Tolstoj of Dostojevski: wie lees je eerst?

Lees eerst Dostojevski. Voor de meeste lezers, en zeker voor wie Russisch leert, zijn zijn boeken de makkelijkste ingang: Witte nachten is kort, Misdaad en straf grijpt je vanaf de eerste bladzijde, en zijn zinnen zijn gemiddeld korter dan die van Tolstoj. Bewaar Tolstoj voor het moment waarop je klaar bent om je in een lang boek te nestelen en daar te blijven.

Dat is geen oordeel over wie de grotere schrijver is. Het zijn allebei reuzen, en de vergelijking is een oude Russische discussie zonder winnaar. Het gaat erom welke deur je het makkelijkst als eerste opendoet.

Twee schrijvers die elkaar nooit ontmoetten

Lev Tolstoj (1828–1910) en Fjodor Dostojevski (1821–1881) schreven in dezelfde decennia en lazen elkaars werk, maar ze hebben elkaar nooit ontmoet. Dostojevski stierf in 1881, kort nadat hij De gebroeders Karamazov had voltooid. Tolstoj leefde nog bijna dertig jaar.

Hun levens waren heel verschillend. Tolstoj was een graaf die op het familielandgoed schreef. Dostojevski werd als jonge man naar een strafkamp in Siberië gestuurd en schreef jarenlang tegen deadlines om zijn schulden af te betalen. Je voelt beide levens in hun boeken.

Tolstoj en Dostojevski in één oogopslag

	Tolstoj	Dostojevski
Boeken in onze app	Anna Karenina (1875–77)	Witte nachten (1848), Misdaad en straf (1866), De gebroeders Karamazov (1879–80)
Lengte in de app	281.000 woorden	17.400 / 176.000 / 302.000 woorden
Zinslengte in de opening	gemiddeld 21 woorden	gemiddeld 16 / 16 / 19 woorden
Verteller	Kalm, alziend, evenwichtig	Rusteloos, vaak dicht bij één koortsige geest
Decor	Familiehuizen, de society, het platteland	Krappe kamers, straten, kroegen, Petersburg bij nacht
Grote thema's	Huwelijk, gezin, liefde, maatschappij, hoe je goed leeft	Schuld, geloof, vrijheid, misdaad, lijden
Tempo	Traag en breed, veel verhaallijnen	Snelle scènes, lange gesprekken, crises
Goed voor leerders omdat	Heldere, alledaagse situaties en woordenschat	Veel dialoog en herhaling, sterke plots
Moeilijk voor leerders omdat	Lange, uitgebalanceerde zinnen; enorme lengte	Ademloze spreektaal, tirades, abstracte discussies

De cijfers over zinslengte komen uit onze meting van zeven klassiekers. Ze gaan alleen over de openingsbladzijden van elk boek en zijn bedoeld als ruwe richtlijn.

Stijl

Tolstoj schrijft als een kalme waarnemer die alles ziet. Hij gaat van de gedachten van het ene personage naar die van het andere, en hij let op kleine lichamelijke details: een glimlach, een gebaar, een jurk. Zijn zinnen zijn lang, maar ordelijk. Ze bouwen zich op, bijzin na bijzin, en verliezen zelden de controle.

Hier is de tweede zin van Anna Karenina, direct na de beroemde eerste:

Все смешалось в доме Облонских. Жена узнала, что муж был в связи с бывшею в их доме француженкою-гувернанткой, и объявила мужу, что не может жить с ним в одном доме.

In huize Oblonski was alles in de war. De vrouw had ontdekt dat haar man een verhouding had met de Franse gouvernante die bij hen in huis had gewoond, en had hem gezegd dat ze niet langer met hem in één huis kon leven.

De woordenschat is alledaags: жена (vrouw), муж (man), дом (huis), жить (leven). De uitdaging zit in de bouw: twee bijzinnen met что en een lange woordgroep die tussen с en het zelfstandig naamwoord is geperst. Бывшею en француженкою zijn oudere vormen van de instrumentalis, tegenwoordig бывшей en француженкой. Meer over deze opening lees je in ons stuk over de eerste zin van Anna Karenina.

Dostojevski schrijft van binnenuit, vanuit de zenuwen van een personage. Zijn vertellers haasten zich, roepen uit, spreken zichzelf tegen en stellen vragen. Hier zijn de slotregels van de dromer in Witte nachten:

Боже мой! Целая минута блаженства! Да разве этого мало хоть бы и на всю жизнь человеческую?..

Mijn God! Een hele minuut van gelukzaligheid! Is dat dan te weinig, al was het voor een heel mensenleven?..

