn təkbaşına da kifayətdir: Wenn wir ans Meer fuhren, sangen wir im Auto. (Dənizə gedəndə maşında mahnı oxuyardıq.)

İndiki və gələcək zaman, bir hadisə olsa belə. Wenn du morgen in Berlin ankommst, hole ich dich am Bahnhof ab. (Sabah Berlinə çatanda səni vağzaldan götürəcəyəm.) Als qaydası yalnız keçmişə aiddir.

İndiki vərdişlər. Wenn ich müde bin, trinke ich Kaffee. (Yorulanda qəhvə içirəm.)

Real və qeyri-real şərt. Wenn du Hilfe brauchst, sag Bescheid. (Köməyə ehtiyacın olsa, de.) Wenn ich mehr Zeit hätte, würde ich Italienisch lernen. (Daha çox vaxtım olsaydı, italyan dilini öyrənərdim.) Wenn ich das gewusst hätte, wäre ich gekommen. (Bunu bilsəydim, gələrdim.) Bu son iki forma haqqında ətraflı Konjunktiv II dərsimizdə oxuya bilərsiniz.

Wann: sual sözü

Wann vaxtı soruşur, həm birbaşa sualda, həm də uzun cümlənin içində.

• Wann kommst du? (Nə vaxt gəlirsən?)
• Weißt du, wann der Zug fährt? (Qatarın nə vaxt yola düşdüyünü bilirsən?)
• Sag mir, wann du Zeit hast. (Nə vaxt boş olduğunu mənə de.)

Cümlədəki “nə vaxt” sözünü “saat neçədə” ilə əvəz etmək olursa, wann işlənir.

Ob: “-mı” dolayı sualda

Ob cümlənin içində “hə, yoxsa yox” sualını açır. Azərbaycan dilində bunu “-mı, -mi” və ya “..., yoxsa yox” ilə deyirik.

• Ich weiß nicht, ob der Film schon angefangen hat. (Bilmirəm, film artıq başlayıbmı.)
• Sie hat gefragt, ob du mitkommst. (O, səndən bizimlə gəlib-gəlməyəcəyini soruşdu.)

Müqayisə edin: Ich weiß nicht, wann er kommt (Onun nə vaxt gələcəyini bilmirəm) və Ich weiß nicht, ob er kommt (Bilmirəm, o ümumiyyətlə gələcəkmi).

Söz sırası

Burada Azərbaycan dilində danışanların işi asandır. Als, wenn, ob və cümlə içindəki wann feili budaq cümlənin sonuna göndərir, bizim dilimizdə olduğu kimi: “uşaq olanda”, als ich ein Kind war. Budaq cümlə həmişə vergüllə ayrılır.

• Als ich ein Kind war, ...
• Wenn der Zug ankommt, ... (ayrılan feil sonda bitişik yazılır)

Çətin hissə ondan sonra gəlir. Als və ya wenn cümləsi əvvəldədirsə, əsas cümlə feillə başlayır: Als ich ankam, war der Zug schon weg. (Mən çatanda qatar artıq getmişdi.) Bu qayda haqqında budaq cümlələr dərsimizdə və söz sırası dərsimizdə daha çox nümunə var.

Als sözünün başqa mənaları

Als hər gün rastlaşacağınız daha iki mənada da işlənir və bunların vaxtla əlaqəsi yoxdur:

• -dan, -dən (müqayisə): Er ist älter als ich. (O, məndən böyükdür.)
• kimi, olaraq: Als Kind wollte ich Pilot werden. (Uşaq vaxtı pilot olmaq istəyirdim.)

Als ob isə “guya, sanki” deməkdir: Er tut so, als ob er nichts wüsste. (O, heç nə bilmirmiş kimi davranır.)

Azərbaycan dilində danışanların tipik səhvləri

Keçmişdəki bir hadisə üçün wenn. “Gənc olanda” Als ich jung war, ... olur, Wenn ich jung war yox. Ən çox rast gəlinən səhv budur, çünki “-anda” şəkilçisi heç bir fərq göstərmir.

“Nə vaxt” gördükdə wann. Azərbaycan dilində “nə vaxt” həm sual, həm də bağlayıcı kimi işlənir: “Nə vaxt evə gəlsən, zəng elə.” Alman dilində bu cümlə wenn ilə qurulur: Wenn du nach Hause kommst, ruf mich an. Wann yalnız soruşur.

“-sa” ilə “-mı” qarışıqlığı. Ich weiß nicht, ob sie Zeit hat. (Bilmirəm, onun vaxtı varmı.) Burada wenn sie Zeit hat səhvdir. Azərbaycan dilində cümlədə “-mı” və ya “yoxsa yox” varsa, alman dilində ob lazımdır. “-sa” varsa, wenn.

Əsas cümlədə söz sırası. Als ich ankam, war es dunkel, Als ich ankam, es war dunkel yox.

Suallar

Wenn heç vaxt keçmişdəki bir hadisə üçün işlənmirmi? Standart alman dilində yalnız qeyri-real şərtdə: Wenn ich das gewusst hätte, ... (Bunu bilsəydim, ...). Keçmişdə həqiqətən olmuş bir hadisə üçün “olanda” als ilə deyilir.

Wenn ilə falls arasında fərq nədir? Falls yalnız şərt bildirir, “əgər, ehtiyac olsa” mənasında: Falls du Hilfe brauchst, ruf mich an. (Köməyə ehtiyacın olsa, mənə zəng et.) Wenn də bu işi görə bilər, amma falls heç vaxt “olanda” mənasını vermir.

Als cümləsində mütləq Präteritum lazımdır? Xeyr. Yazıda adətən Präteritum olur, danışıqda isə Perfekt də eşidəcəksiniz: Als wir in Rom waren, hat es jeden Tag geregnet. (Romada olanda hər gün yağış yağırdı.) Als seçimi zamandan yox, mənadan asılıdır. Keçmiş zaman və Perfekt dərslərimiz hər iki formanı göstərir.

Davam edin

Tez-tez qarışdırılan daha iki cüt üçün wissen və kennen, həmçinin du və Sie yazılarımıza baxın.

Als və wenn bir neçə yüz real cümlədə rastlaşandan sonra öz yerinə oturur, hekayələr isə bu sözlərlə doludur. Learn German tətbiqimiz sizi söz ehtiyatı və qrammatikadan səviyyəyə uyğun oxu mətnlərinə, oradan da hər sətrin altında tərcüməsi olan tam klassiklərə aparır. Tətbiqi yükləmək pulsuzdur, bəzi kitablar və əlavə məzmun üçün öyrənərkən qazandığınız almazlar və ya Premium lazımdır.