De zinnen zijn kort, maar vol emotionele partikels: да, разве en хоть бы voegen schakeringen toe als "toch", "soms" en "al was het maar". Nederlandstaligen hebben hier een voordeel: onze taal zit zelf vol van dat soort woordjes ("toch", "maar", "eens", "nou"), dus het idee is je niet vreemd, ook al legt je lesboek ze zelden uit. Dostojevski's moeilijkheid zit in de stem, niet in de grammatica.

Thema's en psychologie

Beide schrijvers zijn meesters van de psychologie, en ze werken in tegengestelde richting.

Tolstoj laat zien hoe gewone mensen langzaam veranderen. Anna wordt niet op een ochtend wakker als iemand anders: we zien haar huwelijk, haar liefde voor Vronski en haar plaats in de society verschuiven over honderden bladzijden. Naast haar verhaal loopt dat van Levin, op zijn landgoed, die zich afvraagt hoe je eerlijk leeft. Ons overzicht van de personages in Anna Karenina zet op een rij wie wie is.

Dostojevski zet mensen in extreme situaties en kijkt hoe ze breken. Raskolnikov pleegt in het eerste deel van Misdaad en straf een moord en brengt de rest van het boek door in een koorts van schuld en zelfrechtvaardiging. Zijn personages discussiëren over God en moraal alsof hun leven ervan afhangt, en vaak is dat ook zo. Zie onze karakteranalyse van Raskolnikov en het overzicht van de personages in De gebroeders Karamazov.

Eenvoudig gezegd: Tolstoj vraagt hoe je moet leven. Dostojevski vraagt of alles geoorloofd is.

Lengte

Hier telt het verschil voor een leerder het zwaarst.

Anna Karenina telt 281.000 woorden in onze app. Dostojevski geeft je een keuze. Witte nachten telt maar 17.400 woorden, kort genoeg om in een paar weken uit te lezen. Misdaad en straf telt er 176.000. De gebroeders Karamazov is het langste boek in onze bibliotheek, met 302.000.

Bij Tolstoj is er onder de boeken in onze app geen korte ingang. Bij Dostojevski kun je klein beginnen en opbouwen.

Hoe moeilijk de taal is

Geen van beiden is makkelijk, maar ze zijn op verschillende manieren moeilijk.

Tolstojs Russisch is precies en afgemeten. Kun je zijn lange zinnen eenmaal volgen, dan is de taal zelf vrij standaard. De moeilijkheid is bij een zin blijven tot hij af is, en maandenlang bij het boek blijven.

Dostojevski's Russisch is emotioneel en spreektalig. Je krijgt onderbrekingen, herhalingen, halve gedachten en veel kleine partikels. Het goede nieuws is juist die herhaling: zijn personages komen steeds terug op dezelfde woorden en ideeën, dus je komt ze steeds weer tegen.

Beiden schrijven in de negentiende eeuw, dus reken op wat oudere woorden. Beiden gebruiken volop deelwoorden en gerundia, en beiden gebruiken namen in verschillende vormen: Rodion Raskolnikov is ook Родя (Rodja), en Konstantin Levin is Костя (Kostja) voor zijn broer.

Wie lees je eerst?

Als je Russisch leert op gemiddeld niveau: begin met Witte nachten (waar het over gaat). Het is kort en staat volledig gratis op onze site. Ga daarna door met Misdaad en straf.

Als je een spannend plot wilt: Misdaad en straf. Het leest bijna als een thriller, en onze gids voor Misdaad en straf in het Russisch helpt je door het lange middenstuk.

Als je houdt van romans over relaties en gezinnen: Anna Karenina, maar lees het na een of twee kortere boeken. Onze tips voor Anna Karenina in het Russisch helpen je de lange tocht te plannen.

Als je houdt van filosofie en grote vragen: De gebroeders Karamazov, als laatste. Het is de langste en zwaarste van de vier, en het geeft het meest terug als de taal je niet meer in de weg zit.

Als je eerst in het Nederlands leest: dan maakt het niet uit. Veel lezers raken sneller verslingerd aan Dostojevski's intensiteit, terwijl Tolstojs kalmte met de tijd steeds meer gaat trekken.

Lees ze in het Russisch

Elke boekpagina heeft de Russische tekst met een vertaling onder elke regel: Witte nachten volledig, en de eerste bladzijden van Misdaad en straf, Anna Karenina en De gebroeders Karamazov. Je kunt ook al onze Russische boeken bekijken.

Het echte antwoord op Tolstoj of Dostojevski is ze allebei lezen, in hun eigen taal, de een na de ander. Onze app Learn Russian heeft Anna Karenina, Misdaad en straf, Witte nachten en De gebroeders Karamazov volledig, met een vertaling onder elke regel, plus de woordenschat en grammatica om daar te komen. Downloaden is gratis; voor sommige boeken en extra inhoud heb je diamanten nodig, die je verdient tijdens het leren, of Premium.